Hoạt động chứng minh của cơ quan điều tra trong tố tụng hình sự Việt Nam: Nghiên cứu chuyên sâu

HOẠTĐỘNGCHỨNGMINHCỦACƠQUANĐIỀUTRA

TRONGTỐTỤNGHÌNHSỰVIỆTNAM

LýBíchHường



Email:lbhuong@hou.edu.vn

Ngàytòasoạnnhậnđượcbàibáo:08/01/2024

Ngàyphảnbiệnđánhgiá:18/07/2024

Ngàybàibáođượcduyệtđăng:30/07/2024

DOI:10.59266/houjs.2024.431

Tómtắt:Dùápdụngmôhìnhnào,chứngminhvẫnluônlàbảnchấtcủaquátrìnhtố

tụnghìnhsự.Đốivớimôhìnhtốtụngthẩmvấn,điềutravụánhìnhsựlàgiaiđoạnrấtquan

trọng.Ởđó,Cơquanđiềutracótráchnhiệmlàmsángtỏtấtcảcácđốitượngchứngminh

củavụán.Cáchoạtđộngchứngminhdochủthểnàytiếnhànhcóđónggópquantrọngvào

kếtquảgiảiquyếtvụán.Bàiviếttậptrunglàmsángtỏcácđặcđiểmcủahoạtđộngchứng

minhcủacơquanđiềutra,sosánhvớihoạtđộngchứngminhtronggiaiđoạnxétxử,chỉra

mộtsốhạnchếvàđềxuấtmộtsốbiệnphápnângcaohiệuquảhoạtđộngnày.

Từkhóa:chứngminh,hoạtđộngchứngminh,giaiđoạnđiềutra.



TrườngĐạihọcMởHàNội.

I.Đặtvấnđề

Trongthờigianvừaqua,nhiềutrường

hợpthuthậpchứngcứcủacơquanđiềutra

chưa đầyđủ,đánh giá chứng cứ hạn chế,

khônglàmrõmâuthuẫntronglờikhaicủa

nhữngngườiliênquan,dẫnđếnsaisóttrong

việc định tội danh, giải quyết vụ án kéo

dài.Việctiếnhànhmộtsốhoạtđộngchứng

minhvớicácđốitượngvẫncònmộtsốhạn

chế,cá biệttrongmột số vụ ánđãkhông

pháthiện,thugiữđượctàiliệu,vậtchứng

gì,dẫnđếnđánhgiáchứngcứkhôngthuyết

phục,khôngxửlýđượctộiphạm.Vớidiễn

biếnngàycàngphứctạpcủatìnhhìnhtội

phạm hiện nay đã tạo nên sức éprất lớn

đốivớihoạtđộngchứngminhcủacơquan

điềutra.Bêncạnhđó,quyđịnhphápluậtvề

vấnđềnàyvẫncònmộtsốbấtcập.Dovậy,

cầnthiếtphảinghiêncứucácđặcđiểmhoạt

độngchứngminhcủacơquanđiềutrađểcó

cơsởđềxuấtcácgiảiphápnângcaohiệu

quảhoạtđộngnày.

II.Cơsởlýthuyết

Bàiviếtdựatrêncáclýthuyếtvềtội

phạm,lýthuyếtvềcấuthànhtộiphạm,lý

thuyếtvềđịnhtộidanh,quyếtđịnhhình

phạt nói riêng và lý thuyết về áp dụng

phápluậthìnhsựnóichung.

2.1.Lýthuyếtvềtộiphạm

Lýthuyếtvềtộiphạmlànềntảnglý

luậncơbảntrongLuậtHìnhsựvàLuậtTố

tụng hình sựViệt Nam. Lý thuyết về tội

phạmlàmrõkháiniệmtộiphạm,đặcđiểm

củatộiphạm,phânloạitộiphạm,phânbiệt

tộiphạmvớicácviphạmphápluậtkhácvà

cácyếutốcấuthànhtộiphạm.



Bàiviếtdựa

trênlýthuyếtvềtộiphạmđểxácđịnhtrách

nhiệmcủacơquanđiềutratrongcôngcuộc

đấutranhphòngchốngtộiphạm.

