SKKN: Một số biện pháp nhằm nâng cao chất lượng bồi dưỡng HSG Lịch sử khối THPT chuyên

SKKN năm học 2010 - 2011 GV: Hà Trọng Thái - giáo viên THPT Chuyên tỉnh Lào Cai

PHẦN MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài

1.1. Nội dung các khóa trình Lịch sử ở trường Trung học phổ thông là cung

cấp cho học sinh những vốn hiểu biết phổ thông, cơ bản vững chắc về sự phát triển

của xã hội loài người và dân tộc, làm cơ sở để rút ra những kết luận khoa học về

các quy luật vận động, phát triển của xã hội; rút ra những bài học kinh nghiệm lịch

sử bổ ích. Giúp cho học sinh nhận thức đúng con đường loài người đã, đang và sẽ

tiếp tục trải qua. Trên cơ sở đó giúp học sinh dần hình thành thế giới quan khoa

học, góp phần tích cực vào việc giáo dục đạo đức, niềm tin, truyền thống của dân

tộc.

1.2. Để dạy và học tốt môn Lịch sử ở hệ trung học phổ thông, giúp học sinh

yêu thích môn học thật sự là công việc rất khó khăn. Trong khi sách giáo khoa Lịch

sử còn nhiều chổ bất cập, kiến thức sai, diễn đạt dài dòng, nhiều sự sự kiện trong

một tiết học. Học sinh ngày càng không quan tâm đến môn học...

1.3. Theo quy định của Bộ giáo dục và đào tạo về việc dạy học khối THPT

là tích cực phát huy tính tự giác, khả năng sáng tạo của học sinh trong quá trình

tiếp cận kiến thức dưới sự hướng dẫn của giáo viên. Đồng thời đối với trường

chuyên phải nâng cao chất lượng bồi dưỡng học sinh giỏi. Hướng dẫn học sinh tự

nghiên cứu khoa học, ứng dụng các thành tựu khoa học công nghệ phù hợp với

điều kiện của trường và tâm sinh lý học sinh. Đây là một quá trình có thể nói là sự

tương tác mang tính tích cực giữa thầy và trò trong quá trình dạy và học.

1.4. Cho đến nay, trên khắp cả nước, việc dạy học ở trường THPT chuyên

vẫn mang nặng yếu tố truyền thống trong nền giáo dục Việt Nam. Học sinh vẫn bị

động trong quá trình tiếp cận kiến thức. Dạy học nhằm phát huy tính chủ động, tích

cực lấy “học sinh làm trung tâm” vẫn chưa được đẩy mạnh, hiệu quả thực hiện còn

thấp. Dẫn đến trình độ của giáo viên, chất lượng học sinh không được nâng cao.

1

SKKN năm học 2010 - 2011 GV: Hà Trọng Thái - giáo viên THPT Chuyên tỉnh Lào Cai Kết quả kỳ thi tốt nghiệp môn Lịch sử, kỳ thi tuyển sinh đại học, các kỳ thi học

sinh giỏi cấp tỉnh, cấp Quốc gia nhiều năm cho thấy chất lượng môn Lịch sử có

nhiều biểu hiện giảm sút. Học sinh chưa nhận thức đúng đắn về môn học. Hầu hết

học sinh đều quan niệm học lịch sử chỉ cần học thuộc lòng; chuẩn bị cho kỳ thi chỉ

là nhồi nhét kiến thức, học tủ, học vẹt ...

1.5. Từ năm học 1996-1997, Bộ Giáo dục và Đào tạo quyết định hàng năm

đều tổ chức cho học sinh THPT thi học sinh giỏi môn lịch sử. Nó thể hiện sự quan

tâm của Nhà nước- Bộ Giáo dục về tác dụng của môn lịch sử trong việc bồi dưỡng,

giáo dục thế hệ trẻ. Vậy, bằng cách nào để học giỏi và trở thành học sinh giỏi môn

lịch sử. Biện pháp, phương pháp nào giúp các em đạt được điều mong ước đó?

1.6. Từ những căn cứ trên, thì việc dạy học- đào tạo, bồi dưỡng học sinh

giỏi, tài năng môn Lịch sử đóng một vai trò hết sức quan trọng. Do đó việc tiếp tục

tìm ra những giải pháp nhằm nâng cao hơn nữa công tác dạy học đặc thù này là hết

sức cần thiết. Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi quyết định chọn đề tài:

“Một số biện pháp nhằm nâng cao chất lượng bồi dưỡng học sinh giỏi môn Lịch

sử khối trung học phổ thông chuyên” làm sáng kiến kinh nghiệm năm 2011.

2. Lịch sử vấn đề

Trong những năm gần đây, việc nghiên cứu phương pháp dạy học Lịch sử

được chú trọng quan tâm. Tại Đại hội của các nhà sử học trên thế giới do Ủy ban

Quốc tế khoa học Lịch sử tổ chức đã thu hút sự tham gia của nhiều học giả, chuyên

gia nghiên cứu, giảng dạy có uy tín trên nhiều nước.

Tại Đại hội lần thứ XV năm 1980, tiểu ban Giáo dục lịch sử đã thảo luận sôi

nổi vấn đề: “Ý nghĩa của việc dạy học lịch sử đối với việc hình thành con người

thế kỷ XX”. Hầu hết họ đều cho rằng, trong thời đại cách mạng khoa học- kĩ thuật,

bộ môn lịch sử ở trường phổ thông không những vẫn giữ nguyên, mà còn cần phải

tăng thêm vị trí cho nó. Trên quan điểm đó, nhà sử học Xô viết Pausutô khẳng

định: “Muốn đào tạo con người phù hợp với thời đại chúng ta, cần phải không

2

SKKN năm học 2010 - 2011 GV: Hà Trọng Thái - giáo viên THPT Chuyên tỉnh Lào Cai ngừng cải tiến và nâng cao chất lượng dạy học lịch sử. Cuộc cách mạng khoa học-

kĩ thuật, sự hứng thú, hấp dẫn ngày càng tăng đối với hiện tại không hề làm giảm

bớt sự chú ý của chúng ta đối với việc dạy học lịch sử. Chính lịch sử là bằng chứng

hiển nhiên về sự toàn thắng của công cuộc xây dựng, sáng tạo đối với sự tàn phá,

chiến thắng của hòa bình đối với chiến tranh, sự gần gủi, hiểu biết của các dân tộc

về văn học và các mặt khác, khắc phục tình trạng biệt lập”. {7; 18}

Đồng thời, UNESCO cũng công bố nhiều tài liệu về Phương pháp dạy học

lịch sử như: Sử dụng bảo tàng trong dạy học lịch sử, sử dụng các phương tiện kĩ

thuật hiện đại, đặc biệt là phương tiện nghe nhìn... đây là cơ hội để nhà nghiên cứu,

nhà giáo dục lịch sử có điều kiện học tập, trao đổi lẫn nhau.

Ở Việt Nam, phải từ sau năm 1975 thì việc nghiên cứu các phương pháp,

biện pháp dạy học lịch sử mới phát triển khá mạnh mẽ. Trên các tạp chí của ngành

giáo dục: Tạp chí nghiên cứu giáo dục, Tập san phổ thông cấp II, cấp III, Thông

báo khoa học của các trường Đại học Sư phạm đã công bố nhiều luận văn, bài viết

có giá trị cả về lý luận lẫn thực tiễn. Nhà Xuất bản Giáo dục, các trường đại học sư

phạm cũng phát hành nhiều tài liệu đề cập một cách có hệ thống các vấn đề về biện

pháp, phương pháp dạy học, nâng cao chất lượng môn lịch sử: Vị trí của dạy học

lịch sử ở trường phổ thông, Gây hứng thú học tập lịch sử, Phương pháp học tập

lịch sử, Sử dụng tài liệu của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử, Công tác

ngoại khóa, thực hành môn lịch sử ở trường phổ thông, Phát triển tư duy học sinh

trong dạy học lịch sử...

