PHỦ TUẤN NGHĨA CỦA DƯƠNG LỄ CÔNG
TRỊNH ĐỖ Ở HOÀNG MAI (THẾ KỶ XVI,
XVII KINH ĐÔ THĂNG LONG)
tượng Thạc quận công Trịnh Tạc và phu
nhân ở phủ Tuấn Nghĩa
Cuối thế kỷ XIV thời Trần Thuận Tông đã lấy đất Cổ Mai phong cho thượng
tướng Trần Khát Chân dựng thái ấp trên gò Kỳ Lân. Đến đầu thế kỷ XVI nhà Mạc
đã cho tách một phần đất Hoàng Mai lập ra làng Tương Mai. Cu
ối thế kỷ XVI năm
Nhâm thân (1952) tiết chế Trịnh Tùng đem quân ra Thăng Long đánh Mạc Hậu
Hợp, sai tướng Trịnh Ninh Thái phó Nguyễn Hữu Liêu dinh t
ả khu đem 1 vạn binh
tượng đánh cầu dừa tiến thẳng cửa Tây, tướng dinh hữu khu là Thái úy Hoàng
Đình ái và Trịnh Đồng đem 1 vạn 500 binh tượng đánh phá cầu Dền tiến thẳng
cửa Nam Giao. Tướng dinh tiễn khu là Thái bảo Tả đô đốc Ngạn quận công Trịnh
Đỗ đem cơ trung quân cùng Thụy tráng hầu hợp binh tượng gồm 1 vạn 2000 quân
đánh phá Cầu Muống tiến thẳng đến cửa Cầu Gỗ (phố Cầu Gỗ hồ Hoàn Kiếm
ngày nay). Tiết chế Trịnh Tùng đốc suất binh tư
ợng đại dinh gồm 2 vạn 5000 quân
làm hậu đội tiến đến Hồng Mai đóng quân (nay là phố Bạch Mai)
(ĐVKSTT/T3/Tr172). Sách Toàn thư viết, Chiến trận “Từ giờ Tỵ đến giờ Mùi
chưa phân thắng bại... quân Trịnh,
Sau chi
ến thắng vang dội, giải phóng kinh đô Thái bảo Ngạn quận công Trịnh Đỗ
đóng quân ở đại bản doanh ở Hoàng Mai, mở phủ tại đây. Lúc đó ông l
à quan
Trung quân đô đốc phủ, Tả đô đốc Chư
ởng phủ sự, Thái phó Ngạn quận công
(1593). Khu vực Hoàng Mai, Quỳnh Lôi, Mai Động rộng lớn thuận tiện thủy bộ l
à
nơi Trịnh Đỗ đóng quân bảo vệ kinh thành Thăng Long. Tiết chế Trịnh Tung h
ạ
lệnh các dinh ra phường Phúc Lâm xây dựng Vương phủ.
Khu vực dinh Tuấn Nghĩa (1609) (ĐVKSTT/T3/Tr314) là phủ Thái úy Dương L
ễ
công Trịnh Đỗ ở Hoàng Mai từ 1592 đến 1628 là một thời gian dài, sau đó còn t
tại đến năm 1943 là một nền phủ các xà gỗ đổ xập trên m
ột khu phế tích rộng lớn,
ông đã có nhiều đóng góp, xây dựng công ích, mở mang đền chùa, phát tri
ển văn
hóa làm cho nơi này trù phú. Nhiều di tích đền chùa còn lại đến nay vẫn còn l
ưu
truyền như khu đầu phủ là dinh phủ của Thái úy Phụng Quốc công Chư
ởng phủ
sự. Ông là một danh tướng vào sinh ra tử giành nhi
ều chiến công trong cuộc trung
hưng nhà Lê. Năm Bính Dần niên hiệu Vĩnh Tộ (1626) sách phong Tả tư
ớng
Dương Lễ Công Trịnh Đỗ (ĐVSK bản kỷ tục bi
ên trang 330). Phó nguyên soái,
ông là em thân cận của chúa Trịnh Tùng. Dương Lễ Công Trịnh Đỗ tính tình
đôn
hậu, hòa nhã, chuộng đạo phật. Mai Lĩnh hầu, thượng trụ quốc Phùng Kh
ắc Khoan
đã ca ngợi tấm bia còn lại đến nay ở chùa Long Khánh (làng Quỳnh Lôi) đã vi
“ở trong cảnh giàu sang mà không kiêu căng xa x
ỉ, giáo dục con cái biết phát tâm
bồ đề”. Gia đình ông còn xây dựng trùng tu nhiều ch
ùa như chùa Nga My, chùa
Thắng Minh, đình Mai Động, đặc biệt là chùa Long Khánh làng Qu
ỳnh Lôi (khu
Hai Bà Trưng) đây là khu chùa cổ có từ thời Lý Trần thuộc huyện Thanh Trì. N
ăm
Giáp Thìn (1604) niên hiệu Hoằng Định đã được Gia đình ông tu s
ửa tôn tạo, tiếp
tục đến năm Bính Ngọ (1606) con của Dương Lễ công Trịnh Đỗ là Tr
ịnh Tạc chỉ
huy Cẩm y Vệ, Đô chỉ huy sứ, Thư vệ sự tước phù Lương hầu tiến hành m
ở rộng
chùa to lớn xây tiền đường, đắp tượng đã được Mai Lĩnh hầu Phùng Kh
ắc Khoan
viết trong bia ký (trùng tu Long Khánh tự bị) đã đư
ợc dịch in trong Tổng tập văn
bia Hà Nội năm 1978 như sau: “Văn bia trùng tu chùa Long Khánh. Có công đ
ức
to lớn đối với Phật thánh thì nhất định được ghi vào bia để lưu truyền dài lâu.