2.2.Lýthuyếtvềcấuthànhtộiphạm

Lýthuyếtvềcấuthànhtộiphạmlàlý

thuyếtcơbảnchophépnhậnthứcnhữngdấu

hiệucơbản(dấuhiệuđặctrưng,điểnhình)

củamộttộidanhcụthểvàchophépphânbiệt

giữatộiphạmnàyvớitộiphạmkhác.Cấu

thànhtộiphạmchínhlàmộttrongnhữngcơ

sởđểxácđịnhđốitượngchứngminh.

2.3.Lýthuyếtvềnhậnthứctrong

triếthọcMácLênin

Chủnghĩa duy vật biện chứng với

cácnguyênlý,quyluậtvàcácphạmtrù

củanólàcơsởphươngphápluậnchoviệc

làmrõkháiniệmsựthậtcủavụán.Quá

trình chứng minh trong tố tụng hình sự

nhằmxácđịnhsựthậtvụánlàquátrình

rấtphứctạpvàphépbiệnchứngduyvậtlà

côngcụhữuhiệuđểnhậnthứckhoahọc

nóichungvànhậnthứcsựthậtcủavụán

nóiriêng.Quátrìnhchứngminhtrongtố

tụnghìnhsựtuânthủquy luậtcủa nhận

thứcđólàtrựcquansinhđộngbaogồmtri

giác,biểutượngđếntưduytrừutượng–

hìnhthànhnêncáckháiniệm,phánđoán

vàsuyluận.Quátrìnhnhậnthứcphảidựa

trênhệthốngcácphươngphápnhưtrừu

tượnghóa,giảđịnh-suyluận,tiênđề-kết

luận, mô hình hóa, thực nghiệm….Như

vậy,nếukhôngdựavàolýluậnnhậnthức

thìkhôngthểgiảithíchcácquyluậthình



TrườngĐạihọcLuậtHàNội(2019),GiáotrìnhLuậtHìnhsựViệtNam,Phầnchung.Nxb.Côngan

nhândân,tr.49-158.



TrườngĐạihọcLuậtHàNội,giáotrìnhLuậtTốtụnghìnhsựViệtNam,nxb.Côngannhândân,Hà

Nội,năm2018,tr.307.

thànhsựkiệnphạmtộivàkhôngxâydựng

được phương pháp nhận thức sự kiện

phạmtộivớitưcáchlàsựthậtcủavụán.

III. Phương pháp, vật liệu

nghiêncứu

Bài viết sử dụng tổng hợp các

phương pháp nghiên cứu luật học, như

phương pháp phân tích, bình luận, quy

nạp,diễndịch,suy luậnlogic,phântích

quy phạm pháp luật,… để làm rõ khái

niệm,cácđặcđiểmhoạtđộngchứngminh

của cơ quan điều tra và mộtsố bấtcấp,

vướngmắctrongquátrìnhthựchiệnpháp

luật.Từđóbàiviếtkiếnnghịmộtsốgiải

phápnângcaohiệuquảhoạtđộngchứng

minhcủacơquanđiềutra.

IV.Kếtquảvàthảoluận

4.1.Kháiquátvềgiaiđoạnđiềutra

vàchứngminhtrongtốtụnghìnhsự.

Điềutralàmộtgiaiđoạncủatốtụng

hìnhsựcóthờiđiểmbắtđầuvàkếtthúc.

Giaiđoạnnàybắtđầutừkhicóquyếtđịnh

khởitốvụánvàkếtthúckhiCơquancó

thẩmquyềnđiềutrarabảnkếtluậnđiềutra

đềnghịtruytốhoặcrabảnkếtluậnđiềutra

vàquyếtđịnhđìnhchỉđiềutra.Ởgiaiđoạn

này,cơquanvàngườicóthẩmquyềncó

nhiệmvụápdụngcácbiệnphápđiềutrado

phápluậttốtụnghìnhsựquiđịnhnhằmxác

địnhtộiphạmvàngườiphạmtội,cũngnhư

nhữngtìnhtiếtkháccầnthiếtchoviệcgiải

quyếtđúngđắn,chínhxácvụán.