Gần đây, tháng 2 năm 1997 Vụ Trung học phổ thông ban hành tài liệu Tập

huấn giảng dạy môn lịch sử dành cho cán bộ chỉ đạo và giáo viên chuẩn bị cho học

sinh tham gia kỳ thi quốc gia. Giáo sư Phan Ngọc Liên đã có bài viết dài tới 23

trang: “Một số vấn đề phương pháp bồi dưỡng học sinh học giỏi môn lịch sử ở

trường THPT” đầy bổ ích. Trong bài viết này, Giáo sư đã đề cập đến hai điểm:

Cần nhận thức đúng về học tập lịch sử; xác định phương pháp học tập giỏi môn

lịch sử, với các biện pháp, con đường, phương tiện có hiệu quả cao.

3

SKKN năm học 2010 - 2011 GV: Hà Trọng Thái - giáo viên THPT Chuyên tỉnh Lào Cai

Năm 1999, Hội giáo dục lịch sử (thuộc Hội khoa học lịch sử Việt Nam)-

Khoa Lịch sử trường Đại học sư phạm hà Nội) đã cho ra mắt bạn đọc tác phẩm của

tập thể tác giả: Nguyễn Thị Côi, Trần Bá Đệ, Nguyễn Tiến Hỷ, Đặng Thanh Toán,

Trịnh Tùng: “Hướng dẫn ôn tập và làm bài thi môn lịch sử” dày 428 trang. Cuốn

sách giúp học sinh học tập, ôn thi môn lịch sử đạt kết quả tốt nhất nhờ tính chủ

động, sáng tạo và những phương pháp học tập thích hợp.

Đến năm 2003, Hội giáo dục Lịch sử, Khoa Lịch sử trường Đại học sư phạm

Hà Nội tiếp tục cho tái bản lần thứ 3 quyển sách: “Hướng dẫn thi đại học- cao

đẳng môn lịch sử” dày 474 trang của tập thể tác giả do PGS. TS Trần Bá Đệ (chủ

biên). Trong lời nói đầu, các tác giả đã khẳng định: “xuất phát từ nhận thức đúng

về bộ môn, từ yêu cầu xác định những kiến thức cơ bản của các kháo trình lịch sử

Việt Nam và Lịch sử thế giới, lựa chọn phương pháp học tập, ôn và làm bài có hiệu

quả, phù hợp với yêu cầu học tập và ôn thi (tốt nghiệp, thi học sinh giỏi quốc gia,

tuyển sinh các trường Đại học Cao đẳng. Chúng tôi không đặt cho mình nhiệm vụ

hướng dẫn học sinh nắm chắc các đề thi cụ thể, mà trang bị cho các em những kiến

thức và phương pháp cơ bản có thể ứng phó với mọi “tình hướng có vấn đề” trong

các kỳ thi”. {9 ; tr3}.

3. Nhiệm vụ, mục tiêu nghiên cứu

3.1. Nhiệm vụ

Trình bày một số biện pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử.

Nêu, phân tích khả năng ứng dụng của từng biện pháp cho từng kiểu bài, đề

tài lên lớp, cũng như một số biện pháp nhằm nâng chất lượng giáo viên trực tiếp

giảng dạy.

3.2. Mục tiêu

Góp phần nâng cao chất lượng bồi dưỡng học sinh giỏi môn Lịch sử khối

THPT chuyên.

4

SKKN năm học 2010 - 2011 GV: Hà Trọng Thái - giáo viên THPT Chuyên tỉnh Lào Cai

Giúp cấp quản lý giáo dục, giáo viên, học sinh nhận thức đúng đắn vai trò

của môn Lịch sử trong hệ thống giáo dục Việt Nam. Trên cơ sở đó có cách thức

quản lý, dạy - học sao cho hiệu quả nhất.

4. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

4.1. Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của Sáng kiến kinh nghiệm là việc tìm ra, vận dụng

một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy học lịch sử trong khối THPT chuyên.

Những biện pháp này sẽ được ứng dụng cho từng bài học, kiểu bài lên lớp

và bồi dưỡng học sinh giỏi cấp tỉnh, cấp Quốc gia.

4.2. Phạm vi nghiên cứu

Sáng kiến kinh nghiệm nghiên cứu, đưa ra một số biện pháp nhằm nâng cao

chất lượng bồi dưỡng học sinh giỏi môn Lịch sử cho khối THPT chuyên trên đất

nước Việt Nam hệ ba năm. Cơ sở để đưa ra giải pháp là thực trạng dạy - học, thi cử

môn lịch sử hiện nay, chương trình sách giáo khoa lịch sử cơ bản, sách giáo viên

khối 10, 11, 12 và một số tài liệu tham khảo khác.

5. Đóng góp của sáng kiến kinh nghiệm

- Sáng kiến kinh nghiệm lần đầu tiên đưa ra một số biện pháp nhằm nâng cao chất

lượng bồi dưỡng học sinh giỏi, tài năng.

- Đây là một trong những sáng kiến đầu tiên trong việc đưa ra các biện pháp giúp

các trường Trung học phổ thông chuyên trên khắp cả nước có kế hoạch xây dựng

chương trình bồi dưỡng, dạy học sinh giỏi sao cho có hiệu quả nhất.

- Sáng kiến kinh nghiệm nêu lên quan điểm cần mạnh dạn cho phép học sinh được

tham gia nghiên cứu các công trình khoa học với thầy cô giáo; cần dạy học sinh

phương pháp học tập tích cực trước khi cung cấp kiến thức, giáo viên cần đưa ra

những quan điểm mới, nội dung khó mà từ trước tới nay giới sử học trong và ngoài

nước còn đang tranh luận để các em nhận định, đánh giá; quá trình dạy học chính

5

SKKN năm học 2010 - 2011 GV: Hà Trọng Thái - giáo viên THPT Chuyên tỉnh Lào Cai là quá trình rèn luyện về năng lực tư duy, phẩm chất đạo đức, chính trị cho học

sinh. Tránh những quan điểm của một số trường Trung học phổ thông chuyên bồi

dưỡng học sinh giỏi cốt chỉ đi thi giành giải cao.

- Ngoài ra, đây còn có thể là tài liệu cho các trường THPT chuyên và giáo viên mới

ra trường ít có kinh nghiệm giảng dạy, nhất là khi lại được giao đảm nhiệm việc

bồi dươngc học sinh giỏi, tài năng.

PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG 1

THỰC TRẠNG DẠY VÀ HỌC MÔN LỊCH SỬ

1.1. Chương trình sách giáo khoa, sách giáo viên khối 10, 11, 12

1.1.1 Chương trình sách giáo khoa lớp 10

* VÒ hÖ thèng kiÕn thøc khối 10

Trong phÇn giíi thiÖu "môc tiªu ch−¬ng tr×nh gi¶ng d¹y lÞch sö líp 10" c¸c

t¸c gi¶ viÕt: LÞch sö thÕ giíi ®−îc ®−a vµo gi¶ng d¹y ë líp 10 víi yªu cÇu chung lµ

cung cÊp cho häc sinh nh÷ng kiÕn thøc c¬ b¶n vµ t−¬ng ®èi hÖ thèng lµ ba thêi kú

lÞch sö thÕ giíi: Thêi kú x· héi nguyªn thuû, thêi kú cæ ®¹i, thêi kú trung ®¹i vµ ®Ó

thuËn tiÖn cho viÖc x¾p xÕp ch−¬ng tr×nh lÞch sö toµn cÊp, lÞch sö líp 10 cßn cã

thªm" giai ®o¹n ®Çu cña thêi CËn ®¹i" ( ®iÒu nµy kh«ng khíp víi néi dung ch−¬ng

tr×nh SGK lÞch sö líp 10). ë ®©y c¸c t¸c gi¶ kh«ng chØ tr×nh bµy "Thêi kú c¸ch

m¹ng t− s¶n vµ b−íc ph¸t triÓn cña chñ nghÜa t− b¶n" mµ cßn giíi thiÖu qu¸ tr×nh

6

SKKN năm học 2010 - 2011 GV: Hà Trọng Thái - giáo viên THPT Chuyên tỉnh Lào Cai c¸c n−íc t− b¶n chñ nghÜa chuyÓn sang giai ®o¹n ®Õ quèc, còng nh− "Phong trµo

c«ng nh©n thÕ giíi cuèi thÕ kû XIX ®Çu thÕ kû XIX". Nh− vËy, c¸c t¸c gi¶ ®· tr×nh

bµy gÇn nh− hÇu hÕt phÇn lÞch sö thÕ giíi CËn ®¹i. ThÕ mµ ë môc "vÒ kiÕn thøc"

tiÕp ®ã l¹i viÕt: "Gióp cho häc sinh cã hiÓu biÕt ... vÒ 3/4 thêi kú lÞch sö c¨n b¶n cña

loµi ng−êi ...! NÕu t¸ch x· héi nguyªn thuû thµnh mét thêi kú lÞch sö, th× loµi ng−êi

trải qua 5 thêi kú lÞch sö c¨n b¶n: Thêi kú nguyªn thuû, thêi kú cæ ®¹i, thêi kú

trung ®¹i, thêi kú cËn ®¹i vµ thêi kú hiÖn ®¹i. Trong thùc tÕ SGK ®· giíi thiÖu bao

gåm 4/5 thêi kú lÞch sö, v× vËy yªu cÇu vÒ mÆt s− ph¹m ®· bÞ ph¸ vì trong viÖc

ph©n bæ ch−¬ng tr×nh.

