ẢN XUẤT RAU AN TOÀN BẰNG PHƯƠNG PHÁP
HỮU CƠ
Rau an toàn (RAT) đang được cả xã hội quan tâm. Các
nghiên cứu nhiều năm về RAT
cũng đã được triển khai và đem
lại kết quả khá tốt. Hiện tại quy
trình sản suất RAT chủ yếu vẫn
khuyến cáo sử dụng tất cả các
loại vật tư hữu cơ, vô cơ có nguồn gốc hóa học và sinh học
sao cho lượng sử dụng vừa đủ, ít để lại dư lượng kim loại
nặng, thuốc bảo vệ thực vật (BVTV), nitrat và vi sinh vật
gây bệnh trên rau và trong đất theo tiêu chuẩn sản xuất rau
an toàn của Bộ nông nghiệp và PTNT. Biện pháp này về lý
thuyết có thể hạn chế các chất tồn dư nêu trên nhưng trên
thực tế rất khó kiểm soát do ý thức và trình độ thâm canh
của người dân.
I. Áp dụng phương pháp canh tác hữu cơ có thể đảm
bảo sản xuất rau an toàn và ổn định.
Các yếu tố gây ô nhiễm trên rau xanh thường có trong
phân bón và thuốc BVTV. Đây là những vật tư kỹ thuật
không thể thiếu trong canh tác rau. Việc bón phân hữu cơ
chưa hoai mục, sử dụng nhiều phân đạm hóa học và thuốc
BVTV có độ độc cao là những nguyên nhân chủ yếu làm
rau bị ô nhiễm.
Từ lâu, các nhà khoa học đã thường xuyên khuyến cáo
phải bón phân hữu cơ đã ủ hoai, không bón phân tươi, phân
rác, sử dụng thuốc BVTV phải theo nguyên tắc “4 đúng”,
đảm bảo thời gian cách ly và sử dụng các loại thuốc sinh
học. Tuy vậy trong thực tế việc áp dụng các khuyến cáo
trên còn rất hạn chế, tình trạng rau bị ô nhiễm còn rất phổ
biến.
Lý do là trên thị trường chưa cung ứng đủ các sản phẩm
phân hữu cơ đã chế biến, thuốc BVTV có nguồn gốc sinh
học còn quá ít, chưa đủ khả năng khống chế các loại sâu
bệnh hại. Khi nông dân còn phải sử dụng các loại phân hữu
cơ tự có, thuốc BVTV có nguồn gốc hóa học có độ độc cao,
tồn dư lâu trong môi trường thì dù có khuyến cáo cũng
không mang lại kết quả như mong muốn. Công tác kiểm tra
và quản lý hành chính dù có tăng cường cũng không thể
kiểm soát được hết lượng rau không an toàn hàng ngày vẫn
đi vào thị trường.
Một giải pháp có thể sản xuất ra rau an toàn đồng thời
cải thiện môi trường đất, nước trong vùng thân canh rau đó
là canh tác rau theo hướng hữu cơ.
Phương pháp canh tác hữu cơ có thể hiểu là toàn bộ vật
tư phân bón, thuốc BVTV, các chế phẩm tăng trưởng…
được sử dụng trong sản xuất rau đều có nguồn gốc hữu cơ,
sinh học thân thiện với môi trường. Các vật tư đầu vào của
sản xuất được chọn lựa và kiểm soát đủ tiêu chuẩn của sản
xuất hữu cơ (theo International Federation of Organic
Agriculture Movements –IFOAM, 2003) thì sản phẩm đầu
ra về cơ bản là an toàn. Chỉ có thể canh tác rau bằng
phương pháp hữu cơ mới có thể đảm bảo có rau an toàn
thực sự và ổn định.
Các loại phân bón và chế phẩm theo tiêu chuẩn này sẽ
thay thế các loại phân bón, chế phẩm hóa học và các phụ
phẩm tự nhiên kém chất lượng.
II. Các chế phẩm sinh học hiện tại đủ đáp ứng yêu cầu
sản xuất RAT bằng phương pháp canh tác hữu cơ
Thời gian gần đây, Bộ nông nghiệp và PTNT đã có chủ
trương và nhiều biện pháp khuyến khích tạo điều kiện cho
đăng ký vào danh mục nhiều loại chế phẩm sinh học phục
vụ sản xuất. Hàng loạt phân bón hữu cơ vi sinh chất lượng
cao với các nhãn hiệu uy tín đã ra đời như Đầu Trâu,
Komix, Humix…và nhiều chế phẩm khác.
Về thuốc BVTV, nếu năm 2002 mới chỉ có vài hoạt chất
có nguồn gốc sinh học thì đến năm 2007 đã có vài chục
hoạt chất với hàng trăm tên thương phẩm của nhiều công ty
trong và ngoài nước đăng ký. Trong thuốc trừ sâu, các chế
phẩm từ vi khuẩn BT, virus NPV, nấm Beauveeria và chất
Spinosad vẫn có hiệu lực rất cao với các sâu non bộ cánh
vảy như sâu tơ, sâu xanh, sâu khoang, sâu đo. Mấy năm
gân đây tham gia vào mảng thuốc trừ sâu sinh học đáng chú
ý là các hoạt chất Abamectin, Emamectin điều chế từ dòng
nấm Streptomyces vertimilis với các tên thương mại như
Tập kỳ, Vertimec, Vibamec, Vinatox…
Các thuốc thảo mộc cũng đang được phát triển nhanh
với các chế phẩn chiết xuất từ cây Neem (Aza, Neem bond,
Vineem…), cây derris (Dibaroten, Vironone), cây khổ sâm
(Đầu Trâu Jolie, Agrione…). Các chế phẩm trên có hiệu
lực diệt sâu nhanh chóng không thua kém các thuốc hóa
học, đặc biệt có hiệu lực với côn trùng chích hút như rầy
rệp, bọ trĩ, ruồi đục lá và các loài nhện hại hiện rất phổ biến
và gây hại nghiêm trọng trên các cây rau họ cải ( họ thập
tự). Nhiều người phải rải thuốc hóa học để trừ sâu non
trong đất tuy có hiệu quả cao nhưng lại gây ô nhiễm đất và
không để lại dư lượng cao trên rau. Công ty phân bón Bình
Điền đang sản xuất thử nghiệm chế phẩm dạng bột từ rễ
cây derris (cây thuốc cá) để rải xuống đất trừ sâu rất có
hiệu quả, không gây ô nhiễm đất và để lại dư lượng trên
rau.
Các thuốc trừ vi sinh vật gây hại trên rau có nguồn gốc
sinh học hiện cũng khá phổ biến trên thị trường. Ngoài
những chất kháng sinh thực vật như Kasugamycin trừ vi
khuẩn, Validamycin trừ nấm gây thối gốc, hiện cũng đã có
nhiều chất mới được đăng ký sử dụng trừ nhiều loại bệnh
phổ biến trên rau như Ningnamycin, các loại dầu thực vật.
Đáng chú ý là các chế phẩm từ nấm Trichoderma và hoạt
chất Chitosan. Nấm Trichoderma ủ với phân chuồng khi
bón có tác dụng diệt các nấm đất như Rhiroctonia,
Fusarium, Sclerolium gây ra các bệnh thối rễ, thối gốc rất
hiệu quả.
Các chất Chitosan, Oligo-sacarit được điều chế từ vỏ