BỘ Y TẾ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y TẾ CÔNG CỘNG
GIÁO TRÌNH
XÉT NGHIỆM HÓA SINH I
Tài liệu đào tạo Cử nhân xét nghiệm y học dự phòng
1
GIÁO TRÌNH
XÉT NGHIỆM HÓA SINH I
Chủ biên:
PGS.TS. Phạm Văn Trân
TS. Bùi Thị Ngọc Hà
Biên soạn:
PGS.TS. Phạm Văn Trân
ThS. Lê Thanh Hà
TS. Bùi Thị Ngọc Hà
Thư kí biên soạn:
CN. Nguyễn Thị Phương Thoa
2
MỤC LỤC
LỜI NÓI ĐẦU............................................................................................................7
BÀI 1: CHUYỂN HÓA GLUCID VÀ BỆNH ĐÁI THÁO ĐƯỜNG........................8
1.CHUYỂN HÓA GLUCID...................................................................................8
1.1. Tiêu hoá, hấp thu và vận chuyển glucid......................................................8
1.2. Chuyển hoá glucose.....................................................................................9
1.3. Chuyển hoá glycogen................................................................................19
2.BÊNH ĐÁI THÁO ĐƯỜNG............................................................................20
2.1. Nguồn gốc đường máu..............................................................................20
2.2. Nồng độ đường máu..................................................................................21
2.3. Điều hoà đường máu.................................................................................21
2.4. Tiêu chuẩn chẩn đoán bệnh đái tháo đường..............................................22
2.5. Các xét nghiệm hóa sinh sử dụng trong bệnh đái tháo đường..................23
3. CÂU HỎI LƯỢNG GIÁ..................................................................................24
4. TÀI LIỆU THAM KHẢO................................................................................24
BÀI 2: CHUYỀN HÓA LIPID VÀ BỆNH XƠ VỮA ĐỘNG MẠCH....................25
1.CHUYỂN HOÁ LIPID......................................................................................25
1.1. Tiêu hóa, hấp thu, vận chuyển lipid..........................................................25
1.2. Chuyển hoá acid béo.................................................................................27
1.3. Chuyển hóa triglycerid..............................................................................35
1.4. Chuyển hóa của glycerophospholipid.......................................................37
1.5. Chuyển hóa cholesterol.............................................................................38
1.6 Chuyển hóa lipid ở tổ chức mỡ..................................................................41
1.7 Các dạng vận chuyển lipid trong máu........................................................42
2. MỘT SỐ BỆNH LÝ LIÊN QUAN ĐẾN RỐI LOẠN CHUYỂN HÓA LIPID
..............................................................................................................................43
2.1. Một số bệnh lý thường gặp liên quan đến rối loạn chuyển hóa lipid........43
2.2. Bệnh xơ vữa động mạch............................................................................44
3. CÂU HỎI LƯỢNG GIÁ..................................................................................46
4. TÀI LIỆU THAM KHẢO................................................................................46
BÀI 3: CHUYỂN HÓA PROTID.............................................................................47
1. CHUYỂN HÓA ACID AMIN.........................................................................47
1.1. Thoái biến chung của các acid amin.........................................................47
1.2. Thoái biến riêng của các acid amin...........................................................54
1.3. Sinh tổng hợp acid amin............................................................................64
2. SINH TỔNG HỢP PROTEIN VÀ MÃ DI TRUYỀN.....................................67
3
2.1. Các thành phần tham gia tổng hợp protein................................................68
2.2. Các giai đoạn sinh tổng hợp protein..........................................................68
2.3. Gửi protein tới đích...................................................................................74
2.4. Thoái protein hóa bởi các hệ thống tiêu protein trong tế bào....................75
3.CÂU HỎI LƯỢNG GIÁ...................................................................................76
4.TÀI LIỆU THAM KHẢO.....................................................................................76
BÀI 4: CHUYỂN HÓA HEMOGLOBIN VÀ CÁC BỆNH DO RỐI LOẠN
CHUYỂN HÓA HEMOGLOBIN............................................................................77
1. CHUYỂN HÓA CỦA HEMOGLOBIN...........................................................77
1.1.Thoái biến của hemoglobin........................................................................77
1.2. Tổng hợp hemoglobin...............................................................................80
2. BỆNH DO RỐI LOẠN CHUYỂN HÓA HEMOGLOBIN.............................83
2.1. Bệnh do rối loạn chuyển hóa hem.............................................................83
3.CÂU HỎI LƯỢNG GIÁ...................................................................................88
4. TÀI LIỆU THAM KHẢO................................................................................88
BÀI 5: CHUYỂN HÓA NƯỚC VÀ CÁC MUỐI VÔ CƠ.......................................89
1. ĐẠI CƯƠNG....................................................................................................89
2. VAI TRÒ CỦA NƯỚC VÀ MUỐI VÔ CƠ TRONG CƠ THỂ......................89
