Kinh nghiệm bồi dưỡng kỹ năng biện luận tìm công thức hóa học cho học sinh giỏi

ồ ưỡ

ộ ố ỹ

ệ

ậ

ệ Kinh nghi m B i d

ng m t s k năng bi n lu n tìm CTHH

Nguy n ễ Đình Hành

Ầ

ớ ắ ậ ọ ấ ể ự ả ề ỹ ệ ộ ư ộ ố ề ố ế ỗ ư ệ ể ủ ọ ệ ư ệ ế ạ ệ ệ

ỏ ấ ỉ ọ ọ Ở Ầ A PH N M Đ U Ề Ọ I LÝ DO CH N Đ TÀI: ườ ệ ượ ổ ọ ở ọ ạ ầ ằ ự các tr ng hi n nay đã và đang đ D y và h c hóa h c c đ i m i tích c c nh m góp ph n ủ ự ụ ệ ườ ụ ợ ệ ế ấ ượ ể i các m c tiêu c a tr ng THCS. Ngoài nhi m v nâng cao ch t l th c hi n th ng l ng hi u bi t ụ ế ế ọ ườ ứ ọ ồ ưỡ ki n th c và v n d ng k năng, các nhà tr ng còn ph i chú tr ng đ n công tác b i d ng h c sinh ọ ỏ ệ i các c p; coi tr ng vi c hình thành và phát tri n ti m l c trí tu cho h c sinh. Đây là m t nhi m gi ể ả ườ ề ụ ng nào cũng có th làm t t vì nhi u lý do. Có th nêu ra m t s lý do nh : do môn v không ph i tr ọ ơ ở ớ ố ớ ậ ộ ứ ỹ ọ h c m i đ i v i b c trung h c c s nên ki n th c k năng c a h c sinh còn nhi u ch khuy t; m t ậ ọ ể ả ư ủ ộ b ph n giáo viên ch a có đ các t li u cũng nh kinh nghi m đ đ m nhi m công vi c d y h c i …ỏ sinh gi ầ Trong nh ng năm g n đây, v n đ b i d ệ ề ồ ưỡ c các nhà tr ẹ ọ ệ ạ ề ấ ượ ể ệ ọ ự ế ạ ề ọ ữ ỏ ữ ấ ụ ặ ượ phòng giáo d c đ c bi t quan tâm, đ ồ ưỡ ượ ộ h .Giáo viên đ c phân công d y b i d ờ ậ ố ượ ụ ượ ệ thành nhi m v đ c giao. Nh v y s l ấ ỉ c p t nh khá cao. Tuy nhiên trong th c t ầ th y và trò. Nh t là nh ng năm đ u t nh ta t ự ượ ng h c sinh d thi h c sinh gi c i c p t nh đ ậ ườ ủ ệ ng và các b c cha m h c sinh nhi t tình ng ố ắ ứ ng đã có nhi u c g ng trong vi c nghiên c u đ hoàn ạ ể ộ i c a huy n đ t ng đ i tuy n h c sinh gi ng và ch t l ả ỏ ồ ưỡ ng h c sinh gi ọ ch c thi h c sinh gi ồ ưỡ ị ng đ i tuy n HS gi c th ượ ệ d y b i d ổ ứ ng xuyên tham gia b i d ổ ề ớ ả , kh o sát t ấ ể ạ ữ ề ắ ọ ư ư ế ắ ả ỏ ủ i còn nhi u khó khăn cho c ọ ấ i hóa h c c p THCS. ế ỏ ể ộ i, tôi đã có d p ti p ộ ừ ự ế ề ấ ấ ượ c nhi u v n đ mà trong đ i và đã th y đ th c t ậ ế ệ ả i quy t các bài toán bi n lu n. Trong khi lo i bài ướ ừ ỉ ng m c tôi đã tìm tòi duy hóa h c,…) và tìm ra ế ố ể ệ ọ ầ ỉ ấ ườ Là m t giáo viên đ xúc v i m t s đ ng nghi p trong t tuy n nhi u h c sinh còn lúng túng, nh t là khi gi ậ t p này h u nh năm nào cũng có trong các đ thi t nh. T nh ng khó khăn v ỹ nghiên c u tìm ra nguyên nhân (n m k năng ch a ch c; thi u kh năng t ả ượ đ ắ c bi n pháp đ giúp h c sinh gi t các bài toán bi n lu n. i quy t t ữ ớ ề ộ ộ ố ồ ọ ề ầ ư ứ ậ ệ ả ư ệ V i nh ng lý do trên tôi đã tìm tòi nghiên c u, tham kh o t ụ li u và áp d ng đ tài: Ộ Ố Ỹ Ọ Ệ Ậ ứ NG M T S K NĂNG BI N LU N TÌM CÔNG TH C HÓA H C CHO H C SINH GI ƯỠ ằ ệ ả ỏ Ọ ệ

ề ề ậ ự ỏ “ B IỒ Ỏ I ệ i toán bi n lu n nói chung và bi n ả ế ệ i ơ tin h n và gi ậ i đã t ậ ạ ữ ế ả Ứ D ệ i có kinh nghi m trong vi c gi ” nh m giúp cho các em HS gi ụ lu n tìm CTHH nói riêng. Qua nhi u năm v n d ng đ tài các th h HS gi ậ ặ quy t có hi u qu khi g p nh ng bài t p lo i này. ệ Ụ Ứ ệ ề ồ ưỡ ứ ọ ỹ ỏ ớ ự IIM C ĐÍCH NGHIÊN C U: 1Nghiên c u các kinh nghi m v b i d ọ ng k năng hóa h c cho h c sinh gi i l p 9 d thi ỉ t nh. ươ ả ằ ọ ng pháp gi ậ ạ ứ ệ ộ ậ ậ ệ ệ ạ ậ ả 2Nêu ra ph i d nh n d ng và gi i các bài toán bi n lu n tìm CTHH theo d ng nh m giúp h c sinh ọ i nhanh m t bài toán bi n lu n nói chung, bi n lu n tìm công th c hóa h c ỏ ễ gi nói riêng. Ứ Ể NG VÀ KHÁCH TH NGHIÊN C U: ứ ng nghiên c u : ả ậ ươ Ố ƯỢ IIIĐ I T ố ượ 1 Đ i t ề Đ tài này nghiên c u các ph ọ i toán hóa h c ( ủ ứ ệ ớ ạ ồ ưỡ ng pháp b i d ộ ệ ng k năng bi n lu n trong gi ấ gi ứ ộ ể ứ ỏ ớ ể ự ấ ỉ i l p 9 trong đ i tuy n d thi c p t nh. Ệ Ụ ệ ụ ề ơ ả ế ộ ố ấ ậ ươ ệ