Chứng minh trong tố tụng hình sự

đượcnghiêncứudướigócđộmộthoạtđộng

nhằmtìmkiếmchứngcứđểxácđịnhsựthật

củavụán.Xétvềbảnchất,chứngminhlà

cáchdựnglạibứctranhthựctếcủamộthiện

tượngđãxảyratrongquákhứ,giảithíchbản

chấtvàsoạnthảonhữngquyếtđịnhcầnthiết

vớihiệntượngđó.Vớiýnghĩanhưvậy,hoạt

độngchứngminhtrongtốtụnghìnhsựViệt

Namxuấthiệnởtấtcảcácgiaiđoạntốtụng

như:khởitố,điềutra,truytốvàxétxửvụán

hìnhsự.Tuynhiênởmỗigiaiđoạntốtụng,

chứngminhdocácchủthểkhácnhautiến

hànhvớicácbiệnphápkhácnhauvàtrìnhtự

thủtụckhácnhaunhằmthựchiệnnhiệmvụ

củatừnggiaiđoạnđó.Chứngminhcủacơ

quanđiềutralàcáchoạtđộngtưduylogic

vàthựctiễncủacơquannàytheotrìnhtựthủ

tụcluậtđịnhbằngphươngphápchiếnthuật

và kỹ thuậtnhằmtìmkiếm chứngcứ xác

địnhsựthậtcủavụánvàthựchiệnnhiệm

vụkháccủagiaiđoạnđiềutravụánhìnhsự.

Từ những nhận định trên, có thể

thấyhoạtđộngchứngminhcủacơquan

điềutracóđầyđủcácđặcđiểmchungcủa

chứngminhtrongtốtụnghìnhsự,đólà:

-Chứngminhtronggiaiđoạnđiều

travụánhìnhsựlàhoạtđộngtưduylogic.

- Nội dung của quá trình chứng

minhtronggiaiđoạnđiềutravụánhình

sựbaogồm:thuthập,kiểmtra,đánhgiá

chứngcứ

- Trách nhiệm chứng minh trong

giai đoạn điều tra thuộc về cơ quan có

thẩmquyềntiếnhànhtốtụng.

-Chứngcứlàphươngtiệnđểchứng

minh.

†

4.2. Đặc điểm hoạt động chứng

minhcủacơquanđiềutra.

Ngoài những đặc điểm chung của

chứng minh trong tố tụng hình sự, hoạt

độngchứngminhcủacơquanđiềutracó

cácđặctrưngsauđây:

†

NguyễnTrúcThiện(2021),ChứngminhtrongtốtụnghìnhsựViệtNamlýluậnvàthựctiễn,Nxb.

Thôngtinvàtruyềnthông,tr.25-31.

Mộtlà,chứngminhlàtráchnhiệmcủa

cơquanđiềutra.Cơquanđiềutracóchức

năngđiềutratấtcảcáctộiphạmquyđinh

tạiBộluậthìnhsựđểxácđịnhtộiphạmvà

xácđịnhngườiđãthựchiệnhànhviphạm

tội,lậphồsơ,đềnghịtruytố,tìmranguyên

nhânvàđiềukiệntộiphạm.yêucầucáccơ

quan,tổchứchữuquanápdụngbiệnpháp

khắcphụcvàngănngừatộiphạm.

Tronggiaiđoạnđiềutra,cơquanđiều

tracótráchnhiệmxácđịnhmộtcáchđầyđủ,

kháchquan,toàndiện,chínhxáctấtcảnhững

sựkiện,tínhtiếtphảichứngminhtrongvụ

ánbằngchứngcứđượcthuthập,kiểmtra,

đánhgiátheođúngnhữngquiđịnhcủapháp

luậttốtụnghìnhsự.Cáchoạtđộngnàychủ

yếudoĐiềutraviêntiếnhànhdướisựchỉ

đạocủaThủtrưởnghoặcPhóthủtrưởngCơ

quanđiềutra.QuanhệgiữaĐiềutraviênvà

Thủtrưởng,PhóThủtrưởngCơquanđiều

tratronghoạtđộngchứngminhvụánvừa

mangtínhhànhchínhvừamangtínhtốtụng

hìnhsự.Dovậy,hoạtđộngchứngminhcủa

Điềutraviênkhôngchỉtuântheoquiđịnh

củaBLTTHSmàcònchịusựchỉđạocủa

cấptrên.

