K THU T GÂY TR NG CÂY DÓ TR MỸ Ậ Ồ Ầ
(Aquilaria crassna Pierre)
Tên khác: Tr m h ng, Dó b u, Tr m dó, Trà h ngầ ươ ầ ầ ươ
1. Đ c đi m sinh h cặ ể ọ
Là cây g l n, thân th ng, cao trung bình t 18-25m, đ ng kính trungỗ ớ ẳ ừ ườ
bình t 40-45m (có cây cao t i 30-40m, đ ng kính đ t 70-80cm). V ngoàiừ ớ ườ ạ ỏ
có m u nâu b c hay xám tr ng, có nhi u s i b n có th bóc thành m ng l nầ ạ ắ ề ợ ề ể ả ớ
d c theo thân cây. R bàng phát tri n m nh ra b n h ng, r c c ăn sâu.ọ ễ ể ạ ố ướ ễ ọ
Lá đ n, m c cách, hình tr ng ho c tr ng ng c, dài 8-12cm, r ng 3-ơ ọ ứ ặ ứ ượ ộ
6cm, cu ng lá dài 4-5cm, m t trên xanh bóng, m t d i xanh nh t, có lông.ố ặ ặ ướ ạ
Hoa m c thành c m k lá, màu tr ng, nh 10, b u th ng hai ô, m i ô cóọ ụ ở ẽ ắ ị ầ ượ ỗ
m t noãn, g c đài có tuy n m t.ộ ố ế ậ
Qu nang khô n , hình lê, có lông, r ng 3-3.5cm, dài 4-5cm, v qu cóả ẻ ộ ỏ ả
lông m m ng n, khi chín có màu vàng xám có mang đài, n t thành 2 m nh.ề ắ ứ ả
Qu chín vào tháng 6-7.ả
H t hình tr ng ng c, dài 1.2-1.5cm, r ng 0.5-0.7cm, phía trên v h tạ ứ ượ ộ ỏ ạ
phát tri n thành cu ng dài.ể ố
G có tr m (kỳ nam) là ph n g c a Dó tr m có nh ng đi m nh a cóỗ ầ ầ ỗ ủ ầ ữ ể ự
h ng th m, cho vào n c thì chìm xu ng nên có tên g i là tr m h ng.ươ ơ ướ ố ọ ầ ươ
Tr m h ng có hình dáng và kích th c không nh t đ nh, th ng có v t nhănầ ươ ướ ấ ị ườ ế
g gh trông gi ng cánh chim ng nên còn có tên g i g chim ng. Cũng cóồ ề ố ư ọ ỗ ư
khi là nh ng c c hình tr dài kho ng 10cm, r ng 2-4cm, hai đ u có v t nhữ ụ ụ ả ộ ầ ế ư
dao c t. Đôi khi l i gi ng mi ng g m c, m t ngoài màu vàng nâu ho c cóắ ạ ố ế ỗ ụ ặ ặ
nh ng v t d c s m màu, c ng và n ng, c t ngang có th th y nh ng đámữ ế ọ ẫ ứ ặ ắ ể ấ ữ
nh a màu đen ho c nâu đen, có mùi th n d ch u, khi đ t có mùi r t th m.ự ặ ơ ễ ị ố ấ ơ
(Theo các tác gi trong K thu t tr ng và khai thác đ c s n r ng, NXBLĐ-2006ả ỹ ậ ồ ặ ả ừ )
2. Công d ngụ
Tr m h ng là loài cây đ c s n quí, là loài cây g l n n a r ng lá, hàngầ ươ ặ ả ỗ ớ ử ụ
năm thay lá nhi u vào tháng 3, tháng t m c t nhiên r ng Vi t Nam. Trênề ư ọ ự ở ừ ệ
nhi u cây tr m h ng có d ng nh a tích t g i là tr m kỳ. Kỳ Nam có giá trề ầ ươ ạ ự ụ ọ ầ ị