ề ạ ỹ ạ ậ i h n trong ph m vi bi n lu n tìm CTHH c a m t ch t ) ể 2 Khách th nghiên c u : ọ Khách th nghiên c u là h c sinh gi Ứ IVNHI M V NGHIÊN C U: ứ ủ ề ả ằ i quy t m t s v n đ c b n sau đây : Nhi m v nghiên c u c a đ tài này nh m gi ậ ấ ạ ả ề ề i bài toán bi n lu n tìm CTHH; cách phân d ng 1Nh ng v n đ lý lu n v ph ng pháp gi ỗ ạ ụ và nguyên t c áp d ng cho m i d ng. ộ ậ ữ ắ ự ừ ệ ệ ầ ứ ồ ưỡ ọ ậ ủ ọ ề ệ 2Th c tr ng v trình đ và đi u ki n h c t p c a h c sinh. ấ ọ ề ụ 3T vi c nghiên c u v n d ng đ tài, rút ra bài h c kinh nghi m góp ph n nâng cao ch t ệ ỏ ạ i t ng h c sinh gi ơ i huy n Đak P . ượ l ng trong công tác b i d Ạ Ứ ề ặ ứ ề ỉ ộ ố ạ ề ặ ạ ạ ứ ề ơ ỉ ồ ự ế ợ ệ ủ ế ậ ơ ọ V PH M VI NGHIÊN C U: ế ề ờ ớ Do h n ch v th i gian và ngu n l c nên v m t không gian đ tài này ch nghiên c u gi i ạ ệ ứ ỹ h n trong ph m vi huy n ĐakP . V m t ki n th c k năng, đ tài ch nghiên c u m t s d ng bi n ấ ậ lu n tìm CTHH ( ch y u t p trung vào các h p ch t vô c ).

ồ ưỡ

ộ ố ỹ

ệ

ậ

ệ Kinh nghi m B i d

ng m t s k năng bi n lu n tìm CTHH

Nguy n ễ Đình Hành

Ứ NG PHÁP NGHIÊN C U: ủ ế 1 Ph ươ ổ ệ ứ ử ụ Căn c vào m c đích và nhi m v nghiên c u, tôi s d ng ph ế ủ ế ng pháp ch y u là t ng k t ệ c th c hi n theo các b

ấ ướ ệ ả ị ệ ầ ả ụ ướ ệ c: ố ượ : xu t phát t ứ ừ ng nh ng khó khăn v ố ượ ỏ i, tôi xác đ nh đ i t ng HS gi ỏ ậ ệ ệ ọ ụ ề ể ổ i toán bi n lu n cho h c sinh gi ắ ữ ầ ng m c trong nh ng năm đ u làm ồ ưỡ ứ ng c n ph i nghiên c u là kinh nghi m b i d ng ế i. Qua vi c áp d ng đ tài đ đúc rút, t ng k t kinh ƯƠ VI PH ươ ng pháp ch y u ụ ứ ự ượ kinh nghi m, đ (cid:0) Xác đ nh đ i t ị ụ ồ ưỡ nhi m v b i d ự năng l c gi nghi m.ệ

ề ế ọ ỉ ệ : Năm h c 19992000, năm đ u tiên T nh t ể ỏ ộ ọ ớ ế ổ ứ ng HS còn nhi u y u kém; ph n đông các em th (cid:0) Phát tri n đ tài và đúc k t kinh nghi m ấ ượ i b môn hóa h c l p 9, ch t l ậ ệ ả ầ ầ ạ ề ạ ướ ự ụ ạ i các bài toán bi n lu n. Tr ch c thi ườ ng ề c th c tr ng đó, tôi đã m nh d n áp d ng đ tài ọ h c sinh gi ế ắ b t c trong khi gi này. ụ ề ọ ỏ ệ ể ệ ề ụ ệ ộ ỹ ổ ọ ề ế ả Trong quá trình v n d ng đ tài, tôi đã suy nghĩ tìm tòi, h c h i và áp d ng nhi u bi n pháp. ể ng, trò chuy n cùng HS, th nghi m đ tài, ki m tra và ế i quy t toán ượ ệ Ví d nh : t đánh giá k t qu d y và h c nh ng n i dung trong đ tài. Đ n nay, trình đ k năng gi bi n lu n ữ ể c nâng cao đáng k . ề ậ ổ ồ ưỡ b i d ch c trao đ i trong t ộ ả ạ HS đã đ ươ ỗ ợ ng pháp h tr ươ ỗ ợ ư ộ ố ủ ế ng pháp h tr khác nh ph ươ ng ề ỏ ụ ọ ể ộ Đ i t ng pháp ch y u, tôi còn dùng m t s ph ứ pháp nghiên c u tài li u và đi u tra nghiên c u: ượ i đã đ ộ c phòng giáo d c g i vào đ i tuy n, đ i ngũ giáo viên

ụ ư ổ ứ ế ậ ở 2Các ph Ngoài các ph ứ ố ượ ồ ưỡ tham gia b i d ỏ ươ ệ ề ng đi u tra : Các HS gi ỏ i. ng HS gi ủ ế ậ ề ạ ọ : ch y u t p trung các n i dung xoay quanh vi c d y và h c ph Câu h i đi u tra ệ ệ ố ớ ươ ớ ộ ả ộ ủ ề ệ ế ậ ng pháp i bài toán bi n lu n tìm CTHH; đi u tra tình c m thái đ c a HS đ i v i vi c ti p xúc v i các bài ậ ả gi ệ ậ t p bi n lu n.