ChÝnh v× sai lÇm ®ã, nªn dï cè g¾ng biªn soạn l¹i, SGK LÞch sö líp 10 vÉn

kh«ng tr¸nh khái sù «m ®åm kh«ng cÇn thiÕt. ThËm chÝ cßn g©y m©u thuÉn trong

viÖc d¹y vµ häc cña gi¸o viªn vµ häc sinh: Häc sinh chØ ®−îc häc 1 tiÕt/ tuÇn (häc

kú I) vµ 2 tiÕt/ tuÇn (häc kú II) nh−ng ph¶i g¸nh mét khèi l−îng kiÕn thøc lín.

* VÒ néi dung kiÕn thøc

1.1 MÆc dï ®· cè g¾ng söa ch÷a, nh−ng néi dung kiÕn thøc SGK vÉn cßn

thiªn vÒ kÓ lÓ c¸c sù kiÖn, thËm chÝ qu¸ r−êm rµ, hµnh v¨n kh«ng hÊp dÉn. Mét bµi

häc sinh ph¶i nhí ®Õn 10 hoÆc cã bµi ph¶i nhí tíi 20 sù kiÖn kh«ng cÇn thiÕt. G©y

t©m lý nhµm ch¸n, cho häc sinh ( vÝ dô Bµi 19 tr. 96 SGK cơ bản lớp 10).

1.2 Mét sè bµi vÒ kiÕn thøc cßn sai lÇm nghiªm träng: ThÓ hiÖn ë c¸c bµi 29

SGV ®¸ng lÏ ph¶i viÕt "...sù ph¸t triÓn cña ngµnh dÖt len..." th× l¹i viÕt lµ "... sù

ph¸t triÓn µo ¹t cña ngµnh dÖt lôa sinh ra nhu cÇu lín cña thÞ tr−êng ®èi víi l«ng

cõu..."( tr149) dÖt lôa ch¾c ch¾n kh«ng dïng l«ng cõu!

1.3 Bµi 30 vÒ "ChiÕn tranh giµnh ®éc lËp cña c¸c thuéc ®Þa Anh ë B¾c MÜ"

trong s¸ch gi¸o khoa lÞch sö líp 10 c¸c t¸c gi¶ viÕt: "... Tuyªn ng«n ®éc lËp lμ mét

v¨n kiÖn cã ý nghÜa lÞch sö träng ®¹i ... Nh−ng Tuyªn ng«n kh«ng xo¸ bá chÕ ®é n«

lÖ cïng viÖc bãc lét giai cÊp c«ng nh©n vμ nh©n d©n lao ®éng..." (tr.149). ë ®©y c¸c

t¸c gi¶ ®· nhÇm lÉn gi÷a b¶n chÊt cña cuéc c¸ch m¹ng T− s¶n víi b¶n chÊt cña

cuéc c¸ch m¹ng V« s¶n. C. M¸c tõng nãi "B¶n chÊt cña cuéc c¸ch m¹ng t− s¶n lμ

7

SKKN năm học 2010 - 2011 GV: Hà Trọng Thái - giáo viên THPT Chuyên tỉnh Lào Cai chØ thay mét h×nh thøc bãc lét nμy b»ng mét h×nh thøc bãc lét kh¸c mμ th«i!". Do

®ã lµm g× cã chuyÖn giai cÊp t− s¶n ë 13 bang thuéc ®Þa B¾c MÜ tuyªn bè xo¸ bá

viÖc bãc lét giai cÊp c«ng nh©n vµ nh©n d©n lao ®éng. MÆt kh¸c bãc lét lao ®éng

cña c¸c n« lÖ ë c¸c bang thuéc ®Þa miÒn Nam lóc bÊy giê lµ mét trong nh÷ng "®Æc

®iÓm cña qu¸ tr×nh tÝch luü nguyªn thuû TBCN". Qu¸ tr×nh kh¸ch quan nµy dÜ

nhiªn lµ tµn b¹o, nh−ng lµ tiÒn ®Ò kh«ng thÓ thiÕu ®èi víi sù ra ®êi cña chñ nghÜa t−

b¶n. Tuyªn ng«n ®éc lËp cña 13 bang thuéc ®Þa B¾c MÜ kh«ng thÓ cã chuyÖn h¹n

chÕ ®−îc! L−u ý, ®©y lµ tuyªn ng«n cña cuéc c¸ch m¹ng T− s¶n chø kh«ng ph¶i lµ

tuyªn ng«n cña cuéc c¸ch m¹ng v« s¶n. Do đó khi dạy học đến phần này giáo viên

không nên buộc học sinh phải chỉ ra những điểm hạn chế của Tuyên ngôn.

1.4 VÒ "C¸ch m¹ng t− s¶n Ph¸p": VÒ mèc kÕt thóc, vÉn cã hai quan ®iÓm,

thÓ hiÖn trong gi¸o tr×nh ®¹i häc vµ cao ®¼ng. Quan ®iÓm thø nhÊt, lÊy cuéc ®¶o

chÝnh th¸ng Nãng (27/7/1794) lµm mèc cuèi vµ quan ®iÓm thø hai lÊy cuéc chÝnh

biÕn ngµy 18 th¸ng S−¬ng mï (9/11/1799) lµm mèc kÕt thóc. Sù tån t¹i cña hai

quan ®iÓm nµy ë bËc ®¹i häc vµ cao ®¼ng cßn cã thÓ chÊp nhËn ®−îc, nh−ng ë bËc

phæ th«ng th× thËt lµ khã hiÓu. VËy mµ SGK lÞch sö líp 8 c¸c t¸c g¶i lÊy mèc

27/7/1974 (tr.17) vµ trong SGK líp 10 l¹i lÊy 9/11/ 1799 lµm mèc kÕt thóc cuéc

c¸ch m¹ng t− s¶n Ph¸p (mÆc dï cïng mét chñ biªn). ChÝnh v× vËy ®· g©y sù hå

nghi cho HS, còng nh− nguyªn t¾c "Theo ch−¬ng tr×nh ®æi míi, bé m«n lÞch sö ë

THPT nh»m gióp HS còng cè vμ n©ng cao kiÕn thøc c¬ b¶n nhÊt ®· häc ë bËc

THCS" ®· bÞ ph¸ vì (SGV lÞch sö líp 10 tr.3).

SGV lÞch sö líp 10 viÕt "....C¸ch m¹ng Ph¸p thùc sù chÊm døt khi chÕ ®é

§èc ChÝnh kÕt thóc vai trß (1799)..." trong khi SGK tr×nh bµy lµm cho ng−êi ta

t−ëng lµ c¸ch m¹ng m·i ®Õn khi "... chÕ ®é qu©n chñ phôc håi" míi kÕt thóc (tr

.158).