Trong khi đó, ở giai đoạn xét xử

hoạtđộngchứngminhlàdoThẩmphán,

Hộiđồngxétxửtiếnhành“độclậpvàchỉ

tuân theo pháp luật” mà không chịu sự

chỉ đạo của bất cứ cá nhân hay tổ chức

nào. Mặt khác,trong giai đoạn điều tra,

Điềutraviêncóthểtrựctiếphoặcủythác

điềutra.ĐiềuđócónghĩalàĐiềutraviên

cóthểtrựctiếphoặcgián tiếptiếnhành

hoạtđộngchứngminh.Nhưngtronggiai

đoạn xétxử, Hộiđồng xétxử, Kiểmsát

viên thực hành quyền công tố phải trực

tiếptiếnhànhhoạtđộngchứngminhcông

khai tại phiêntòa đểlàm sáng tỏnhững

vấnđềphảichứngminhtrongvụánhình

sựbằngchứngcứđượcxácđịnh,kiểmtra,

đánhgiátạiphiêntòa.

Hailà, Hoạtđộngchứng minh của

cơquanđiềutrađựơctiếnhànhbằngcác

phương pháp mang tính chấtkỹ thuật và

chiếnthuật.Hoạtđộngnàyđặctrưngvới

các hoạtđộng: thu tập tài liệu dùng làm

chứngcứpháplýđểxácđịnhngườithực

hiệnhànhviphạmtộicũngnhưcáctình

tiết khác về thời gian, địa điểm và hành

viphạmtội,lấylờikhaingườitốgiáctội

phạm, những người có liên quan, khám

nghiệmhiệntrường,trưngcầugiámđịnh,

nhậndạng,đốichất,..v.v...Cácphươngtiện

màCơquancóthẩmquyềnđiềutracóthể

ápdụngtrongquátrìnhchứngminhởgiai

đoạnđiềutralàcácphươngtiệnkỹthuật

hìnhsựvàcácbiệnphápchiếnthuậthình

sự.



Cácphươngtiện,biệnphápnàythương

khôngđượcquyđịnhcụthểtrongBộluật

Tốtụnghìnhsựmàđượclàmsángtỏbởi

khoahọcđiềutrahìnhsự.Tuynhiên,việc

sử dụng các phương tiện, các thủ thuật,

chiếnthuậthìnhsựtrongquátrìnhchứng

minhvẫnphảiđảmbảotuânthủquyđịnh

phápluật,đặcbiệtlàphápluậttốtụnghình

sự,bảođảmquyềnconngườivàđápứng

cácyêucầuvềđạođứcnghềnghiệpcủa

Điềutraviênvàcáccánbộđượcphâncông

côngtácđiềutra.Trongkhiđó,hoạtđộng

chứngminhcủaViệnkiểmsát,Tòaánchỉ

đượcthựchiệnbằngcácbiệnphápdoBộ

luậtTốtụnghìnhsựquyđịnh.

Balà,hoạtđộngchứngminhcủacơ

quan điều traphải tuân thủcác trình tự,

thủ tục luật định của giai đoạn điều tra.

Trìnhthủtụcchứngminhbaogồmthẩm

quyền chứng minh, các bước thực hiện

hoạtđộngchứngminh,cácphươngpháp,

cáchthứcthựchiệnchứngminh,kếtquả

chứngminhphảithểhiệntronghồsơvụ



NguyễnHuyThuật(2003),Hoạtđộngchứngminhtronggiaiđoạnđiềutravụánhìnhsự,đềtài

NCKH“Chứngcứvàchứngminhtrongtốtụnghìnhsự,mộtsốvấnđềlýluậnvàthựctiễn”,tr.190.