ồ ưỡ

ộ ố ỹ

ệ

ậ

ệ Kinh nghi m B i d

ng m t s k năng bi n lu n tìm CTHH

Nguy n ễ Đình Hành

Ộ ƯƠ Ự Ệ BN I DUNG VÀ PH NG PHÁP TH C HI N:

Ơ Ở Ứ Ọ Ậ Ậ Ề Ệ I C S LÝ LU N V BÀI TOÁN BI N LU N TÌM CÔNG TH C HÓA H C:

ọ ọ ậ ấ ứ ọ ố ộ ừ ố ủ ả nào thì ph i tìm b ng đ ấ ằ ể ố ị đó.T đó xác đ nh đ Trong h th ng các bài t p hoá h c, lo i toán tìm công th c hóa h c là r t phong phú và đa ượ ề c ợ ử c CTPT đúng c a các h p ch t. Có th chia bài ị ọ ạ ạ ơ ả ỉ ầ ố ể ế ử ậ ố kh i đ k t lu n tên , ch c n tìm nguyên t ơ ơ ượ ạ c l nguyên t ặ ; ho c ng ơ ở ể ế ế ặ ạ ể ả ử ặ ị ề ướ ạ ệ ố ể ạ ắ hóa h c là nguyên t d ng. V nguyên t c đ xác đ nh m t nguyên t ủ ượ ố kh i c a nguyên t nguyên t ươ ậ ng trình hóa h c thành hai lo i c b n: t p Tìm CTHH thông qua ph ế ị ủ Lo i I : Bài toán cho bi t hóa tr c a nguyên t ạ ố ả ườ i ( Lo i này th ng đ n gi n h n ). ữ ệ ị ủ ố ầ c n tìm ; ho c các d ki n thi u c s đ xác t hóa tr c a nguyên t Lo i II : Không bi ả ề ố ộ ị đ nh chính xác m t giá tr nguyên t kh i.( ho c bài toán có quá nhi u kh năng có th x y ra theo ng khác nhau ) nhi u h ậ ủ ữ ệ ườ ườ ng thi u ho c không c b n và th ế ầ ứ ả ậ i gi ặ ề ế ậ ả ử ụ ấ ọ ộ ắ ợ ơ ả ư i ph i s d ng nh ng thu t toán ph c t p, yêu c u v ki n th c và t ạ ệ ế ỳ ặ ế ệ ủ ệ ề ậ ằ ỗ ạ ỏ Cái khó c a bài t p lo i II là các d ki n th ng đòi h i ứ ạ ữ ườ ng duy hóa h c cao; ộ ọ ể ả ả ườ i quy t các bài t p thu c lo i này, b t bu c HS h c sinh khó th y h t các tr ng h p x y ra. Đ gi ể ự ệ ể ậ ả ph i bi n lu n. Tu đ c đi m c a m i bài toán mà vi c bi n lu n có th th c hi n b ng nhi u cách khác nhau: ị ậ ứ ử ng mol nguyên t (M )và hóa tr ( x ) : ữ ứ ệ ệ ứ ể ề ậ ủ ữ ệ ạ ứ ọ ặ ặ ả ứ ủ ạ ạ ế ị ề ụ ớ ỏ ể ả ườ ấ ừ ư ớ ch a t ấ ặ ủ ợ ợ ặ ắ ng đ cho g n v i các c m t ặ ề ử ụ ả ợ i ph i khéo léo s d ng nh ng c s bi n lu n thích h p đ ả ả i gi ớ ạ ủ ẩ ữ ệ ơ ở ệ ặ ả ườ ế ợ ạ ự ố ượ ể ệ +) Bi n lu n d a vào bi u th c liên l c gi a kh i l ị ể M = f (x) (trong đó f(x) là bi u th c ch a hóa tr x). ừ ể T bi u th c trên ta bi n lu n và ch n c p nghi m M và x h p lý. ư ế +) N u đ bài cho không đ d ki n, ho c ch a xác đ nh rõ đ c đi m c a các ch t ph n ng, ặ ặ ượ ẩ ư ặ i ho c t lo i các s n ph m t o thành , ho c l ho c ch a bi ề ắ ả ượ i gi i ph i hi u sâu s c nhi u m t c a các d ki n ho c các v n đ đã t … thì đòi h i ng đã v ể ữ ườ ườ ậ nêu ra. Trong tr ng h p này ng ẳ ề ướ ặ ạ i h n c a n (ch n trên và ch n d i quy t. Ch ng h n : tìm gi gi i ), ho c chia bài toán ra nhi u ữ ậ ể ệ ng h p đ bi n lu n, lo i nh ng tr ng h p không phù h p .v.v. tr ọ ợ ườ ồ ưỡ ng h c sinh gi Tôi nghĩ, giáo viên làm công tác b i d ậ ệ ừ ậ ọ ọ ả ỗ ạ ướ ặ ợ ỏ ẽ i s không th đ t đ ạ ế ị ạ ế ố ữ ễ ầ ộ i m t cách d dàng, h n ch t ả ượ ươ ự ệ ọ c tìm l c trí tu cho h c sinh ( thông qua các BT t ng t

ế ụ ể ạ ượ c m c đích n u ạ ủ ể ặ ư nh không ch n l c, nhóm các bài t p bi n lu n theo t ng d ng, nêu đ c đi m c a d ng và xây ồ ưỡ ự d ng h ng vì nó là i cho m i d ng. Đây là khâu có ý nghĩa quy t đ nh trong công tác b i d ng gi ượ ướ ẩ i đa nh ng sai l m trong quá c m nang giúp HS tìm ra đ c h ng gi ồ ự ể ờ ậ ả i bài t p, đ ng th i phát tri n đ trình gi ẫ ượ ẫ m u và các BT v t m u ). ạ ệ c m n phép trình bày kinh nghi m b i d ủ ề Trong ph m vi c a đ tài này, tôi xin đ ậ ượ ọ ứ ệ ề ậ ồ ưỡ ạ ế ượ ắ ộ ng m t ỗ c s p x p theo 5 d ng, m i ụ ụ ắ ạ ộ ố ạ s d ng bài t p bi n lu n tìm công th c hóa h c. N i dung đ tài đ ạ ạ d ng có nêu nguyên t c áp d ng và các ví d minh ho .