SGV LÞch sö líp 10 "...C¸ch m¹ng Ph¸p thùc sù chÊm døt khi chÕ ®é §èc

chÝnh kÕt thóc vai trß (1799), mäi thμnh qu¶ c¸ch m¹ng bÞ b·i bá thÕ lùc ph¶n

®éng trë l¹i cÇm quyÒn ë Ph¸p..." (tr.161). NÕu thùc sù lµ nh− vËy th× lµm sao cã

8

SKKN năm học 2010 - 2011 GV: Hà Trọng Thái - giáo viên THPT Chuyên tỉnh Lào Cai thÓ gäi C¸ch m¹ng t− s¶n Ph¸p lµ cuéc c¸ch m¹ng t−¬ng ®èi triÖt ®Ó lµ §¹i c¸ch

m¹ng ®−îc. B»ng chøng, khi theo l−ìi g−¬m cña qu©n Liªn minh trë vÒ cÇm quyÒn

ë Ph¸p, Lui XVIII buéc ph¶i c«ng bè mét b¶n HiÕn ch−¬ng lËp hiÕn (mét b¶n hiÕn

Ph¸p do nhµ vua ban) thõa nhËn nh÷ng thµnh qu¶ c¬ b¶n cña c¸ch m¹ng nh−: Xo¸

bá chÕ ®é ®¼ng cÊp, c«ng nhËn quyÒn së h÷u ruéng ®Êt ®· ®−îc x¸c lËp trong qu¸

tr×nh c¸ch m¹ng. §©y lµ mét sai lÇm ®¸ng tiÕc, mµ nÕu gi¸o viªn kh«ng n¾m ch¾c

kiÕn thøc th× dÔ thÓ nhÇm lÉn.

1.1.2. Chương trình lịch sử lớp 11

Ở chương trình Lịch sử khối 11ban cơ bản: 1 tiết x 35 tuần = 35 tiết. Trong

đó:

- Lịch sử thế giới cận đại (phần tiếp theo chương trình lịch sử lớp 10): 8 tiết;

- Lịch sử thế giới hiện đại (phần 1917- 1945): 11 tiết;

- Lịch sử Việt Nam từ 1858- 1918: 11 tiết;

- Lịch sử địa phương: 1 tiết;

- Củng cố kiểm tra 4 tiết.

Qua việc xây dựng chương trình lớp 11 cơ bản, chúng ta nhận thấy những

ưu điểm như: về cấu tạo và phân kỳ lịch sử đều đảm bảo nguyên tắc phân kỳ theo

học thuyết hình thái kinh tế xã hội của chủ nghĩa Mác- Lênin; đảm bảo tính toàn

diện của việc học tập lịch sử. Chương trình đề cập đến những vấn đề về đời sống

xã hội, văn hóa, khoa học và được xem xét như một sự kiện lịch sử chứ không phải

nội dung của khoa học chuyên ngành. Chương trình mặc dù gồm hai khóa trình:

lịch sử thế giới và lịch sử dân tộc, song vẫn đảm bảo tính hệ thống, mối quan hệ lô

gíc giữa lịch sử Việt Nam với lịch sử thế giới… Chương trình đặc biệt chú trọng

đến việc giáo dục tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống cho học sinh, phù hợp với

quan điểm, mục tiêu giáo dục. Tuy nhiên lịch sử 11 còn nhiều hạn chế, ví dụ: Bài

18 Ôn tập lịch sử thế giới hiện đại (phần từ năm 1917-1945). Phần I. Những kiến

thức cơ bản về thế giới hiện đại (1917-1945). Sau lời dẫn của tập thể tác giả SGK:

“Trong gần 30 năm (1917-1945), nhiều sự kiện lịch sử đã diễn ra trên toàn thế

9

SKKN năm học 2010 - 2011 GV: Hà Trọng Thái - giáo viên THPT Chuyên tỉnh Lào Cai giới... Chúng ta cùng nhau ôn tập các sự kiện lịch sử cơ bản theo hệ thống kiến

thức dưới đây”: Thời gian, sự kiện, diễn biến chính, kết quả, ý nghĩa. Điều đáng

ngạc nhiên là Giáo sư Phan Ngọc Liên (Tổng Chủ biên kiêm Chủ biên) đã đưa sự

kiện cách mạng Dân chủ tư sản tháng 2 -1917 (diễn biến chính): Tổng bãi công

chính trị ở Pê- tơ- rô- grát, Khởi nghĩa vũ trang, Nga Hoàng bị lật đổ vào phần

Lịch sử thế giới hiện đại. Không hiểu tác giả lấy căn cứ nào? Nếu theo cách thức

phân kỳ Lịch sử thế giới hiện đại được đông đảo giới sử học trong và ngoài nước

chấp nhận nhất thì mốc khởi đầu cho Lịch sử thế giới hiện đại bắt đầu khi Cách

mạng tháng Mười Nga thành công, nhà nước Xô viết đầu tiên trên thế giới xuất

hiện. hoặc ít ra là Đại chiến thế giới thứ nhất (1914-1918) kết thúc. Đó là chư kể

đến sự nhầm lẫn cả về nội dung lẫn phương pháp. Ví dụ: Khởi nghĩa vũ trang, đây

là hình thức, không phải là diễn biến; Nga Hoàng bị lật đổ là kết quả của cách

mạng chứ không phải là diễn biễn...

1.1.2. Chương trình lịch sử khối 12

Chương trình Lịch sử cơ bản lớp 12, mặc dù được đánh giá cao trong khi

thay sách. Song, sách chứa một khối lượng kiến thức quá tải đối với học sinh, nếu

dạy theo phân phối chương trình của Bộ Giáo dục & Đào tạo.

Theo đó Ch−¬ng tr×nh néi dung LÞch sö 12 nghiên cứu khoảng thêi gian

ng¾n nhÊt nh−ng số tiết dạy nhiều nhÊt. LÞch sö 10 nghiªn cøu hµng triÖu n¨m víi

1,5 tiÕt/1 tuÇn, LÞch sö 11 - 455 n¨m víi 1 tiÕt/1 tuÇn, LÞch sö 12 chØ nghiªn cøu 55

n¨m nh−ng l¹i häc tíi 2 tiÕt/1 tuÇn (tõ 1945 ®Õn 2000) (Học kỳ I).

Ch−¬ng tr×nh néi dung LÞch sö 12 cã sù g¾n kÕt chÆt chÏ gi÷a LÞch sö ThÕ

giíi vµ LÞch sö ViÖt Nam, lÞch sö thÕ giíi cã t¸c ®éng ®Õn lÞch sö d©n téc, nªn c¸c

sù kiÖn cña lÞch sö d©n téc kh«ng chØ cã ý nghÜa trong n−íc mµ cßn cã ý nghÜa

Quèc tÕ.

Bên cạnh đó Ch−¬ng tr×nh gắn liền víi chÝnh trÞ, nhiều sự kiện chịu ¶nh h-

−ëng chi phèi nhiÒu yÕu tè chÝnh trÞ. §iÒu ®ã t¸c ®éng ®Õn bµi gi¶ng, thi cö. V×

10

SKKN năm học 2010 - 2011 GV: Hà Trọng Thái - giáo viên THPT Chuyên tỉnh Lào Cai vËy, d¹y lÞch sö 12 gi¸o viªn ph¶i chÞu ¸p lùc lín h¬n so víi d¹y sö khèi 10 vµ 11,

nh−ng yªu cÇu vÒ nhËn thøc ®ßi hái cao h¬n khèi 10, khèi 11.

Theo Tiến sĩ Hà Thị Minh Thuỷ trường Đại học sư phạm Thái Nguyên thì:

“PhÇn LÞch sö ViÖt Nam trong SGK LÞch sö 12 (míi) lµ phÇn LÞch sö ViÖt Nam tõ

1919 ®Õn nay. §©y lµ giai ®o¹n lÞch sö rÊt gÇn víi chóng ta, cã nhiÒu sù kiÖn ®ang

tiÕp diÔn. Thùc tÕ häc sinh ®· häc giai ®o¹n nµy ë líp 9, ®Õn líp 12 häc sinh tiÕp

tôc ®−îc bæ sung mét sè kiÕn thøc cÇn thiÕt vµ n©ng cao h¬n sù nhËn thøc vÒ sù

kiÖn, nh©n vËt lÞch sö.