án. Đốivới mỗi chứngcứ,đều phảitrải

qua quá trình chứng minh bao gồm thu

thập,kiểmtra,đánhgiáchứngcứ.

Thứnhất,Thuthậpchứngcứ.

Thuthậpchứngcứlàhoạtđộngđầu

tiênmàcáccơquanđiềutraphảitiếnhành

trongquátrìnhchứngminhtộiphạm.Để

thuthậpchứngcứ,cơquancóthẩmquyền

điềutrađượcphépápdụngmọibiệnpháp

theoquyđịnhphápluật,baogồm:

-Tiếnhànhcáchoạtđộngđiềutra:

hỏicung,lấylờikhai,khámxét,thugiữ,

tạmgiữđồvật,tàiliệu;khámnghiệmhiện

trường,khámnghiệmtửthi,xemxétdấu

vết trên thân thể, thực nghiệm điều tra,

giám định, định giá; các biện pháp điều

tratốtụngđặcbiệt.

-Yêucầucáccơquan,tổchức,cá

nhâncungcấpchứngcứ,tàiliệu,đồvật,

dữliệuđiệntử,trìnhbàynhữngtìnhtiết

làmsángtỏvụán.

-Tiếp nhận những chứng cứ, tài

liệu,đồvật,dữliệuđiệntửliênquanđến

vụ án do các cơ quan, tổ chức, cá nhân

cungcấp.

Như vậy, ở giai đoạn điều tra, cơ

quan có thẩm quyền điều tra có thể sử

dụng tất cả các phương pháp thu thập

chứngcứ,cábiệtcómộtsốphươngpháp

đượcxemnhưđặcquyềncủacơquanđiều

tra mà những cơquantiến hành tốtụng

khác,ngườibàochữakhôngcóđược.Đây

làmộtnétđộcđáotrongchứngminhcủa

giai đoạn này. Bởi lẽ, các cơ quan tiến

hànhtốtụngởcácgiaiđoạnsausẽkhông

cóthẩmquyềnthựchiệnmộtsốphương

phápnhấtđịnh,chẳnghạn,cácbiệnpháp

điều tra tố tụng đặc biệt. Số lượng các

chứng cứ được thu thập trong giaiđoạn

điềutralànhiềunhấtsovớicácgiaiđoạn

tốtụngkhác,chiếmphầnđatrongtổngsố

lượngchứngcứcủavụánhìnhsự.

Bên cạnh những gì thu thập được

bằng các biện pháp kể trên, giai đoạn

điều tra còn thu thập được nhiều thông

tinthôngquahoạtđộngtrinhsát.Tàiliệu

trinh sát không phải là chứng cứ, muốn

đượcsửdụnglàmchứngcứthìphảiđược

chuyển hóa bằng các biệnpháp điều tra

phùhợp.Vídụ,quatrinhsátngoạituyến

pháthiệnđốitượngcấtgiấumatúytrong

lốpxetải,cơquanđiềutratiếnhànhkhám

xétphươngtiệntheothủtụctốtụngđểthu

thậpchứngcứnày.

Thứhai,Kiểmtrachứngcứ

Saukhithuthậpchứngcứ,bằngcác

phươngphápkhácnhauĐiềutraviênphải

tiếnhànhkiểmtrachứngcứ.Bảnchấtcủa

kiểm tra chứng cứ chính là kiểm tra sự

tồntại cácthuộc tínhtrongnhững gì đã

thuthậpđược:tínhkháchquan;tínhliên

quan;tínhhợppháp.