ồ ưỡ

ộ ố ỹ

ệ

ậ

ệ Kinh nghi m B i d

ng m t s k năng bi n lu n tìm CTHH

Nguy n ễ Đình Hành

Ọ Ậ Ọ Ủ Ệ Ộ Ề II TH C TI N V TRÌNH Đ VÀ VÀ ĐI U KI N H C T P C A H C SINH. Ễ ự ị ự ả ậ ệ Ự Ề ạ 1 Th c tr ng chung: ệ Khi chu n b th c hi n đ tài, năng l c gi ằ ạ ề ấ ế ẩ ủ ọ ậ ấ ạ ọ ụ ộ ả ả ọ ậ ộ ể ể ặ ệ ủ ế ề ạ ộ ặ ế ổ ọ ồ ưỡ ế ỏ ề ế ề ấ t v v n đ này quá ít ộ ế t tìm mua m t sách hay. ệ ẩ ồ ưỡ ộ ố ụ ự ệ ỏ i tôi đã th c hi n m t s khâu quan ng HS gi ọ tr ng nh sau: ề ề ộ ộ ủ

ủ ề ả ử ụ ệ ệ ẫ ề ớ ng d n cách s d ng sách tham kh o và gi ẽ ượ ộ ề ộ ữ ề ệ ậ ệ ự i các bài toán bi n lu n nói chung và bi n lu n xác ệ ấ ỏ ố ọ ị ra r t m t đ nh CTHH c a h c sinh là r t y u. Đa s h c sinh cho r ng lo i này quá khó, các em t ế ọ ấ ỏ ng và không có m i khi ph i làm bài t p lo i này. Vì th h r t th đ ng trong các bu i h c b i d ộ ỉ ứ ậ h ng thú h c t p. R t ít h c sinh có sách tham kh o v lo i bài t p này. N u có cũng ch là m t ọ ố t” ho c m t quy n sách “nâng cao “mà n i dung vi quy n sách “h c t i. Lý ề gia đình còn khó khăn ho c không bi do ch y u là do đi u ki n kinh t ề ị ự 2 Chu n b th c hi n đ tài: ề ể Đ áp d ng đ tài vào trong công tác b i d ư ọ ậ a) Đi u tra trình đ HS, tình c m thái đ c a HS v n i dung c a đ tài; đi u ki n h c t p ộ ố ể ạ i thi u m t s đ nh ng HS có đi u ki n tìm mua; các HS khó khăn s m n sách b n đ ả ầ ướ ặ ủ c a HS. Đ t ra yêu c u v b môn, h ả ể ủ sách hay c a các tác gi ọ ậ h c t p. ị ụ ự ạ

ắ ả ự ụ ậ ữ ỗ

ỗ ạ ng cho m i d ng toán.

ọ ọ ụ b) Xác đ nh m c tiêu, ch n l c và nhóm các bài toán theo d ng, xây d ng nguyên t c áp d ng ậ ẫ ậ ỗ ạ cho m i d ng, biên so n bài t p m u và các bài t p v n d ng và nâng cao. Ngoài ra ph i d đoán ủ ề ồ ưỡ ng m i ch đ . nh ng tình hu ng có th x y ra khi b i d ề ờ ượ ạ ng, lên k ho ch v th i l ồ ồ ưỡ ng b i d ổ ế ệ ứ ệ ề ố ẩ c) Chu n b đ c ư ầ d) S u t m tài li u, trao đ i kinh nghi m cùng các đ ng nghi p; nghiên c u các đ thi HS ỏ ủ ỉ ố ạ ể ả ị ề ươ ệ ộ ố ỉ i c a t nh ta và m t s t nh, thành ph khác. gi

ồ ưỡ

ộ ố ỹ

ệ

ậ

ệ Kinh nghi m B i d

ng m t s k năng bi n lu n tìm CTHH

Nguy n ễ Đình Hành

Ự Ụ Ậ Ệ Ề Ễ III KINH NGHI M V N D NG Đ TÀI VÀO TH C TI N:

ả ả ề ế ự ướ ng gi i bài toán ệ ạ ấ ả ướ c h t tôi gi ồ ạ ị ệ ơ ồ ị i thi u s đ đ nh h ướ ơ ả c c b n: ố ặ ố ẩ ố ế ầ ế ượ c ) ể ả ươ ặ ấ ẩ ố ớ ạ Khi th c hi n đ tài vào gi ng d y, tr ậ B1: B2: B3: B4: ệ bi n lu n tìm CTHH dùng chung cho t ấ ầ ữ ệ Ư t c các PTP có th x y ra ng trình toán ho c b t ph ữ ng trình liên l c gi a các n s v i các

ế ợ ỹ ộ ứ ng k năng theo d ng. M c đ rèn luy n t ồ ưỡ ạ ỹ ề ạ ừ ế bi ế ệ ừ ạ ọ minh h a đ n ẻ t làm đ n đ t m m d o, linh ho t và sáng ướ ế c sau: ế ọ ng h c sinh phát tri n k năng t ỗ ạ ườ ng m i d ng tôi th ẫ ệ ớ ự ướ ả

ệ ng th c hi n theo các b ẫ i. ng d n gi ụ ng pháp áp d ng. ự ỳ ộ ệ ớ t c các d ng; g m 5 b ặ đ t CTTQ cho ch t c n tìm, đ t các n s n u c n ( s mol, M, hóa tr … ) ể ổ chuy n đ i các d ki n thành s mol ( n u đ ế ấ ả t t vi ươ ế ậ t l p các ph thi ế ữ ệ d ki n đã bi t. ả ọ ậ ệ bi n lu n, ch n k t qu phù h p. B5: ồ ưỡ ế Ti p theo, tôi ti n hành b i d ể ằ khó, nh m b i d ể ồ ưỡ ạ t o. Đ b i d ậ gi i thi u bài t p m u và h B1: ươ ắ rút ra nguyên t c và ph B2: ệ luy n và nâng cao. B3: HS t ể ỗ ạ Tu đ khó m i d ng tôi có th hoán đ i th t ộ ố ạ Sau đây là m t s d ng bài t p bi n lu n, cách nh n d ng, kinh nghi m gi ế ừ ự ế ệ ạ ệ ỉ ế i quy t đã đ ườ ặ ổ ậ ả i h n c a đ tài, tôi ch nêu 5 d ng th ượ c ng g p, trong ậ . Trong gi ệ ự ạ ệ ứ ự ủ ướ c a b c 1 và 2. ạ ậ ớ ạ ủ ề th c t tôi th c hi n và đúc k t t ả ấ ử ệ đó d ng 5 hi n nay tôi đang th nghi m và th y có hi u qu .