So víi ch−¬ng tr×nh vµ SGK LÞch sö líp 12 cò (s¸ch viÕt c¸ch ®©y 16 n¨m do

GS §inh Xu©n L©m chñ biªn), phÇn LÞch sö ViÖt Nam cã néi dung kÐo dµi thªm 10

n¨m (SGK cò chØ viÕt ®Õn n¨m 1991, SGK míi viÕt ®Õn n¨m 2000), nh−ng víi sè

tiÕt häc gi¶m 1 tiÕt ®èi víi ch−¬ng tr×nh n©ng cao (39/40 tiÕt), gi¶m 8 tiÕt ®èi víi

ch−¬ng tr×nh chuÈn (32/40 tiÕt). S¸ch gi¸o khoa míi viÕt c« ®äng h¬n SGK cò (tr-

−íc ®©y 1 tiÕt d¹y ®−îc viÕt tõ 5-8 trang, nay kho¶ng 3-5 trang) nh−ng vÉn b¶o ®¶m

tÝnh hÖ thèng, toµn diÖn, hiÖn ®¹i, cËp nhËt vµ ®æi míi. Mét sè sù kiÖn, niªn ®¹i,

nhËn ®Þnh ®¸nh gi¸ cã sù ®iÒu chØnh bæ sung b¶o ®¶m tÝnh kh¸ch quan lÞch sö”.

Một điều dễ nhận thấy chương trình sách giáo khoa lịch sử 10, 11, 12 đều

không có tiết bài tập, thực hành (SGK) để rèn luyện kĩ năng thực hành cho học

sinh (chỉ có một vài tiết bài tập). Nhất là tiết ôn tập đó lại nhằm mô tả lại một trận

đánh, một chiến dịch trên sơ đồ - lược đồ mà giáo viên hướng dẫn các em chuẩn bị

trước ở nhà. Đó là chưa kể đến chất lượng in còn thấp, màu sắc đơn điệu, tranh

ảnh hầu hết là màu đen trắng, do đó không thể diễn tả được giá trị nội dung, nghệ

thuật, những thành tựu về kinh tế, chính trị, văn hoá: ( Bài 5, Bài 6, Bài 7, Bài 8

Bài 9, SGK lớp 10 cơ bản, hình 2, Bài 1 Nhật Bản, hình 24, Bài 9, trang 49, hình

54, Bài 20 , hình 73, Bài 23 SGK Lịch sử 11 ban cơ bản …).

Như vậy, ta thấy rõ ràng sách giáo khoa, sách giáo viên không thể làm chổ

dựa cho học sinh học tốt môn Lịch sử, càng không thể giúp giáo viên nâng cao

trình độ và phương pháp dạy học.

11

SKKN năm học 2010 - 2011 GV: Hà Trọng Thái - giáo viên THPT Chuyên tỉnh Lào Cai 1.2. Thực trạng dạy và học hiện nay

Theo GS Đinh Xuân Lâm đăng trên dantri.com.vn: “Lịch sử là môn khoa

học góp phần đạo tạo nhân cách con người. Đối với học sinh càng nhỏ càng tiếp

cận lịch sử càng có ấn tượng sâu sắc. Cùng với tuổi lớn lên của các em thì kiến

thức đó ngày càng sâu rộng nên tôi cho rằng học lịch sử rất quan trọng… Nhưng

hiện nay, vấn đề học lịch sử ở trường phổ thông chưa được coi trọng”.

Nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên, một phần là do cấp quản lý, giáo viên,

phụ huynh và học sinh chưa nhận thức được vai trò, vị trí của môn học trong

Chương trình giáo dục phổ thông. Hay nói cách khác là xu hướng hiện nay đang

thiên về học các môn thuộc lĩnh vực khoa học tự nhiên, nhằm tìm kiếm những cơ

hội cao hơn, tốt hơn, dễ hơn sau khi tốt nghiệp THPT, vào thi đại học. Những hạn

chế của sách giáo khoa, những yếu kém về trình độ, phương pháp giảng dạy của

giáo viên cũng là một trong những tác nhân dẫn đến sự sa sút này… thậm chí nhiều

trường THPT vì thiếu hoặc không có giáo viên dạy sử cấp quản lý đã điều động cả

giáo viên chưa bao giờ được đào tạo Lịch sử vào đảm nhiệm.

Thực tế, ở các trường THPT, thậm chí là các trường chuyên có lớp chuyên

Sử thì số lượng học sinh thi vào chuyên sử cũng rất ít, mặc dù đây cũng là một

trong những môn được Bộ Giáo dục & Đào tạo đưa vào kỳ thi chọn học sinh giỏi

lớp 12.

Theo kết quả kỳ thi đại học năm 2006-2007, tỷ lệ thí sinh có điểm thi dưới

trung bình chiếm hơn 80 %, trong đó, hơn 60 % có điểm thi dưới 1 (1/10). Qua đó

cho thấy, thực trạng dạy học môn Lịch sử bậc trung học phổ thông đáng báo động.

Trên cơ sở đó, chúng tôi đã đưa ra một số biện pháp, giải pháp nhằm nâng

cao chất lượng dạy học môn lịch sử, nhất là trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi,

tài năng.

12

SKKN năm học 2010 - 2011 GV: Hà Trọng Thái - giáo viên THPT Chuyên tỉnh Lào Cai

CHƯƠNG 2

MỘT SỐ BIỆN PHÁP NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC

2.1. Xây dựng và thống nhất chương trình bồi dưỡng

2.1.1. Đối với Ban biên soạn sách giáo khoa

VÒ hÖ thèng kiÕn thøc trong Chương trình sách giáo khoa lịch sử lớp 10, 11,

12 hệ cơ bản nªn x¾p xÕp l¹i ®Ó tiÖn cho viÖc gi¶ng d¹y vµ häc tËp cña häc sinh,

tr¸nh sù «m ®åm kh«ng cÇn thiÕt.

VÒ néi dung c¸c bµi viÕt cÇn nªn l−îc bít phÇn diÔn biÕn. Tèt nhÊt c¸c bµi

nªn tËp trung vµo nh÷ng vÊn ®Ò mÊu chèt, lµm râ träng t©m.

§èi víi viÖc d¹y vÒ thêi kú lÞch sö Trung ®¹i, nhÊt lµ vÒ c¸c triÒu ®¹i nªn

cho c¸c em thÊy nh÷ng −u ®iÓm vµ h¹n chÕ cña triÒu ®¹i ®ã. Tøc cho c¸c em thÊy

®−îc nh÷ng chÝnh s¸ch ®óng ®¾n,vµ sai lÇm cña triÒu ®¹i dÉn ®Õn sù h−ng khëi, diÖt

vong. §ång thêi cÇn ph¶i chØ ra lùc l−îng nµo trong x· héi lµm nªn lÞch sö.

Tèt nhÊt ®Ó hÖ thèng l¹i kiÕn thøc SGK kh«ng chØ cã nhiÖm vô tãm t¾t l¹i

nh÷ng g× ®· häc (Theo kiÓu «n tËp ch−¬ng) mµ cÇn ®−a ra nh÷ng so s¸nh, nhËn xÐt

lÞch sö gi÷a c¸c khu vùc, c¸c n−íc víi nhau, ®Æc biÖt gi÷a ph−¬ng §«ng víi ph−¬ng

T©y. Tõ ®ã gióp HS hiÓu ®−îc t¹i sao ph−¬ng §«ng mÆc dï ra ®êi sím, nh−ng

kh«ng thÓ ph¸t triÓn m¹nh nh− ph−¬ng T©y. NhÊt lµ trong giai ®o¹n cuèi thêi kú

Trung ®¹i.

VÒ c«ng t¸c in Ên vµ bæ trî kiÕn thøc: Nªn in mét tËp b¶n ®å, biÓu ®å theo

tõng bµi ( gièng quyÓn ¸tl¸t cña m«n ®Þa lý) víi h×nh thøc ®Ñp ( in mÇu), néi dung

trïng khíp víi c¸c b¶n ®å, biÓu ®å lín mµ gi¸o viªn treo trªn b¶ng, t¹o ®iÒu kiÖn

cho häc sinh xem tr−íc ë nhµ, tiÕp thu kiÕn thøc mét c¸ch chñ ®éng, s¸ng t¹o.