Năm Mậu Thìn (1628) Thái úy Chưởng phủ sự Dương L
ễ công Trịnh Đỗ mất tại
Hoàng Mai được phong Thái tể Phụng Quốc công đặc tiến phó súy Phủ, tả tư
ớng
Thụy hiệu là ý Thuần, gia phong mỹ tự: “... khiêm cẩm, cung hòa đ
ạt tôn, hiển uy
hộ quốc, trợ chính khu ty, khiêm-đức-cung-thuận-cẩn-nghi-phù cương - tán bệnh-
kiến công- kỳ mở- diệu- thắng địch”.
Tuy- dân- phủ- chúng- duệ... trí hùng lược anh huy. Gia tôn tỉnh biên an quốc h
àm
chính, thùy tục... Thệ tứ Thụy năm ất Mùi (1555) mất ngày 17 tháng 6 năm M
ậu
Thìn niên hiệu Vĩnh tộ năm thứ 10 (1628) hưởng thọ 72 tuổi (Đại Việt sử ký - B
ản
kỷ tục biên/T3/Tr332) di tích Lăng Tr
ịnh Đỗ tại Trịnh Điện Thanh Hóa. Lăng
chầu thái tể Phụng quốc công Trịnh Đỗ xây trên sư
ờn núi Nga Mi, hiện nay chỉ
còn hai ngựa đá chầu nguyên khối cao 2m, dài 2m, rộng 0,6m, ngựa đư
ợc tạc theo
dáng ngựa chiến, thon, cao, ức nở, chạm trổ rất mỹ thuật có giá trị điêu kh
ắc ở thế
kỷ XVIII. Phía dưới là hồ bán nguyệt thường gọi là ao phủ, hiện nay đư
ợc tu sửa
bước đầu xây bao quanh lăng.
Tại khu vực Hoàng Mai có dinh của con Thái úy Trịnh Đỗ là quan C
ẩm y vệ Đô
chỉ huy sứ ty, Đô chỉ huy sứ, Thư vệ sự Thạc quận công Trịnh Tạc và Th
ạc phu
nhân. Hai ông bà đều chuộng đạo Phật, làm nhi
ều điều tốt, phát triển xây dựng
nhiều công đức đền chùa, tạc nhiều tượng Phật. Khi hai ông bà m
ất, dân chúng
trong vùng tạc tượng thờ hậu ông bà Thạc quận công ở ch
ùa Long Khánh. Hai pho
tượng còn lưu giữ nhiều đặc điểm trang phục thời Lê Tr
ịnh, nét mặt diễn tả chân
thực, có giá trị mỹ thuật cao. Tư
ợng Thạc quận công Trịnh Tạc ngồi thiền, tay trái
ngửa lòng, lần tràng hạt, đầu đội mũ Dương đư
ờng có hai tầng, trán mũ trạm vầng
lửa mặt trời, hai bên gắn hoa cúc, phần thiên quan cao chia đôi ch
ạm 4 bông hoa
cúc nổi, có gắn ngù. Nét mặt ông đôn hậu hơi mỉm cư
ời, mặc trang phục thân
vương, áo trong cổ giao lĩnh, ngoài áo cổ xẻ giữa (phư
ờng tâm khúc), ngực gắn bổ
tử hình kỳ lân, hai chân xếp bằng tròn. Tượng Thạc phu nhân ngồi thiền, nét mặt
r
ạng rỡ, thanh tú, mũi thon dọc dừa, môi thắm, cổ cao ba ngấn, đầu đội mũ thông
thiên quan kiểu vương miện, chạm mặt trời, 2 rồng chầu, kiểu mũ này r
ất phổ biến
thời Lê Trịnh của các quận chúa Ngọc Cơ, Ngọc Duyên. Nét m
ặt đôn hậu, đầy đặn
của một phu nhân quý tộc đã đứng tuổi. Trang phục ngoài yếm đào là áo tràng v
ạt
và 2 áo gấm kiểu tô la phủ ngoài, c
ổ áo viền trang trí lớn hoa văn lục giác hồi văn
đường chạm nổi, tay trái ngửa lòng lần tràng hạt, tay áo thụng lớn. Theo tài li
ệu
của Doãn đoan Trịnh hai bức tượng hậu này còn lại là do dân làng Quỳnh Lôi đ
ã
liều thân chuyển chạy khi Pháp đốt chùa năm 1908(1). Chùa Long Khánh đư
ợc
phục hồi hai lần vào năm 1909 và 1912, nhiều tượng và hoành phi câu đối đư
ợc
làm lại. Năm 1988 dựng nhà tổ, 1999 dựng nhà mẫu, năm 2000 các cột gạch trư
ớc
tiền đường được thay bằng cách cột đá chạm hoa văn. Chùa Long Khánh là m
ột
ngôi chùa cổ có hàng ngàn ngăm lịch sử, từ thời Lý bên đường cái quan (thi
ên lý)
phong cảnh kiến trúc đẹp, là di tích lịch sử tôn tạo của nhiều thời đại. Chùa đư
ợc
nhà nư
ớc xếp hạng di tích lịch sử quốc gia tháng 2 năm 1995 (Trần Văn Mỹ),
(Văn hóa thông tin Hà Nội số 2 - 2001).
TRỊNH QUANG VŨ
(1) Hà Nội di tích lịch sử văn hóa và cảnh thắng. Trung tâm UNESCO. B
ảo
tồn và phát triển văn hóa dân tộc năm 2000. Hà Nội.