trong y d c và là m t hàng có giá tr xu t kh u cao.ượ ặ ị ấ ẩ
•H ng li u m ph m: Làm ch t đ nh h ng, đi u ch các lo i n cươ ệ ỹ ẩ ấ ị ươ ề ế ạ ướ
hoa h o h ng nh Sental, Nuitd’Orient, làm xà phòng t m cao c p dùng choả ạ ư ắ ấ
vua chúa th i tr c. ờ ướ
•D c li u: Là v thu c quý hi m, có công d ng ch a b nh. Trongượ ệ ị ố ế ụ ữ ệ
Đông Y tr s n lam ch ng khí: Ng i ta th ng xông tr m trong nhà đ trừ ơ ướ ườ ườ ầ ể ừ
khí đ c và th ng mang Kỳ nam trong ng i đ ng a s n lam ch ng khí.ộ ườ ườ ể ừ ơ ướ
m t vài vùng, nh t là vùng Phú Khánh, ng i ta th ng b c Kỳ namỞ ộ ấ ườ ườ ọ
trong túi v i th a đ đeo c xem nh “bùa h m nh”. Tr em d i 1 tu iả ư ể ở ổ ư ộ ệ ẻ ướ ổ
đeo 2 ch , 1 đ n 5 tu i đeo 3 ch , ng i l n đeo 5 ch . - Dùng làm thu c gi iỉ ế ổ ỉ ườ ớ ỉ ố ả
nhi t và tr s t rét: Campuchia, theo các bác sĩ Menaut và Phana Douk,ệ ừ ố Ở
ng i ta th ng dùng Kỳ nam, Tr m và ngà voi mài v i n c l nh đ u ng.ườ ườ ầ ớ ướ ạ ể ố
Ngày 2-3 l n, m i l n u ng t 3 phân đ n 1 ch .ầ ỗ ầ ố ừ ế ỉ
Thu c tr đau b ng: Theo bác sĩ Sallet ghi nh n thì thu c Nam có toaố ừ ụ ậ ố
thu c tr đau b ng r t hay g m: Tr m H ng 2 ch , s c cùng Đ u kh u, h tố ị ụ ấ ồ ầ ươ ỉ ắ ậ ấ ạ
cau, v cây M c lan , Sa nh n, Can kh ng...trong 2 chén r i n c còn l i 9ỏ ộ ơ ươ ưỡ ướ ạ
phân chia u ng thành 2 l n trong ngày s làm cho b ng h t qu n đau.ố ầ ẽ ụ ế ặ
Ch a b nh đ ng ti u ti n: Ng i ta th ng mang Tr m Kỳ vùng h iữ ệ ườ ể ệ ườ ườ ầ ở ộ
âm đ ch a b nh đ ng ti u ti n. ể ữ ệ ườ ể ệ
Ngoài ra, theo Đông y, Kỳ nam dùng đ tr các ch ng đ c th y do phongể ị ứ ộ ủ
th gây nên, làm tiêu ch ng ch ng mãn, no h i, đau b ng, ói m a, hen suy nổ ứ ướ ơ ụ ử ễ
th g p, h đ c ngh ch khí, thông ch ng b do khí h gây nên. Mài t 3ở ấ ạ ượ ị ứ ế ư ừ
phân t i 1 ch , tùy theo tu i l n nh hòa v i n c l nh ho c b vào n c đunớ ỉ ổ ớ ỏ ớ ướ ạ ặ ỏ ướ
sôi mà u ng. Tuy nhiên: ố
+ Tr m Kỳ là thu c tr y thai, nên ph n có thai không nên u ng ho cầ ố ụ ụ ữ ố ặ
mang trong mình, có th làm s y thai. ể ả
+ Nh ng ng i suy nh c và bi ng ăn, suy gan…không nên dùng Tr mữ ườ ượ ế ầ
Kỳ.