Ẩ Ố Ệ Ả ƯƠ Ạ BI N LU N THEO N S TRONG GI I PH NG TRÌNH ụ

ượ ộ ố ắ ươ ả ế ạ ậ ắ ầ c m t s nguyên t c và ph ng pháp gi i quy t d ng bài t p này Ậ D NG 1: ắ 1) Nguyên t c áp d ng: GV c n cho HS n m đ ư nh sau: ả ư ế ằ Khi gi ế ậ ượ ườ ậ i các bài toán tìm CTHH b ng ph ả t l p đ c thì ph i bi n lu n. D ng này th ị ủ ỉ ố ặ ố ạ ố ế ố ẩ ươ ng pháp đ i s , n u s n ch a bi ạ ệ kh i và hóa tr c a nguyên t ơ ề t nhi u h n ườ ặ ng ng g p trong các tr ử các bon trong phân , ho c tìm ch s nguyên t ọ ng trình toán h c thi ử ố t nguyên t ế ấ ữ ơ ươ ố s ph ợ h p không bi ử ợ h p ch t h u c … t ươ ậ ườ ươ ẩ ẩ ể ậ ơ ỉ ố ượ ẹ ẩ ị ợ ố s ( th Sau đó l p b ng bi n thiên đ ch n c p giá tr h p lí. ệ ng pháp bi n lu n: ầ ứ ng căn c vào đ u bài đ l p các ph ọ ẩ ớ ạ ng ch n n có gi ế ắ ỉ ố ề ạ ơ (cid:0) (cid:0) ị ủ ỉ ố ủ ấ ợ Ph +) Th ườ ậ ơ ị +) N m ch c các đi u ki n v ch s và hoá tr : hoá tr c a kim lo i trong baz , oxit baz ; ớ ườ 7; ch s c a H trong các h p ch t khí v i

ế ọ ng trình toán 2 n: y = f(x), ch n 1 n làm bi n ố ị i h n h p h n. VD : hóa tr , ch s … ); còn n kia đ c xem là hàm s . ả ể ọ ặ ắ ề ệ ị ủ ng 4; trong các CxHy thì : x (cid:0) ố mu i th phi kim (cid:0) 1 và y (cid:0) 4 ; còn hoá tr c a các phi kim trong oxit 2x + 2 ; … ạ ị ủ ứ ệ ế ậ ầ ả C n l u ý ầ ư : Khi bi n lu n theo hóa tr c a kim lo i trong oxit c n ph i quan tâm đ n m c hóa

tr ị . 8 3

ấ ị ế ư 2) Các ví d :ụ Ví d 1ụ : ạ ạ ư ằ ủ ị ị ố ồ ị ạ ộ t hóa tr trong 500ml dd HCl thì th y thoát ra 11,2 Hòa tan m t kim lo i ch a bi ả 2 1M. Sau đó cô c n dung d ch thu i 55,6 gam mu i khan. Tìm n ng đ M c a dung d ch axit đã dùng; xác đ nh tên

x và CaCl2

ị kh i R và hóa tr x ủ ỗ ố

(cid:0) ả ử ạ ị ộ dm3 H2 ( ĐKTC). Ph i trung hòa axit d b ng 100ml dd Ca(OH) ấ ượ c thì th y còn l đ ạ ủ c a kim lo i đã đã dùng. ợ * G i ý HS : ử ố ậ ệ ặ ẩ ầ C p n c n bi n lu n là nguyên t ợ ố ượ 55,6 gam là kh i l ng c a h n h p 2 mu i RCl * Gi Gi i : ả s kim lo i là R có hóa tr là x x, nguyên (cid:0) 1(cid:0) 3

ồ ưỡ

ộ ố ỹ

ệ

ậ

ệ Kinh nghi m B i d

ng m t s k năng bi n lu n tìm CTHH

Nguy n ễ Đình Hành

2 = 0,1(cid:0)

2 = 11,2 : 22,4 = 0,5 mol

1 = 0,1 mol

2RClx + xH2 (cid:0)

(1) 0,5 2H2O + (2) 2xHCl (cid:0) 1 + (cid:0) 1/x CaCl2 0,1 2HCl 0,2 ả ứ các ph ng trình ph n ng (1) và (2) suy ra:

ộ (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) CM = 1,2 : 0,5 = 2,4 M gam

44,5

55, 6 (0,1 111)

ủ Ư ố s mol Ca(OH) ố s mol H Các PTP : Ư + 2R 1/x (mol) Ca(OH)2 0,1 ươ ừ t nHCl = 1 + 0,2 = 1,2 mol ị ồ n ng đ M c a dung d ch HCl : xRClm theo các PTP ta có :

ta có : (cid:0) ( R + 35,5x ) = 44,5 (cid:0) R = 9x 1 x

X R 1 9 3 27 2 18 ầ ậ ạ ị V y kim lo i thoã mãn đ u bài là nhôm Al ( 27, hóa tr III )

0C xu ng 10 ố

2SO4.nH2O ( trong đó R là kim 0C thì có 395,4 gam tinh thể

2SO4

0C và 100C l n l

ộ Khi làm ngu i 1026,4 gam dung d ch bão hòa R Ví d 2ụ : ề ừ ạ ệ ị 80 ỏ ề ị ử ủ ứ ế ộ ủ ầ ượ ỏ lo i ki m và n nguyên, th a đi u ki n 7< n < 12 ) t R2SO4.nH2O tách ra kh i dung d ch. Tìm công th c phân t c a Hiđrat nói trên. Bi t đ tan c a R 80ở t là

ddbh ?

