NÉT ĐỘC DÁO CỦA KIẾN TRÚC CHỮ TAM CHÙA TÂY PHƯƠNG
Tôi đã nghe nhiều về chùa Tây Phương mà chưa có dịp đến
thăm để chứng thực những lời khen và sự thán phục của
khách thập phương về ngôi chùa cổ này. Tôi cũng từng đến thăm chùa trong
chuyến đi điền dã trước đây, nhưng không mấy ấn tượng bởi sự vội vã khiến tôi
không thể quan tâm được nhiều và cảm nhận cũng hời hợt. Đây là một công trình
bậc nhất Việt Nam? Tôi ngờ vực lắm?
Quyết định đến thăm chùa Tây Phương lần thứ hai. 237 bậc, tôi đếm và nhớ lại
rằng trong sách có ghi, đứng trước không gian cao và khoáng đạt, không bị bó hẹp
thời gian, tôi thử cảm nhận và thật bất ngờ, tôi đã tin, tin hoàn toàn vào những gì
mà tôi đã nghe thấy. Tôi không định đi xa hơn nữa về cảm xúc của mình, tôi tự đặt
câu hỏi: điều gì đã tạo ra vẻ đẹp cổ kính mà chan hòa đến thế?
Đã từ lâu, Phật giáo hòa trong tín ngưỡng dân gian chi phối đời sống người dân
Việt khá sâu sắc. Từ đó có rất nhiều ngôi chùa đẹp nổi tiếng với quy mô hoành
tráng, đồ sộ trên khắp Việt Nam. Nhưng chùa Tây Phương không hề to lớn, vậy
chùa có gì nổi bật mà được mệnh danh là “đệ nhất thắng cảnh“?
Chùa Tây Phương không lớn, đất xây chùa hẹp và ở trên cao, nên khó vận chuyển
vật liệu để có thể nghĩ đến khả năng đồ sộ của công trình. Vì thế, để tạo ra được
một công trình mẫu mực, các kiến trúc sư dân gian dường như đã tập trung mọi cố
gắng vào khai thác những khía cạnh khác nhau của nghệ thuật kiến trúc dân gian
cổ truyền.
Phải cầu kì mới là đẹp? Điều này có thể đúng, bởi sự cầu kì tạo nên cái đẹp, nhưng
chưa chắc gì cái đẹp cần đến sự cầu kì ? Bạn nghĩ gì khi tôi nói rằng: gột bỏ mọi
cái không cần thiết trong sự giản lược, cô đọng mà vẫn có thể toát ra vẻ đẹp nội tại
bên trong là cực khó? Chùa Tây Phương đã làm được điều đó.
Với bố cục mặt bằng thật đơn giản, hình chữ Tam, ba tòa nhà của chùa được dựng
kiểu trùng thiềm điệp ốc. Chùa có lẽ có một niên đại rất cổ xưa, nhưng đến đầu thế
kỷ XVII theo ghi chép trên bia “Tây Phương sơn Sùng Phúc tự thạch bi“ được
trùng tu và làm lại toàn bộ tượng. Sau đó đến cuối thế kỷ XVII Tây Đô Vương
Trịnh Tạc lại cho phá chùa cũ dựng lại chùa mới và tam quan. Dường như ở chùa
Tây Phương, các kiến trúc phụ không được quan tâm nhiều mà chỉ tập trung vào ba
nếp chùa Hạ Trung Thượng. Nó làm nên nét đặc trưng, độc đáo của kiến trúc thời
Tây Sơn, kế tục những nét căn bản của lối kiến trúc truyền thống.
Theo cuốn “Di tích chùa Tây Phương“ của Vũ Tam Lang cho rằng: chùa Quỳnh
Lâm Quảng Ninh, chùa thuộc di tích thời Trần cũng có ba lớp nền song song. Do