Trong Tây Y: Tr m h ng có tính kháng sinh, t o kháng th m nh (di tầ ươ ạ ể ạ ệ
khu n, làm lành v t th ng) và có tác d ng ch a m t s b nh v tim m chẩ ế ươ ụ ữ ộ ố ệ ề ạ
(đau ng c, suy tim), b nh hô h p (hen suy n), b nh th n kinh (an th n, trự ệ ấ ễ ệ ầ ầ ị
m t ng , gi m đau, tr n t nh…), b nh v tiêu hóa (đau b ng, bu n nôn, tiêuấ ủ ả ấ ỉ ệ ề ụ ồ
ch y), b nh v đ ng ti t ni u (bí ti u ti n)…ả ệ ề ườ ế ệ ể ệ
•Các lĩnh v c khác S n ph m bi u t ng trong lĩnh v c ngo i giao.ự ả ẩ ế ặ ự ạ
•Tôn giáo: đ t trong các chùa chi n, đ n th …vào các d p l đ cố ề ề ờ ị ễ ặ
bi t, làm nhang đ đ t vào lúc cúng ki n. ệ ể ố ế
•Ch tác đ th công m ngh : T ng, v t c nh, đ trang trí…ế ồ ủ ỹ ệ ượ ậ ả ồ
•Làm gi y quý (v tranh, vi t kinh thánh…) ấ ẽ ế
•p xác…Ướ
3. Phân bố
Tr m h ng phân b khá r ng t B c vào Nam. Vùng phân b t pầ ươ ố ộ ừ ắ ố ậ
trung bao g m các t nh nh : Gia Lai, Kon Tum, Kiên Giang, Qu ng Nam , Đàồ ỉ ư ả
N ng, Qu ng Bình, Ngh An, Hà Tĩnh, Hoà Bình. Tr m h ng th ng phânẵ ả ệ ầ ươ ườ
b đai cao t 250m - 1000m so v i m c n c bi n. Đ d c có th trên 35ố ở ừ ớ ự ướ ể ộ ố ể 0.
4. Đ c đi m sinh tháiặ ể
Tr m h ng có kh năng sinh tr ng phát tri n t t nh ng khu v c cóầ ươ ả ưưỏ ể ố ở ữ ự
đi u ki n khí h u nh sau:ề ệ ậ ư
- Nhi t đ bình quân năm 20-25ệ ộ oC
- L ng m a hàng năm trên 1500 mmượ ư
- Đ m không khí trên 80%.ộ ẩ
Có th tr ng tr m trên nhi u lo i đ t khác nhau (tr đ t đá vôi, đ t cát,ể ồ ầ ề ạ ấ ừ ấ ấ
đ t ng p úng). Đ dày t ng đ t trên 50 cm, đ t m, thoát n c, đ t nhi uấ ậ ộ ầ ấ ấ ẩ ướ ấ ề
mùn (>3%), đ pHộKCL t 4-6.ừ
Các d ng tr ng thái th c bì thích h p v i tr ng Dó tr m là: R ng thạ ạ ự ợ ớ ồ ầ ừ ứ
sinh nghèo ki t, r ng sau n ng r y.ệ ừ ươ ẫ
5. K thu t gây tr ngỹ ậ ồ
5.1. Thu hái, ch bi n và b o qu n gi ngế ế ả ả ố
•Ch n cây l y gi ng r ng đã đ c chuy n hoá. Nh ng n i ch a cóọ ấ ố ở ừ ượ ể ữ ơ ư
r ng gi ng, có th ch n cây m t nh ng cây m c phân tán, nh ng ph i thoừ ố ể ọ ẹ ừ ữ ọ ư ả ả
mãn nh ng đi u ki n sau đây:ữ ề ệ
- Ph i đ t trên 12 tu iả ạ ổ
- Sinh tr ng t t, tán đ u, thân th ngưở ố ề ẳ
- Cây không b sây b nh.ị ệ
•Thu hái: Qu Tr m chín vào tháng 6 đ n tháng 7. Khi th y v quả ầ ế ấ ỏ ả
chuy n t màu xanh sang màu vàng m , nhân h t phát tri n đ y đ và chuy nể ừ ơ ạ ể ầ ủ ể
sang màu tr ng là thu hái.ắ
- Ph ng pháp thu hái tr c ti p trên cây. Trèo lên cây thu hái ho c dùng sào cóươ ự ế ặ
móc đ thu hái qu , tránh ch t cành đ khai thác qu ho c khai thác qu non.ể ả ặ ể ả ặ ả
•Ch bi n: C n qu t 2 đ n 3 ngày cho chín đ u. Sau đó đem ph iế ế ầ ủ ả ừ ế ề ơ
trong n ng nh t 12-14 gi đ h t tách ra kh i qu r i thu l y h t. ắ ẹ ừ ờ ể ạ ỏ ả ồ ấ ạ H t sauạ
khi thu ho ch nên đem gieo ngay. N u ch a gieo ngay h t c n ph i đ c b oạ ế ư ạ ầ ả ượ ả
qu n. ả
•B o qu n h t: B o qu n b ng cát m (cát m là cát khi n m l i thìả ả ạ ả ả ằ ẩ ẩ ắ ạ
không có n c ch y ra, khi th tay ra v n còn in ngón tay trên n m cát). Tr nướ ả ả ẫ ắ ộ
cát đ u v i h t, theo t l 2 ph n cát 1 ph n h t theo th tích. Đ n i thoángề ớ ạ ỷ ệ ầ ầ ạ ể ể ơ
mát, th ng xuyên đ o h t, t i thi u m t ngày 1 l n và b xung đ m khiườ ả ạ ố ể ộ ầ ổ ộ ẩ
cát b khô.ị
Không ph i h t ra n ng, không đ h t trong bao t i ho c vun thành đ ngơ ạ ắ ể ạ ả ặ ố
cao.