R SO 2 4

(cid:0) (cid:0) (cid:0) C m C C ) ?; (10 ) ?; (10 ) ? 28,3 gam và 9 gam. ợ * G i ý HS: 0 m (80 ct m ct (cid:0) (cid:0) m KT ( )

ể ố ầ ắ ố ậ ướ ướ ổ ứ ậ l p bi u th c toán : s mol hiđrat = s mol mu i khan. ượ ế ư L u ý HS : do ph n r n k t tinh có ng m n ố c nên l ng n c thay đ i.

i:ả

trong 128,3 gam ddbh có 28,3g R2SO4 và 100g H2O

ố ượ ể * Gi S( 800C) = 28,3 gam (cid:0) V y :ậ Kh i l 1026,4gam ddbh (cid:0) ờ i th i đi m 10 226,4 g R2SO4 và 800 gam H2O. 0C:

2SO4

2SO4 là :

2SO4 khan có trong ph n hiđrat b tách ra :

ạ ị ng dung d ch bão hoà t 1026,4 (cid:0) 395,4 = 631 gam 0C, S(R2SO4 ) = 9 gam, nên suy ra: ứ 10ở 109 gam ddbh có ch a 9 gam R (cid:0) (cid:0) ố ượ gam 52,1 ậ v y 631 gam ddbh có kh i l ng R 631 9 109 ố ượ ầ ị kh i l ng R 395, 4 (cid:0) ố ố ố Vì s mol hiđrat = s mol mu i khan nên : (cid:0) (cid:0) (cid:0) R 2 n 96 18 226,4 – 52,1 = 174,3 gam 174,3 R 96 2 R = 7,1n (cid:0) 48 (cid:0) ề ề ệ ả ậ ta có b ng bi n lu n:

2SO4.10H2O

442,2R3137,4x +21206,4 = 0(cid:0) Đ cho R là kim lo i ki m , 7 < n < 12 , n nguyên 10 23 ạ 9 18,6 8 8,8 N R (cid:0) 11 30,1 ạ ế ả ợ ứ K t qu phù h p là n = 10 , kim lo i là Na công th c hiđrat là Na

ồ ưỡ

ộ ố ỹ

ệ

ậ

ệ Kinh nghi m B i d

ng m t s k năng bi n lu n tìm CTHH

Nguy n ễ Đình Hành

ƯỜ Ợ Ạ Ậ BI N LU N THEO TR NG H P : ụ

ặ ấ ườ ấ ả ư ặ ẩ ầ ị ấ ế ứ ạ ặ ụ ể ố ừ ạ ộ ả ư ư ầ ậ ng g p ch t ban đ u ho c ch t s n ph m ch a xác đ nh c th tính ạ ộ t thu c nhóm ch c nào, Kim lo i ho t đ ng hay kém ho t đ ng, mu i trung ả ậ ố ớ ả ứ ườ ể ả ả ẩ ợ t ph n ng đã hoàn toàn ch a. Vì v y c n ph i xét t ng kh ng h p có th x y ra đ i v i các s n ph m. ươ ệ ậ Ệ D NG 2 ắ 1) Nguyên t c áp d ng: ạ Đây là d ng bài t p th ộ ư ọ ch t hóa h c ( ch a bi ế ố hòa hay mu i axit … ) ho c ch a bi ặ ấ ố ớ năng x y ra đ i v i ch t tham gia ho c các tr ng pháp bi n lu n: ỏ ố ớ ệ ậ ấ ả ả

ả ứ ả i bài toán theo ẩ ườ ng h p có th x y ra trong quá trình ph n ng. Gi ế ạ ấ ả ắ ọ ả ắ ợ ể ả ợ ợ ả ng h p và ch n ra các k t qu phù h p. ề nhi u tr

ả Ph ậ ệ +) Chia ra làm 2 lo i nh : bi n lu n các kh năng x y ra đ i v i ch t tham gia và bi n lu n ố ớ ả các kh năng đ i v i ch t s n ph m. +) Ph i n m ch c các tr ườ 2) Các ví d :ụ

3 1,25M và thu đ ọ ủ

ỗ ỉ ệ ủ ộ ồ ổ Ví d 1ụ : ợ H n h p A g m CuO và m t oxit c a kim lo i hóa tr II( không đ i ) có t l ế ắ ượ ư ể ợ mol 1: 2. Cho khí ầ c h n h p r n B. Đ hòa tan h t r n B c n ạ H2 d đi qua 2,4 gam h n h p A nung nóng thì thu đ dùng đúng 80 ml dung d ch HNO ị ợ ắ ỗ ấ c khí NO duy nh t. ả ỗ ị ứ ượ ạ ả ứ ế ằ t r ng các ph n ng x y ra hoàn toàn.

ứ ề ể ấ ượ ị ử ở ể ị ử ộ ỳ ặ c RO có th b kh ho c không b kh b i H ạ 2 tu vào đ ho t ọ ề ợ ủ

ạ ế ướ ứ ệ ắ ồ c Al thì RO không b kh

ạ ộ ị ử (cid:0) r n B g m: Cu, RO ạ ợ ắ ồ ỗ ị ử (cid:0) h n h p r n B g m :

i:ả ạ ố ỗ ợ t là s mol CuO và RO có trong 2,4 gam h n h p A ạ ứ ử ượ ữ ả ị Xác đ nh công th c hóa h c c a oxit kim lo i. Bi ợ * G i ý HS: HS: Đ c đ và nghiên c u đ bài. GV: g i ý đ HS th y đ ộ đ ng c a kim lo i R. HS: phát hi n n u R đ ng tr ứ ế N u R đ ng sau Al trong dãy ho t đ ng kim lo i thì RO b kh Cu và kim lo i R.ạ * Gi ủ ặ Đ t CTTQ c a oxit kim lo i là RO. ầ ượ ọ G i a, 2a l n l ỉ Vì H2 ch kh đ c nh ng oxit kim lo i đ ng sau Al trong dãy BêKêTôp nên có 2 kh năng ả x y ra:

