Về khuynh hướng phê bình chịu ảnh hưởng quan điểm Mác-xít ở đô thị
miền Nam 1954-1975
1. Nếu hình dung lý luận - phê bình văn học ở đô thị miền Nam là một
dòng sông có nhiều nhánh chảy qua những bãi bờ khác nhau, thì khuynh hướng
phê bình Mác-xít là một nhánh sông hiện hữu như một thực thể sinh động trong
dòng sông lý luận - phê bình ấy. Khuynh hướng phê bình này thuộc dòng văn
học yêu nước và cách mạng ở đô thị miền Nam, với cơ sở tư tưởng là mỹ học
Mác-xít, có nhiệm vụ đấu tranh bảo vệ đường lối văn nghệ dân tộc, chống văn
hóa lai căng, nô dịch của chủ nghĩa thực dân mới. Vì “Song song với mưu đồ
thống trị nhân dân miền Nam bằng bạo lực, quân sự và dòng thác viện trợ kinh
tế, trên mặt trận tư tưởng Mỹ và chính quyền Sài Gòn ra sức dùng văn nghệ để
nô dịch nhân dân một cách hệ thống và với qui mô rất lớn. Âm mưu đó là một
bộ phận không thể tách rời của “quốc sách chống Cộng” của họ”(1). Ý thức
được điều hệ trọng này, các nhà lý luận phê bình chịu ảnh hưởng của tư tưởng
Mác-xít luôn nêu cao sứ mệnh của văn chương là phản ánh cho được lòng yêu
nước, niềm tự hào dân tộc, tinh thần chống xâm lược, chống áp bức, tinh thần
đấu tranh cho độc lập tự do và thống nhất nước nhà. Vì vậy, trong bộ phận văn
học yêu nước và cách mạng ở đô thị miền Nam đã hình thành đội ngũ các nhà
lý luận phê bình. Chính họ là những cây bút tiên phong dùng quan điểm mỹ
học Mác-xít, quan điểm văn học cách mạng để đập tan mưu đồ thống trị về tư
tưởng "mang ý nghĩa một cuộc xâm lăng văn hóa"(2) của chủ nghĩa thực dân
mới. Do đó, việc hình thành và phát triển của bộ phận lý luận - phê bình văn
học yêu nước và cách mạng trong đời sống văn học ở đô thị miền Nam lúc bấy
giờ có ý nghĩa rất lớn trên mặt trận đấu tranh tư tưởng nhằm chống lại âm mưu
của kẻ thù trên mặt trận văn hóa văn nghệ. Khuynh hướng phê bình này cũng là
một trong những dòng chủ lưu của lý luận - phê bình văn học ở đô thị miền
Nam 54-75, càng về sau, càng phát triển mạnh.
2. Sự phát triển của một bộ phận văn học không chỉ được xem xét ở lĩnh
vực sáng tác mà còn phải xem xét đến hoạt động lý luận - phê bình. Chính ở
lĩnh vực này, bao giờ cũng thể hiện sự chín chắn và bền vững của bộ phân văn
học ấy. Vì vậy, sự hình thành khuynh hướng lý luận - phê bình chịu ảnh hưởng
của tư tưởng Mác-xít trong đời sống văn học ở đô thị miền Nam lúc bấy giờ đã
khẳng định sự trưởng thành của bộ phận văn học yêu nước và cách mạng mà
điều dễ nhận biết là sự hình thành đội ngũ các nhà lý luận - phê bình. Trong đội
ngũ này có một số cây bút lý luận - phê bình mà ảnh hưởng không chỉ trong
khuynh hướng phê bình mác xít mà còn ảnh hưởng đối với cả đời sống lý luận
- phê bình văn học như: Vũ Hạnh, Lữ Phương, Nguyễn Trọng Văn, Trần Triệu
Luật, Cô Thanh Ngôn, Lê Nguyên Trung… Trong đó, có thể nói, Vũ Hạnh là
một trong những cây bút khá nổi bật với rất nhiều bài viết, nhiều công trình lý
luận - phê bình được xuất bản trên sách báo ở miền Nam, trong đó hai công
trình tiêu biểu là Đọc lại Truyện Kiều (Cảo Thơm xb, 1966) và Tìm hiểu văn
nghệ (Trí Đăng xb, 1970). Nhưng có lẽ Đọc lại Truyện Kiều là một trong
những tác phẩm phê bình để lại trong lòng người đọc những ấn tượng sâu sắc
nhất không chỉ ở tư duy độc đáo, mà còn ở vẻ đẹp ngôn ngữ phê bình với nhiều
cá tính sáng tạo. Đọc lại Truyện Kiều cho thấy một bút lực sung mãn, một tư
duy phê bình tinh tế, nhạy cảm và sắc sảo. Những vấn đề đặt ra trong tác phẩm
luôn đem đến cho người đọc những bất ngờ thú vị từ những liên tưởng do tác
giả gợi lên. Các bài viết như Đứa con của nàng Kiều, Từ Hải sự lỡ tay của
thiên tài, Những khuôn mặt tình yêu trong Truyện Kiều… là những bài viết như
thế.