Chóng ta nªn biÕt r»ng, viÖc d¹y vµ häc lÞch sö dï cã nhiÒu môc ®Ých, song

quan träng nhÊt lµ gióp c¸c em nhËn thøc ®−îc nh÷ng b−íc ®i cña lÞch sö loµi

13

SKKN năm học 2010 - 2011 GV: Hà Trọng Thái - giáo viên THPT Chuyên tỉnh Lào Cai ng−êi. Gióp c¸c em nhËn thøc ®−îc nh÷ng bµi häc lÞch sö, tõ ®ã cã thÓ øng dông

vµo cuéc sèng hiÖn t¹i, vµ nhËn biÕt, ®o¸n ®Þnh sù tiÕn triÓn cña thÕ giíi loµi ng−êi

trong t−¬ng lai.

2.1.2. Xây dựng, thống nhất chương trình bồi dưỡng

Chúng tôi cho rằng việc dạy học sinh giỏi phải luôn thực hiện được mục tiêu

giáo dục. Đó là mục tiêu về kiến thức, về kĩ năng, về tư tưởng tình cảm. Trong quá

trình bồi dưỡng học sinh giỏi chúng ta đang chú trọng vào việc nâng cao kiến thức,

và kĩ năng cho học sinh. Để thực hiện được mục tiêu giáo dục, chúng ta gặp phải

một khó khăn rất lớn, đó là việc Bộ Giáo dục và Đạo tạo chưa thể xây dựng một

chương trình giáo dục đặc biệt dành cho học sinh giỏi, tài năng ở tất cả các môn

học, trong đó có môn Lịch sử. Vụ Trung học phổ thông chỉ dừng lại ở việc ban

hành Tài liệu Hội nghị tập huấn giảng dạy môn Lịch sử dành cho cán bộ chỉ đạo và

giáo viên chuẩn bị cho học sinh tham gia kỳ thi Quốc gia. Thành thử, để bồi dưỡng

học sinh giỏi, học sinh tài năng, các trường THPT nói chung, trường chuyên nói

riêng phải xây dựng chương trình bồi dưỡng riêng, nên khó cho công tác bồi dưỡng

và khi tiến hành kiểm tra đánh giá để chọn học sinh giỏi sẽ khó có một tiêu chí

chung, thống nhất.

Vậy, Bộ Giáo dục và Đạo tạo cần tiến hành xây dựng chương trình giáo dục

đặc biệt dành cho học sinh giỏi, tài năng. Chương trình này phải được xây dựng

theo quan điểm phát triển, cần được bổ sung, điều chỉnh theo sự phát triển của

khoa học và phù hợp với nhu cầu phát triển của đất nước.

Chương trình này được phép đưa vào những vấn đề lịch sử đang tranh luận,

vấn đề khó, quan điểm mới mà từ trước đến nay chúng ta cho rằng nó không phù

hợp với trình độ nhận thức của học sinh phổ thông. Tất nhiên những quan điểm

mới đó không thể trái với quan điểm của Đảng, Nhà nước và sự nghiệp cách mạng

mà dân tộc Việt Nam đã lựa chọn.

14

SKKN năm học 2010 - 2011 GV: Hà Trọng Thái - giáo viên THPT Chuyên tỉnh Lào Cai

Xây dựng Chương trình phải có sự tham gia của các chuyên gia đầu ngành và

những giáo viên đã và đang đào tạo học sinh giỏi cấp quốc gia, quốc tế ở trường THPT

trên khắp cả nước..

2. 2. Tăng cường nghiên cứu khoa học

Một thực tế dễ nhận thấy trong hệ thống các trường THPT chuyên hiện nay

là việc rèn luyện, nâng cao năng lực nghiên cứu khoa học của giáo viên, học sinh

rất thấp. Nghiên cứu khoa học là một trong những năng lực không thể thiếu của

một giáo viên. Bởi, dạy học là một khoa học, nhưng đồng thời cũng là một nghệ

thuật. Đối với việc dạy học Lịch sử, nhất là việc đáp ứng nhu cầu học tập của học

sinh giỏi, tài năng, thì giáo viên hơn ai hết cũng cần phải có, và phải được trang bị

năng lực nghiên cứu khoa học thực sự. Công việc nghiên cứu này phải được tiến

hành nghiêm túc, cẩn thận và thường xuyên.. Năng lực nghiên cứu là cơ sở giúp

giúp giáo viên, học sinh giỏi nâng cao được năng lực nhận thức, năng lực dạy và

khả năng tự học một cách sáng tạo, có hiệu quả. Tránh quan niệm từ trước đến nay

cho rằng Lịch sử chỉ là môn học thuộc, chỉ cần nhớ và hiểu các sự kiện là đủ.

Muốn được như vậy, trường chuyên phải tiến hành quan hệ hợp tác với các

trường đại học, viện nghiên cứu trong và ngoài nước.Thường xuyên trao đổi kinh

nghiệm, tài liệu, chương trình giảng dạy học sinh giỏi và tổ chức hội thảo khoa

học. Trên cơ sở đó trường chuyên sẽ thành lập Hội đồng khoa học. Hội đồng này

được phép phối hợp với các cấp chính quyền tạo điều kiện thuận lợi về kinh phí,

thời gian và những chế độ ưu đãi khác dành cho giáo viên và học sinh tham gia

nghiên cứu. Đồng thời, Hội đồng khoa học sẽ tiến hành kiểm tra, đánh giá và khen

thưởng một cách nghiêm túc kết quả đạt được của các tập thể, cá nhân đã có thành

tích xuất sắc trong nghiên cứu khoa học cũng như công bố kết quả nghiên cứu

khoa học trên các tạp chí, đặc san khoa học của trường, của tỉnh, và các tạp chí

Trung ương khác.

15

SKKN năm học 2010 - 2011 GV: Hà Trọng Thái - giáo viên THPT Chuyên tỉnh Lào Cai

Học sinh giỏi cần phải được giáo viên hướng dẫn nghiên cứu những chuyên đề

nằm trong chương trình học và thi học sinh giỏi. Đến lượt mình, giáo viên cần được

hướng dẫn, được bồi dưỡng và tự bồi dưỡng chuyên môn, năng lực, phương pháp

nghiên cứu khoa học một cách bài bản, thực chất bởi chuyên gia đầu ngành với những

khóa học ngắn ngày hoặc dài ngày.

Kiến thức, kĩ năng học sinh được trang bị đi thi, đó không chỉ là kiến thức,

kĩ năng, mà giáo viên nhận thức được từ sách giáo khoa, những công trình nghiên

cứu của các học giả trong và ngoài nước…, rồi đem dạy lại cho học sinh, mà đó

còn là kết quả của cả một quá trình nghiên cứu khoa học thực sự nghiêm túc của

giáo viên và chính bản thân học sinh.

2.3. Thay đổi phương pháp dạy và học

2.3.1 Dạy học sinh phương pháp học tập tích cực

Theo Chương II, Mục 2 Luật Giáo dục năm 2005 thì: “Phương pháp giáo

dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh;

phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học,

rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại

niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”. [12; tr 22]. Đồng thời đối trường chuyên

phải nâng cao chất lượng bồi dưỡng học sinh giỏi. Hướng dẫn học sinh tự nghiên

cứu khoa học, ứng dụng các thành tựu khoa học công nghệ phù hợp với điều kiện

của trường và tâm sinh lý học sinh. Đây là một quá trình có thể nói là sự tương tác

mang tính tích cực giữa thầy và trò trong quá trình dạy học.

Như thế, dạy và học là hai mặt thống nhất, biện chứng của quá trình dạy học.

Trong đó hoạt động dạy chỉ đạo hoạt động học. Để nâng chất lượng của công việc

dạy học sinh giỏi nói chung, bộ môn Lịch sử nói riêng đòi hỏi ở người giáo viên

không chỉ có chuyên môn giỏi, phương pháp dạy học tốt, mà còn đòi hỏi cả người

học phải biết phương pháp học. Vì thế giáo viên cần phải dạy phương pháp học

cho học sinh. Khi đã có phương pháp học thì học sinh mới biết vận dụng vào quá

16

SKKN năm học 2010 - 2011 GV: Hà Trọng Thái - giáo viên THPT Chuyên tỉnh Lào Cai trình học và nghiên cứu theo trình tự tư duy lôgíc và có khoa học. Giáo viên không

chỉ truyền thụ những tri thức có sẵn, mà phải biết định hướng, tổ chức, hướng dẫn

để học sinh tự khám phá kiến thức, biết sử dụng phương pháp để tìm ra, khám phá

ra kiến thức đó. Khi đã hình thành chức năng cơ bản của quá trình dạy học là dạy

cho học sinh cách thức học tập, thì dạy phương pháp học tập sẽ trở thành mục tiêu

dạy học, chứ không đơn giản chỉ là phương tiện, biện pháp, thủ thuật nhằm nâng

cao hiệu quả, chất lượng dạy học.