Thứba,Đánhgiáchứngcứ

Đánhgiáchứngcứlàcôngđoạncuối

cùngcủaquátrìnhchứngminh.Đâylàviệc

cơquanđiềutraxácđịnhgiátrịchứngminh

củatừngchứngcứvàtổnghợpcácchứngcứ

đãđượcthuthậpvàkiểmtratrướcđó.Giá

trị chứngminh của chứngcứlàkhả năng

chứngcứcóthểxáclậphoặcphủđịnhmột

tìnhtiếtnàođó.Việcđánhgiágiátrịchứng

minhcủachứngcứđượcĐiềutraviênthực

hiệndựatrêncơsởquyđịnhphápluậtvà

niềm tin nội tâm. Niềm tin nội tâm hình

thànhtrêncơsởquansát,trảinghiệm,nhận

thức,đánhgiámọiphươngdiện,tìnhtiếtcủa

sựviệc,vụánđểđưađếnmộtsựtintưởng

vữngchắcvàokếtluậnvềcáctìnhtiếtcủa

vụánlàphùhợpvớilogicvàkhôngthểkhác

được.Việcđánhgiáchứngcứtrêncơsở

niềmtinnộitâmphảibảođảmnguyêntắc

kháchquan,tinhthần“thiếtdiệnvôtư”và

thượngtônphápluậtcủachủthểđánhgiá,

phảibảođảmvềtrìnhđộ,kinhnghiệm,trí

tuệcủangườiđánhgiákhixemxétchứng

cứtrongmộttổngthểvàmốiquanhệbiện

chứnggiữachúngvớinhau.Nhưvậy,cóthể

hiểuđánhgiáchứngcứtronggiaiđoạnđiều

tralàhoạtđộngtưduyđộclậpcủanhững

ngườicóthẩmquyềntiếnhànhtốtụngởgiai

đoạnnàytrongviệcnghiêncứucáctàiliệu,

chứngcứ,vậtchứngcótronghồsơvụán

hìnhsựđểđưaraquanđiểm,đườnglốivà

quyếtđịnhcáchànhvitốtụngkháccủacác

cơquanđiềutratrongquátrìnhgiảiquyết

vụánhìnhsự.

Nhưđãphântíchởtrên,quanhệgiữa

ĐiềutraviênvàThủtrưởng,Phóthủtrưởng

Cơquan điều tra trong hoạtđộngchứng

minhvụánvừamangtínhhànhchínhvừa

mangtínhtốtụnghìnhsựkhácvớitínhđộc

lập và chỉtuân theo pháp luật củaThẩm

phán.Do vậy, ởmột chừngmực nàođó,

sựtựdođánhgiáchứngcứcủangườitiến

hànhtốtụngtronggiaiđoạnđiềutrahạn

chếhơnsovớigiaiđoạnxétxử.Việcđánh

giáchứngcứtronggiaiđoạnđiềutrabên

cạnhchínhkiếnvàtưduyđộclậptuântheo

cácquyđịnhphápluậtthìđiềutraviên,cán

bộđiềutracũngcầnthựchiệnnghiêmtúc

cácýkiếnchỉđạocủacấptrêntrongquá

trìnhgiảiquyếtvụánhìnhsự.

4.3.Một sốvấn đềđặt ra vàkiến

nghịkhắcphục.

Qua thực tiễn tố tụng, chúng tôi

nhậnthấyrằnghoạtđộngchứngminhcủa

cơ quan điều tra đã đạtđược những kết

quả nhất định. Bằng chứng là nhiều tội

phạm,nhiềuvụánlớnđãđượcpháthiện

vàxửlý.Tỷlệxétxửđạtmứccao,tỷlệán

hủysửa,ánoansaithấp.Tuynhiên,vẫn

còntồntạimộtsốvấnđềcầnđượcđặtra

đểgiảiquyết.

Thứ nhất, quy định của pháp luật

phụcvụchocôngtácđiềutravụánhình

sựchưathựcsựđápứngđượccôngviệc

hiệntại.Cụthể,quyđịnhvềnhữngvấnđề

cầnphảichứngminhtrongquátrìnhđiều

Hoạt động chứng minh của cơ quan điều tra trong tố tụng hình sự Việt Nam

Chủ đề:

Tài liệu liên quan

Tài liêu mới

AI tóm tắt

Giới thiệu tài liệu

Đối tượng sử dụng

Từ khoá chính

Nội dung tóm tắt

Hỗ trợ

Phương thức thanh toán

Theo dõi chúng tôi