Ư ả (cid:0) + H2O

(cid:0) + + H2O Cu a R 2a (cid:0) ạ ứ R là kim lo i đ ng sau Al : Các PTP x y ra: CuO + H2 a RO 2a 3Cu + 3Cu(NO3)2 + 2NO (cid:0) + 4H2O

(cid:0) 3R + 3R(NO3)2 + 2NO (cid:0) + 4H2O

(cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) a 0, 08 1, 25 0,1 (cid:0) (cid:0) (cid:0) ề Theo đ bài: (cid:0) (cid:0) R 0, 0125 Ca ) 40( (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) a H2 8HNO3 a 8 3 8HNO3 a 16 3 a 8 3 80 a 16 3 R (

ế ế ứ thi t R đ ng sau Al ớ ướ ậ ả (cid:0) H2O a 2, 4 ả Không nh n Ca vì k t qu trái v i gi ậ c Al V y R ph i là kim lo i đ ng tr + Cu H2 CuO + a a 16)2 ả ạ ứ

ồ ưỡ

ộ ố ỹ

ệ

ậ

ệ Kinh nghi m B i d

ng m t s k năng bi n lu n tìm CTHH

Nguy n ễ Đình Hành

(cid:0) 3Cu(NO3)2 + 2NO (cid:0) + 4H2O 3Cu +

(cid:0) R(NO3)2 + 2H2O + RO 2a (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) a 0, 015 a 4 0,1 (cid:0) (cid:0) (cid:0) ề Theo đ bài : (cid:0) (cid:0) R Mg 24( ) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) R 8HNO3 a 8 3 2HNO3 4a a 8 3 80

16).2 ớ ( ả ợ ả a a ng h p này tho mãn v i gi 2, 4 ế thi t nên oxit là: MgO.

2SO4 thì thu đ

2 vì khí A tác d ngụ ằ ả ứ t các PTP d ng t ng quát, ch n ph n ng đúng đ s mol axit b ng s mol

ừ ế ứ ạ ộ ị ườ Tr Ví d 2ụ : Khi cho a (mol ) m t kim lo i R tan v a h t trong dung d ch ch a a (mol ) H ụ ố ộ ố ấ ị ạ cượ ấ ạ 1,56 gam mu i và m t khí A. H p th hoàn toàn khí A vào trong 45ml dd NaOH 0,2M thì th y t o thành 0,608 gam mu i. Hãy xác đ nh kim lo i đã dùng. ợ ệ ộ ư ộ t Hế ồ 2SO4 ch a rõ n ng đ và nhi ả ứ ậ ầ ư ả ố ườ ừ ậ ố * G i ý HS: ạ t đ nên khí A không rõ là khí nào.Kim lo i GV: Cho HS bi ệ ớ ị không rõ hóa tr ; mu i t o thành sau ph n ng v i NaOH ch a rõ là mu i gì. Vì v y c n ph i bi n lu n theo t ng tr ố ớ ợ ố ạ ợ ng h p đ i v i khí A và mu i Natri. ườ ng h p x y ra cho khí A : SO 2 ; H2S ( không th là H ọ ế ả Ư ạ ể ể ố ổ ố HS: Nêu các tr c v i NaOH ) và vi ượ ớ đ kim lo i.ạ ệ ậ ớ ố ố ị ư ế ỉ ố ế ặ ấ ạ ố ố ố ạ GV: L u ý v i HS khi bi n lu n xác đ nh mu i t o thành là mu i trung hòa hay mu i axit mà ể ả ử ả ứ s ph n ng t o ra 2 mu i. N u mu i nào không t t s mol c p ch t tham gia ta có th gi ẩ ố ằ ặ ộ ị không bi ạ t o thành thì có n s b ng 0 ho c m t giá tr vô lý. i:ả

ả ứ ư

(1) (2) (3)

2SO4 = a , nên :

ạ ể ả 2SO4 nên có th x y ra 3 ph n ng: + R2 (SO4 )n + R2 (SO4 )n + 4R2 (SO4 )n ể (cid:0) + 2nH2O (cid:0) + 4nH2O Ư ợ nH2 (cid:0) nSO2 nH2S 2 (cid:0) c v i NaOH nên không th là H P (1) không phù h p. ố (cid:0) ế ả ợ * Gi ị ủ ọ G i n là hóa tr c a kim lo i R . ộ ủ ồ Vì ch a rõ n ng đ c a H nH2SO4 (cid:0) + 2R 2nH2SO4 (cid:0) + 2R 5nH2SO4 (cid:0) 2R + ượ ớ ụ khí A tác d ng đ ố Vì s mol R = s mol H N u x y ra ( 2) thì : 2n = 2 n =1 ( h p lý )

(cid:0) ế ả N u x y ra ( 3) thì : 5n = 2 n = ( vô lý ) 2 5 ạ

+ R2 SO4 (cid:0) + 2H2O

a(mol) a

2 tác d ng v i NaOH t o ra 2 mu i NaHSO

3 , Na2SO3

ị ậ V y kim lo i R hóa tr I và khí A là SO 2 2H2SO4 (cid:0) + 2R a 2 ớ ả ử SO2 a 2 ố

Gi SO2 ụ NaOH (cid:0) ặ Đ t : x (mol) ạ NaHSO3 x (cid:0) s SO + x + 2NaOH Na2SO3 + H2O SO2 y (mol) 2y y (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) y x x 0, 2 0, 045 0, 009 0, 001 (cid:0) (cid:0) ượ ề theo đ ta có : gi ả ệ ươ i h ph ng trình đ c (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) y 0, 004

2SO4 : (2R+ 96)(cid:0) 0,005 = 1,56

ế y t ph n ng t o 2 mu i là đúng. 2 x 126 104 ạ ả ứ ố 2SO4 = s mol SO 0, 608 ố 2 = x+y = 0,005 (mol)

ả ậ thi V y gi ố Ta có: s mol R ủ ố ượ ng c a R Kh i l

ồ ưỡ

ộ ố ỹ

ệ

ậ

ệ Kinh nghi m B i d

ng m t s k năng bi n lu n tìm CTHH

Nguy n ễ Đình Hành

(cid:0) ậ ạ R = 108 . V y kim lo i đã dùng là Ag.