5.2. T o cây conạ
•Ch n v n mọ ườ ươ
- G n n i tr ng r ng và thu n l i cho vi c v n chuy n cây gi ng.ầ ơ ồ ừ ậ ợ ệ ậ ể ố
- Đ t có thành ph n c gi i t th t nh đ n trung bình, thoát n c.ấ ầ ơ ớ ừ ị ẹ ế ướ
- Đ ánh sáng và ngu n n c t i.ủ ồ ướ ướ
•Làm đ t v n m: Đ t v n m c n cày b a k tr c khi lênấ ườ ươ ấ ườ ươ ầ ừ ỹ ướ
lu ng. ố
- Đ i v i lu ng gieo đ t ph i đ c làm nh và nh t s ch c d i. Lu ng gieoố ớ ố ấ ả ượ ỏ ặ ạ ỏ ạ ố
có kích th c: cao 15-20 cm, r ng 80-100 cm, dài 10m. Rãnh lu ng r ng 40-50ướ ộ ố ộ
cm tính t mép lu ng. Khi lên lu ng c n bón lót b ng phân chu ng hoai,ừ ố ố ầ ằ ồ
l ng bón 4-5 kg cho 1mượ 2.
- Đ i v i lu ng đ t b u đ t ph i làm s ch c d i, m t lu ng c n ph iố ớ ố ặ ầ ấ ả ạ ỏ ạ ặ ố ầ ả
ph ng, kích th c lu ng t ng t lu ng gieo. Lu ng làm theo h ng Đông -ẳ ướ ố ươ ự ố ố ướ
Tây.
- Đ t đóng b u: là đ t th t nh đ n trung bình, đ t còn tính ch t đ t r ng, ítấ ầ ấ ị ẹ ế ấ ấ ấ ừ
s i đá, nhi u mùn. Đ t c n chu n b tr c t 30-40 ngày. Đ t ph i đ p nh ,ỏ ề ấ ầ ẩ ị ướ ừ ấ ả ậ ỏ
sàng k .ỹ
- T o b u: V b u s d ng b u polyetylen kích th c 10x16 cm, khôngạ ầ ỏ ầ ử ụ ầ ướ
th ng đáy, đ c l hai bên thành b u. H n h p b u g m 85% đ t + 14% phânủ ụ ỗ ầ ỗ ợ ầ ồ ấ
chu ng hoai + 1% lân. H n h p ru t b u ph i tr n đ u, v a đ m. Đ h nồ ỗ ợ ộ ầ ả ộ ề ừ ủ ẩ ổ ỗ
h p trên vào b u cho đ y và ch t. Yêu c u ru t b u không quá ch t, b u trònợ ầ ầ ặ ầ ộ ầ ặ ầ
đ u v không nhăn. b u sau khi đóng đ c x p vào lu ng. B u x p sát nhauề ỏ ầ ượ ế ố ầ ế
trên m t lu ng đã san ph ng, đ t b u theo hình nanh s u, lu ng x p b u c nặ ố ẳ ặ ầ ấ ố ế ầ ầ
th ng. Xung quanh lu ng đ t b u l p đ y đ t thành g cao b ng 2/3 - 3/4ẳ ố ặ ầ ấ ầ ấ ờ ằ
chi u cao b u. Vi c làm đ t, đóng b u ph i hoàn thành tr c khi c y cây tề ầ ệ ấ ầ ả ướ ấ ừ
7-10 ngày.