Có thể nói, việc nghiên cứu Truyện Kiều của Nguyễn Du ở đô thị miền
Nam (54-75), không chỉ có Vũ Hạnh mà còn có một số công trình của các tác
giả khác như Trần Thanh Hiệp với "Để giải quyết mâu thuẫn trong Đoạn
trường tân thanh" (Sáng tạo số 6/1957); Nguyên Sa với "Nguyễn Du trên
những nẻo đường tự do" (Sáng tạo số 12/1957), Nguyễn Văn Trung với Vụ án
Truyện Kiều... Nhưng ở Đọc lại Truyện Kiều mọi vấn đề được Vũ Hạnh nhìn
nhận từ một hệ qui chiếu khác so với các nhà phê bình ở miền Nam. Đó là hệ
qui chiếu của kiểu phê bình xã hội học chịu ảnh hưởng mỹ học Mác-xít. Ở đây
ông không giải mã Truyện Kiều theo quan điểm duy tâm siêu hình mà giải mã
nó trên cơ sở của quan điểm duy vật. Vì vậy Đọc lại Truyện Kiều của Vũ Hạnh
đem đến cho độc giả một cái nhìn mới, một cách nghĩ mới so với các bài viết
về Truyện Kiều ở miền Nam lúc bấy giờ. Những vấn đề được ông nói đến là
những vấn đề có ý nghĩa xã hội, liên quan đến số phận con người. Chẳng hạn
vấn đề "Đứa con nàng Kiều" được tác giả đặt ra không chỉ là sự trào lộng hay
lạ hóa mà đó là vấn đề mang tính nhân văn về quyền được làm vợ, làm mẹ của
người phụ nữ. Và đây cũng là một bi kịch trong chuỗi bi kịch của đời Kiều đã
bị xã hội tàn bạo ấy vùi dập. "Trong cái cảnh ngộ làm vợ hờ thường trực của
người mình yêu tha thiết, Kiều sẽ có dịp thường xuyên để thấy thân phận đàn
bà chịu thiệt thòi của nàng. Xã hội phong kiến thấy nàng hy sinh quá nhiều cho
trật tự ấy suốt mười lăm năm, nên đã cho nàng tái ngộ như một tặng thưởng.
Nhưng đấy chỉ là một huy chương giả. Bởi vì (....). Rốt cuộc, Kiều chẳng có
chồng, Kiều chẳng có con, chỉ có mỗi một mớ danh từ tuyệt đẹp"(3). Vũ Hạnh
cũng rất tinh tế và có lý khi chỉ ra thực chất cái ngày gọi là "đoàn viên" mà
Nguyễn Du tạo nên trong Truyện Kiều: "Nếu ta nghĩ kỹ về cái tội ác mà chế độ
ấy gây nên cho Kiều, và nghĩ kỹ nữa về cái ân huệ đoàn viên mà nó ban phát
cho Kiều, ta sẽ thấy rằng chung qui là để làm lợi cho chế độ ấy mà thôi. Đày
đọa con người vào tủi nhục, rồi ve vãn người nuốt lấy tủi nhục, đó là thực chất
của chế độ phi nhân với hai đặc tính: tàn bạo và điêu ngoa"(4). Lý giải về tình
yêu trong Truyện Kiều, Vũ Hạnh đã không siêu hình hóa tình yêu, mà nhìn nó
trong mối quan hệ với cuộc đời thực. Ông không những nhìn thấy một khuôn
mặt tình yêu mà thấy nhiều "khuôn mặt tình yêu" trong Truyện Kiều với những
dằng xé, khổ đau, những hạnh phúc và bất hạnh đan xen nhau vây khốn cuộc
đời bé nhỏ của Kiều. Ông chỉ rõ chế độ xã hội đã chà đạp cuộc đời Kiều. Từ
đó, ông khẳng định một vấn đề có tính qui luật, trong xã hội thối nát sẽ không
có chỗ cho con người lương thiện tồn tại. Và tất nhiên, xã hội ấy không thể
dung nạp được "cái đẹp" cho dẫu đó là cái đẹp của tình yêu. Ở đây, Vũ Hạnh
không nhìn khổ đau của đời Kiều với điểm nhìn duy tâm siêu hình mà ông đã
nhìn vấn đề này dưới góc nhìn xã hội. Do đó, theo ông, muốn có hạnh phúc,
muốn bảo vệ được tình yêu chân chính đòi hỏi con người phải đấu tranh không
ngừng, không chỉ đấu tranh cho tình yêu của mình, mà còn đấu tranh để xây
dựng một xã hội tốt đẹp.