Thực tế cho thấy khi tiến hành bồi dưỡng học sinh giỏi môn Lịch sử ở các

trường THPT chuyên, giáo viên vẫn gặp rất nhiều khó khăn trong việc dạy học

sinh phương pháp học tập tích cực. Mặc dù ở một số trường chuyên có lớp chuyên

sử, học sinh nhìn chung yêu thích, có khả năng tự học, đủ tài liệu tham khảo và có

thái độ đúng đắn với môn học này, nhưng nếu giáo viên không dạy các em phương

pháp học tập tích cực, khả năng hợp tác, tương trợ, giúp đỡ nhau trong học tập thì

kết quả bồi dưỡng sẽ không cao.

Dạy phương pháp học tập tích cực phải đồng thời diễn ra trong suốt quá trình giáo

dục. Để các em thay đổi phương pháp học, đòi hỏi sự nổ lực, tâm huyết của giáo

viên, nhà trường, đồng thời phải xây dựng động cơ học tập đúng đắn cho học sinh.

2.3.2 Phát huy tư duy, sáng tạo và tính chủ động của học sinh

Dạy học là một quá trình sáng tạo, dạy học mang tính chất khám phá. Vậy,

bằng cách nào để phát huy tư duy sáng tạo và chủ động của học sinh? Đây là vấn

đề hoàn toàn không có gì mới mẻ đối với việc dạy Lịch sử ở các nước có nền giáo

dục phát triển. Song, với Việt Nam trong quá trình dạy học, nhiều giáo viên, thậm

chí là giáo viên giỏi vẫn là người “phát thanh” lại những kiến thức, nội dung trong

sách giáo khoa, và các tài liệu khác. Cao hơn một chút là giáo viên vừa cung cấp

kiến thức, vừa tiến hành luyện các dạng đề, gây không ít khó khăn cho học sinh

trong việc điều chỉnh cách học, và không khuyến khích tư duy, sự năng động, sáng

tạo, tính chủ động ở các em. Cho nên, dạy Lịch sử, bồi dưỡng học sinh giỏi giáo

17

SKKN năm học 2010 - 2011 GV: Hà Trọng Thái - giáo viên THPT Chuyên tỉnh Lào Cai viên cần phải coi trọng việc hướng dẫn, gợi mở để các em tự đặt vấn đề suy nghĩ,

trao đổi và nghiên cứu. Giáo viên phải nắm được những nguyên tắc và con đường

phát triển tư duy học sinh. Để thực hiện tốt vấn đề này giáo viên cần thực hiện

đồng bộ các biện pháp sau đây:

Thứ nhất, thông báo cho học sinh toàn bộ kế hoạch, nội dung chương trình

học tập trong năm học và cả khóa học. Đánh dấu những phần kiến thức khó, trọng

tâm để các em dành nhiều thời gian để suy nghĩ. Nhất là kế hoạch ôn luyện trong

giai đoạn thi học sinh giỏi cấp tỉnh, khu vực và cấp quốc gia.

Thứ hai, giới thiệu, hướng dẫn tư liệu đọc thêm cho học sinh, để làm sao các

em có một bộ sách tham khảo hoàn chỉnh. Quan trọng nhất là các tài liệu có liên quan

đến Kỳ thi học sinh giỏi Quốc gia, những công trình vừa được công bố có những quan

điểm mới tiến bộ.

Thứ ba, thường xuyên kiểm, tra đánh giá ý thức, kết quả học học tập của các

em. Bổ sung vào đội tuyển những sinh thực sự có năng lực, trình độ và thải loại

những học sinh không đủ năng lực. Giáo viên cần phải nắm bắt được thế mạnh và

điểm yếu của từng học sinh, trên cơ sở đó đưa ra phương pháp dạy học, thời gian

bồi dưỡng thích hợp.

Thứ tư, chú ý phát hiện những học sinh có năng khiếu vượt trội để có kế

hoạch đào tạo, bồi dưỡng riêng. Thực tế, đối với trường chuyên học sinh chủ yếu là

khá, giỏi nhưng trong số đó sẽ có những học sinh cực kỳ suất sắc. Những học sinh

này cần phải được tạo điều kiện tốt nhất để các em phát huy hết năng lực học tập

của mình.

Thứ năm, tất cả học sinh giỏi đều phải được giao nghiên cứu và viết chuyên

đề hẹp (đảm bảo tính vừa sức, thiết thực…). Đề tài nghiên cứu, học sinh cỏ thể làm

theo nhóm, cá nhân, một số học sinh thật sự xuất sắc có thể tham gia vào các công

trình nghiên cứu của giáo viên. Đồng thời tổ chuyên môn, trường sẽ tổ chức hội

thảo để các em báo cáo kết quả nghiên cứu.

18

SKKN năm học 2010 - 2011 GV: Hà Trọng Thái - giáo viên THPT Chuyên tỉnh Lào Cai

Thứ sáu, trước khi lên lớp giáo viên cần gửi chuyên đề sẽ dạy cho học sinh ít

nhất trước một tuần kèm theo tên tài liệu tham khảo phục vục chuyên đề đó, để các

em có thời gian chuẩn bị và tìm hiểu trước. Lưu ý là cả một chuyên đề hoàn chỉnh

chứ không phải là tên chuyên đề, hay một số câu hỏi nằm trong chuyên đề đó.

Thứ bảy, trong quá trình lên lớp giáo viên có thể sử dụng rất nhiều phương

pháp dạy học. Bởi các phương pháp này đều có những mặt mạnh và hạn chế của

nó. Vấn đề ở chổ là biết khai thác, vận dụng một cách phù hợp, làm sao nó phải

hướng tới mục đích thúc đẩy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong

việc tiếp thu, khám phá tri thức. Một trong những phương pháp có hiệu quả nhất

trong việc bồi dưỡng học sinh giỏi Quốc gia là phương pháp dạy học nêu vấn đề.

Giáo viên phải dẫn dắt học sinh vào một tình huống có vấn đề, một tình huống mâu

thuẫn. Tình huống này cần rõ ràng, sau đó tổ chức hướng dẫn và tạo điều kiện gợi

mở, cung cấp một số sự kiện làm nảy sinh và giải quyết vấn đề [10; tr60].Ví dụ,

khi trình bày công lao của Nguyễn Ái Quốc đối với phong trào cách mạng Việt

Nam 30 năm đầu thế kỷ XX, giáo viên có thể nêu vấn đề: Theo các em “Dân tộc

Việt Nam đã chọn con đường cách mạng theo khuynh hướng vô sản, hay Nguyễn

Ái Quốc đã chọn cho?”. Học sinh phải tìm tài liệu để làm sáng tỏ vấn đề, và các

em phải thấy được đâu là những điều kiện khách quan và chủ quan tác động đến sự

lựa chọn ấy. Kết quả các em phải hiểu được chính dân tộc Việt Nam đã lựa chọn

Con đường cách mạng theo khuynh hướng vô sản. Giáo viên đặt tình huống có vấn

đề tiếp “Vậy, vai trò của Nguyễn Ái Quốc ở đây là gì?”. Học sinh một lần nữa phải

tìm những tài liệu, sự kiện lịch sử để trả lời: Nguyễn Ái Quốc đã tìm ra con đường

cứu nước đúng đắn cho cách mạng Việt Nam. Nếu như Lênin đã đưa cách mạng vô

sản từ những nước có nền công nghiệp phát triển, giai cấp công nhân, phong trào

công nhân thực sự lớn mạnh vào một nước Nga “chỉ là một nước tư bản chủ nghĩa

phát triển trung bình. Chủ nghĩa tư bản Nga phát triển muộn ngày càng lạc hậu và

lệ thuộc vào các nước phương Tây” [13; tr9] thành công, thì Nguyễn Ái Quốc đã

phát triển học thuyết của Mác bằng việc truyền bá một cách có hiệu quả con đường

19

SKKN năm học 2010 - 2011 GV: Hà Trọng Thái - giáo viên THPT Chuyên tỉnh Lào Cai cách mạng vô sản về một nước thuộc địa. Điều đó đã làm chuyển biến phong trào

yêu nước và cách mạng ở Việt Nam. Đến năm 1930 con đường yêu nước theo

khuynh hướng vô sản đã thắng thế. Đây là một sự sáng tạo của Nguyễn Ái Quốc,

đã làm cho chủ nghĩa Mác- cách mạng vô sản có tính phổ quát ra toàn thế giới.