- Tr c khi gieo h t hay đ t b u c n phun dung d ch Benlát đ ch ng n mướ ạ ặ ầ ầ ị ể ố ấ
b nh v i n ng đ 1 gam thu c Benlát trong 1 lít n c, l ng phun 0,5-0,6ệ ớ ồ ộ ố ướ ượ
lít/m2.
•X lý h t gi ng: Ngâm h t trong dung d ch thu c tím, n ng đ 0,1%ử ạ ố ạ ị ố ồ ộ
trong 3-4 gi , sau đó r a s ch nh t h t lép, h t th i r i đem gieo.ờ ử ạ ặ ạ ạ ố ồ
•Gieo h t: H t gieo vãi đ u kh p trên m t lu ng, l ng h t gieo 0,2 -ạ ạ ề ắ ặ ố ượ ạ
0,25 kg/m2. Dùng đ t b t hay cát m n sàng đ u lên m t lu ng đ ph kín h tấ ộ ị ề ặ ố ể ủ ạ
v i đ dày 2,5-3 cm.ớ ộ
•Chăm sóc cây m mầ
- Th ng xuyên t i đ m đ n khi cây m m đ tiêu chu n đem đi c y.ườ ướ ủ ẩ ế ầ ủ ẩ ấ
- Lu ng gieo h t ph i có giàn che, ch đ che sáng 50-60%. Có th dùng tố ạ ả ế ộ ể ế
gu t c m trên lu ng gieo thay cho giàn che.ộ ắ ố
- Đ nh kỳ 4-5 ngày phun dung d ch Benlát 1 n, n ng đ 0,5 gam pha trong 1 lítị ị ầ ồ ộ
n c, l ng phun 1-1,2 lít/mướ ượ 2.
•C y câyấ
- Sau khi gieo h t 30-40 ngày, cây m m cao t 6-8 cm, ra đ c 2-4 lá m m làạ ầ ừ ượ ầ
nh đem đi c y.ổ ấ
- Tr c khi c y cây c n t i đ m n c vào lu ng gieo và lu ng đ t b u.ướ ấ ầ ướ ẫ ướ ố ố ặ ầ
- Ch n cây m m sinh tr ng t t, không sâu b nh, thân, r th ng đ c y.ọ ầ ưở ố ệ ễ ẳ ể ấ
- Khi c y đ cho r ti p xúc đ u v i đ t, thân th ng.ấ ể ễ ế ề ớ ấ ẳ
- Sau khi c y cây ph i t i n c đ gi m và làm giàn che n ng.ấ ả ướ ướ ể ữ ẩ ắ
- C n ch n th i ti t có m a nh ho c lúc tr i râm mát đ c y cây.ầ ọ ờ ế ư ỏ ặ ờ ể ấ
+ C y d m: Sau khi c y cây 4-5 ngày ti n hành ki m tra và d m l i nh ngấ ặ ấ ế ể ặ ạ ữ
cây b ch t.ị ế
•Chăm sóc cây non
- T i n c: Tuỳ theo đi u ki n th i ti t, tu i cây con mà đi u ch nh l ngướ ướ ề ệ ờ ế ổ ề ỉ ượ
n c t i cho phù h p. Nguyên t c là ph i gi cho cây đ m. Tr c 2 thángướ ướ ợ ắ ả ữ ủ ẩ ướ
tu i m i ngày t i 2 l n, l ng n c t i t 1-1,5 lít/mổ ỗ ướ ầ ượ ướ ướ ừ 2. T tháng th 3 đ nừ ứ ế
tháng th 4 ngày t i 1 l n, l ng n c t i 1,5-2 lít/mứ ướ ầ ượ ướ ướ 2. Sau 4 tháng tu i: 2ổ
đ n 3 ngày t i 1 l n, l ng n c t i 2-3 lít/mế ướ ầ ượ ướ ướ 2.