Đối với nhân vật Từ Hải, Vũ Hạnh cũng có nhiều nhận xét khá tinh tế và
sâu sắc khi cho rằng: "Từ Hải là sự lỡ tay của thiên tài Nguyễn Du ". Ông đã
nhìn thấy ở Từ Hải khát vọng của tự do và công lý. Từ Hải không chỉ là "sự bù
đắp cho Kiều" mà theo Vũ Hạnh "Từ là hiện thân của một phản ứng, của lòng
khao khát đền bù của một đòi hỏi quân bình có thể đồng nghĩa với sự đòi hỏi
công bình, một thứ công bình lý tưởng về người, về đời, vọng lên bất cứ nơi
nào còn có đày đọa tủi hờn"(5). Rõ ràng với những gì đã phân tích, Đọc lại
Truyện Kiều đã thể hiện rõ ảnh hưởng tư tưởng phê bình Mác-xít. Đây không
chỉ là tác phẩm phê bình văn học có giá trị của lý luận - phê bình văn học ở đô
thị miền Nam mà còn là của nền lý luận - phê bình văn học dân tộc.
Bên cạnh Đọc lại Truyện Kiều, Vũ Hạnh còn có Tìm hiểu Văn nghệ, một
tác phẩm lý luận - phê bình. Đây là tác phẩm được viết trên cơ sở ảnh hưởng tư
tưởng của mỹ học Mác-xít, tiêu biểu là các bài: Văn nghệ, một hình trạng ý
thức, Chức vụ cao cả của văn nghệ, Văn nghệ tác động như thế nào, Văn nghệ
phản ánh bản chất thực tại, Bên trong văn nghệ sĩ và bên ngoài cuộc đời. Đặc
biệt, trong bài Một số biểu hiện tiêu cực trong văn nghệ, xuất phát từ quan điểm
văn học phải gắn với thực tại, Vũ Hạnh đã phê phán tính chất thoát ly ở những
tác phẩm văn chương của miền Nam lúc bấy giờ. Từ đó, tác giả xác định rõ
trách nhiệm của người làm văn nghệ là phải "có ý thức về sứ mệnh của mình,
phải đứng về phía đông đảo con người chịu những thiệt thòi để đấu tranh cho tự
do dân chủ chân chính. Đó là con đường vinh quang của văn nghệ sĩ"(6).
Ngoài hai tác phẩm trên, do nhiệm vụ của người chiến sĩ hoạt động trên
lĩnh vực báo chí và văn học, nên ngòi bút phê bình của Vũ Hạnh còn tung tẩy
trên tất cả các thể loại từ phê bình thơ, truyện, tiểu thuyết, kịch, khảo luận văn
học... như phê bình bộ ba tác phẩm tiểu thuyết: Dì Mơ (1959), Mùa ảo ảnh
(1963), Những người đang đi tới (1964) của Đỗ Thúc Vịnh, hay thế giới tiểu
thuyết của Sơn Nam với những tác phẩm tiêu biểu như Hương rừng Cà Mau,
Chim Quyên xuống đất và Hình bóng cũ. Với Sơn Nam, ngòi bút phê bình của
Vũ Hạnh đã có những phát hiện tinh tế, những lời phê bình bóng gió xa xôi
nhằm thức tỉnh lòng yêu nước và ý thức về tổ quốc quê hương.
Không chỉ thức tỉnh lòng yêu nước, tinh thần hướng về nguồn cội mà trong
những bài phê bình, Vũ Hạnh luôn khẳng định quan điểm văn chương của
mình, xác định rõ vai trò, trách nhiệm của người cầm bút. Với ông nhà văn là
“con người nhưng phải là con người ý thức"(7). Vì thế, Vũ Hạnh đã phân tích
một cách sâu sắc yếu tố “thác loạn” trong tác phẩm của Chu Tử mà theo ông