2.3.3 Phát triển khả năng thực hành lịch sử của học sinh

Từ trước tới nay, nhiều người vẫn quan niệm, học lịch sử không có thực

hành, vì học để tìm hiểu cái đã qua, đã mất, cái không còn tồn tại. Người học tập

lịch sử đáng lẽ là chủ thể của lịch sử thì lại trở thành khách thể của lịch sử. Có lẽ vì

thế mà trong suốt nhiều năm việc ra đề thi chọn học sinh giỏi cấp Quốc gia vẫn

mang nặng yếu tố nhận thức, cao hơn một chút là đòi hỏi kĩ năng làm bài của học

sinh. Cho nên, thiết nghĩ hơn ai hết giáo viên phải phát triển năng lực thực hành,

hoạt động thực tiễn cho học sinh thông qua quá trình dạy học. Sao cho từ việc nhận

thức được quá khứ, các em sẽ đoán định được tương lai.

Phát triển khả năng thực hành, hoạt động thực tiễn của học sinh, không đơn

giản chỉ dừng lại ở chổ giúp học sinh cụ thể hóa các sự kiện lịch sử, làm và sử

dụng các loại đồ dùng trực quan, khả năng vẽ bảng biểu, bản đồ, lược đồ, mà phải

giúp học sinh liên hệ, so sánh, đối chiếu, phân tích các sự kiện lịch sử đã qua với

những sự kiện đang diễn ra hàng ngày để thấy được chiều hướng phát triển của lịch

sử. Từ đó, giúp các em thấy được những bài học lịch sử, quy luật phát triển của xã

hội loài người, giáo viên phải đặt học sinh vào trong một tình huống lịch sử cố

định để xem các em giải quyết thế nào. Ví dụ, khi dạy bài 17 Sách giáo khoa Lịch

sử lớp 12, “Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa từ sau ngày 2-9-1945 đến trước

ngày 19 -12- 1946”, giáo viên có thể đặt học sinh vào một tình huống như sau:

“Nếu em là một thành viên trong Chính phủ của Chủ tịch Hồ Chí Minh, đứng trước

tình thế “Ngàn cân treo sợi tóc” của đất nước em sẽ làm gì? Cụ thể hơn có thể hỏi

“đứng trước nạn đói năm 1945 em sẽ làm gì ?”, hoặc khi dạy học sinh tìm hiểu

Chiến dịch Việt Bắc Thu- Đông năm 1947, giáo viên cung cấp cho học sinh âm

20

SKKN năm học 2010 - 2011 GV: Hà Trọng Thái - giáo viên THPT Chuyên tỉnh Lào Cai mưu, thủ đoạn, hành động của thực dân Pháp khi tiến hành tấn công Việt Bắc và

hỏi “Em sẽ làm gì để phá tan cuộc hành tấn công mùa đông của giặc Pháp, nếu như

được Đảng, Chính phủ giao nhiệm vụ Tổng chỉ huy quân đội ?”. Các em trả lời

đúng nếu như đã tìm hiểu trước và trong chừng mực nhất định câu trả lời có thể rất

“ngô nghê”, nhưng làm vậy nhiều lần các em như được sống trong thời kì lịch sử

đó. Như thế, chúng ta sẽ tránh được lối học nhồi nhét, áp đặt những cái đã có sẵn

trong lịch sử, mà tăng cường khả năng thực hành, hoạt động thực tiễn, tính chủ

động sáng tạo của học sinh.

KẾT LUẬN

Như vậy, để nâng cao chất lượng dạy học bộ môn Lịch sử ở trường THPT

cần phải có sự quan tâm, chỉ đạo của các cấp, ngành và xã hội. Đối với giáo viên,

người đang trực tiếp giảng dạy phải không ngừng nâng cao trình độ chuyên môn,

nghiệp vụ. Dạy học là một khoa học, nhưng đồng thời đó là một nghệ thuật. Người

giáo viên giống như một người nghệ sỹ trên sân khấu, mỗi bài dạy như một nhân

vật được hóa thân.

21

SKKN năm học 2010 - 2011 GV: Hà Trọng Thái - giáo viên THPT Chuyên tỉnh Lào Cai

Học sinh yêu thích môn Lịch sử, chưa đủ để biết và hiểu lịch sử. Dạy học

tốt môn Lịch sử đòi hỏi thầy- trò phải được trang bị một hệ thống phương pháp dạy

- học nhất định. Những biện pháp, phương pháp đó phải được bồi dưỡng thường

xuyên, không ngừng học tập, rèn luyện.

Sáng kiến kinh nghiệm, tác giả không có tham vọng đưa ra cả một hệ thống

phương pháp, biện pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử, nhất là

trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi, tài năng, mà chỉ chỉ ra một vài biện pháp

cụ thể sao cho dạy- học đem lại hiệu quả cao nhất.

Việc ứng dụng các biện pháp, phương pháp này cần phải hết sức linh hoạt,

chủ động, phải căn cứ vào trình độ của học sinh, đặc điểm trường, vùng, miền để

sao cho việc áp dụng cho hiệu quả tốt nhất. Trên cơ sở đó, sáng kiến kinh nghiệm

có thể áp dụng rộng rãi cho các cấp Trung học cơ sở, Trung học phổ thông, bậc

Cao đẳng và Đại học.

Muốn học sinh yêu thích môn lịch sử, và để các em trở thành những người

giỏi về lịch sử, trước hết giáo viên phải được trang bị một vốn kiến thức nhất định,

khả năng sư phạm tốt, và cần phải có nhiệt huyết với nghề. Giáo viên phải là người

dẫn dắt học sinh, giúp học sinh khám phá ra những kiến thức, phải để học sinh tích

cực, chủ động trong quá trình học tập bộ môn.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2008), Sách giáo viên Lịch sử 10, Nxb Giáo dục

2. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2008), Lịch sử 11, Nxb Giáo dục

3. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2008), Sách giáo viên Lịch sử 11, Nxb Giáo dục

4. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2008), Lịch sử 12, NXB Giáo dục

5. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2008), Sách giáo viên Lịch sử 12, Nxb Giáo dục

6. Bộ Giáo dục và Đào tạo, Quy chế trường chuyên.

22

SKKN năm học 2010 - 2011 GV: Hà Trọng Thái - giáo viên THPT Chuyên tỉnh Lào Cai

7. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2009), Hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức kĩ năng

môn Lịch sử lớp 10, 11, 12. Nxb Giáo dục Việt Nam.

8. Nguyễn Thị Côi- Trần Bá Đệ- Nguyễn Tiến Hỷ- Đặng Thanh Toán- Trịnh

Tùng (1999), Hướng dẫn ôn tập và làm bài thi môn Lịch sử. Nxb Đại học

Quốc gia Hà Nội.

9. Trần Bá Đệ (Chủ biên) (2003), Hướng dẫn thi Đại học- Cao đẳng môn Lịch

sử. Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội

10. Phan Ngọc Liên- Trần Văn Trị (2003), Phương pháp dạy học lịch sử, Nxb Đại

học Quốc gia Hà Nội, trang 60.

11. Phan Ngọc Liên (tổng chủ biên) (2008), Lịch sử 10, Nxb Giáo dục

12. Luật Giáo dục (2005), Nxb CTQG, Hà Nội, trang 22

13. Nguyễn Anh Thái (chủ biên) (2003), Lịch sử thế giới hiện đại, Nxb Giáo dục,

trang 9

23