2.1. Vai trò của nước........................................................................................89
2.2. Vai trò của các muối vô cơ........................................................................89
3. NHU CẦU VỀ NƯỚC VÀ MUỐI TRONG CƠ THỂ.....................................90
4. HÀM LƯỢNG VÀ SỰ PHÂN BỐ NƯỚC, MUỐI TRONG CƠ THỂ...........90
4.1. Hàm lượng và sự phân bố của nước..........................................................90
4.2. Hàm lượng và sự phân bố của muối..........................................................92
5. HẤP THU VÀ ĐÀO THẢI NƯỚC VÀ MUỐI...............................................93
5.1. Hấp thu và đào thải nước (bilan của nước)...............................................93
5.2. Hấp thu và đào thải muối..........................................................................94
6. SỰ VẬN CHUYỂN NƯỚC VÀ MUỐI TRONG CƠ THỂ............................94
6.1. Sự vận chuyển nước và muối giữa huyết tương và dịch gian bào.............95
6.2. Trao đổi nước, muối giữa dịch gian bào và dịch trong tế bào...................97
7. ĐIỀU HÒA TRAO ĐỔI NƯỚC, MUỐI TRONG CƠ THỂ............................99
7.1. Vai trò của thần kinh.................................................................................99
7.2. Vai trò của hormon....................................................................................99
8. RỐI LOẠN TRAO ĐỔI NƯỚC, MUỐI........................................................100
8.1. Tình trạng ứ nước và muối......................................................................100
8.2. Tình trạng mất nước và muối..................................................................101
8.3. Các rối loạn trao đổi nước, muối hỗn hợp...............................................102
9.CÂU HỎI LƯỢNG GIÁ.................................................................................103
4
10.TÀI LIỆU THAM KHẢO.............................................................................103
BÀI 6: CÂN BẰNG ACID-BAZƠ VÀ CÁC TRẠNG THÁI VÀ RỐI LOẠN CÂN
BẰNG ACID-BAZƠ..............................................................................................104
1. ĐẠI CƯƠNG..................................................................................................104
2. CÁC CƠ CHẾ ỔN ĐỊNH CÂN BẰNG ACID-BAZƠ..................................105
2.1. Cơ chế hoạt động của các hệ đệm...........................................................105
2.2. Hoạt động sinh lý của phổi tham gia điều hoà cân bằng acid-bazơ........108
2.3. Hoạt động sinh lý của thận tham gia điều hoà cân bằng acid-bazơ........108
3. CÁC THÔNG SỐ CHÍNH ĐÁNH GIÁ TRẠNG THÁI CÂN BẰNG ACID-
BAZƠ.................................................................................................................109
3.1. pH máu....................................................................................................110
3.2. pCO2........................................................................................................110
3.3. Bicarbonat...............................................................................................110
3.4. Bicarbonat thực (Actual Bicarbonat -AB)...............................................111
3.5. Bicarbonat chuẩn (Standard bicarbonat -SB)..........................................111
3.7. Bazơ đệm (Bufer base -BB)....................................................................111
3.8. Bazơ dư (Base excess -BE).....................................................................111
4. CÁC RỐI LOẠN CÂN BẰNG ACID-BAZƠ...............................................112
4.1. Giản đồ Davenport..................................................................................112
4.2. Các rối loạn cân bằng acid-bazơ.............................................................112
4.2.2. Nhiễm kiềm chuyển hoá (B)................................................................113
4.2.3. Nhiễm kiềm hô hấp (C)........................................................................114
4.2.4. Nhiễm toan chuyển hoá (D).................................................................115
4.2.5. Nhiễm toan hỗn hợp (E).......................................................................116
4.2.6. Nhiễm kiềm hỗn hợp (F)......................................................................116
5. CÂU HỎI LƯỢNG GIÁ................................................................................118
6. TÀI LIỆU THAM KHẢO..................................................................................118
BÀI 7: CHUYỂN HOÁ XENOBIOTIC.................................................................119
1. QUÁ TRÌNH BIẾN ĐỔI CHUNG CỦA XENOBIOTIC..............................119
1.1. Giải phóng (Liberation kí hiệu L)...........................................................119
1.2. Hấp thu (Absorption kí hiệu A)...............................................................119
1.3. Phân bố....................................................................................................120
1.4. Chuyển hoá (Metabolism = M)...............................................................121
1.5. Thải trừ (excretion = E) các xenobiotic...................................................122
2. CHUYỂN HOÁ CÁC XENOBIOTIC TRONG TẾ BÀO.............................122
2.1. Enzym chuyển hoá xenobiotic................................................................122
2.2. Thành phần cấu tạo của hệ thống enzym chuyển hóa xenobiotic...........123
2.3. Chu trình phản ứng Cyt.P450 trong hệ thống MMFO...............................125
5