Ạ Ậ Ệ BI N LU N SO SÁNH D NG 3 :

ụ ố ề ấ ề c áp d ng trong các bài toán xác đ nh tên nguyên t ư ạ ế ượ ị ặ ộ ữ ệ ố ng ch t đ cho đã v mà các d ki n đ t quá, ho c ch a đ t đ n m t con s nào đó.

ố ệ ệ ng pháp bi n lu n: ấ ẳ ử ứ ừ ấ ẳ kh i ). T b t đ ng th c ứ ẩ ố ặ ướ ủ ẩ ố ị ợ ườ ể ị này tìm đ

ị ặ ộ ố ể ườ i h n th ắ ụ 1) Nguyên t c áp d ng: ươ ượ Ph ng pháp này đ ặ ề ượ ế cho thi u ho c các s li u v l ậ ươ Ph (cid:0) L p các b t đ ng th c kép có ch a n s ( th ậ ứ ượ ầ ư ỗ ợ

n thì :

ủ ấ ớ ợ ng là nguyên t ộ i c a n đ xác đ nh m t giá tr h p lý. c các giá tr ch n trên và ch n d (cid:0) C n l u ý m t s đi m h tr vi c tìm gi ặ ỗ ợ ệ ớ ạ ng g p: ố ấ 0 < nA, nB < a +) H n h p 2 ch t A, B có s mol là a( mol) thì : m, nguyên (cid:0) +) Trong các oxit : R2Om thì : 1 (cid:0) 7 +) Trong các h p ch t khí c a phi kim v i Hiđro RH 1 (cid:0) n, nguyên (cid:0) 4

ộ ỗ ạ ồ ố ượ ử ế 2) Các ví d :ụ Ví d 1ụ : Có m t h n h p g m 2 kim lo i A và B có t l ng nguyên t 8:9. Bi t kh i l ố ượ ng ử ủ ợ ề ỉ ệ kh i l ạ nguyên t c a A, B đ u không quá 30 đvC. Tìm 2 kim lo i

ư ẫ ươ ộ ỉ ố ầ ươ ể ợ * G i ý HS: ẽ ườ ng HS hay làm “ mò m n” s tìm ra Mg và Al nh ng ph Thông th ậ ẽ ặ mà ch c ch , vì v y giáo viên c n h ng pháp trình bày khó ng trình (cid:0) (cid:0) ướ ng d n các em cách chuy n m t t s thành 2 ph A ẫ n 8 (cid:0) ế toán : N u A : B = 8 : 9 thì (cid:0) (cid:0) (cid:0) B n 9

i:ả *Gi (cid:0) (cid:0) A n 8 (cid:0) (cid:0) ỉ ố ề ử ố ủ ạ Theo đ : t s nguyên t kh i c a 2 kim lo i là nên (cid:0) ( n (cid:0) z+ ) (cid:0) (cid:0) B n 9 A B (cid:0) ề 8 9 30 (cid:0) n (cid:0) 3 ệ ả ậ Vì A, B đ u có KLNT không quá 30 đvC nên : 9n Ta có b ng bi n lu n sau :

n A B 2 16 18 3 24 27 1 8 9 ạ Suy ra hai kim lo i là Mg và Al

ợ ộ ạ ộ ỗ ư ạ ị ư ế ạ

ươ ủ ậ ỗ ợ ổ ng trình t ng kh i l ỉ ứ ứ ố ượ ẩ ố ậ ế ươ ổ ng trình t ng s mol ệ ử ố kh i M. Bi n lu n tìm Ví d 2ụ : ộ ồ Hòa tan 8,7 gam m t h n h p g m K và m t kim lo i M thu c phân nhóm chính nhóm II trong 3 H2 ( ĐKTC). Hòa tan riêng 9 gam kim lo i M trong dung d ch ấ ị dung d ch HCl d thì th y có 5,6 dm ị ể ư 2 sinh ra ch a đ n 11 lít ( ĐKTC). Hãy xác đ nh kim lo i M. HCl d thì th tích khí H ợ * G i ý HS: ầ GV yêu c u HS l p ph ổ ể ủ ừ ị ặ

2HV (cid:0) giá tr ch n d

ị ặ ướ ủ ấ ẳ i c a M

ầ ượ ủ ạ ố ỗ ỗ ng c a h n h p và ph ố H2. T đó bi n đ i thành bi u th c ch ch a 2 n là s mol (b) và nguyên t giá tr ch n trên c a M. (cid:0) b t đ ng th c v ớ ừ Ư ứ ề ủ T P riêng c a M v i HCl ặ ướ ặ ợ ớ ọ Ch n M cho phù h p v i ch n trên và ch n d i i:ả * Gi ặ Đ t a, b l n l ợ t là s mol c a m i kim lo i K, M trong h n h p

ồ ưỡ

ộ ố ỹ

ệ

ậ

ệ Kinh nghi m B i d

ng m t s k năng bi n lu n tìm CTHH

Nguy n ễ Đình Hành

(cid:0) + ệ + 2HCl 2KCl

(cid:0) + + 2HCl MCl2 H2 (cid:0) a/2 H2 (cid:0) b Thí nghi m 1: 2K a M b

2 =

(cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) b a b 0, 25 2 0, 5 ố s mol H a 2 5, 6 22, 4

2HCl (cid:0) MCl2 +

H2 (cid:0) 9/M ệ Thí nghi m 2: M + 9/M(mol) (cid:0)

(cid:0) (cid:0) ề Theo đ bài: M > 18,3 (1)

(cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) bM 11 22, 4 . 8, 7 8, 7 (cid:0) (cid:0) (cid:0) ặ M t khác: (cid:0) b = (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) 9 M a b M 39 a b 2 0,5 10,8 78 M(cid:0)

Vì 0 < b < 0,25 nên suy ra ta có : < 0,25 (cid:0) M < 34,8 (2)

ừ ạ b 39(0,5 2 ) b a 0,5 2 10,8 78 M(cid:0) ợ T (1) và ( 2) ta suy ra kim lo i phù h p là Mg

Ạ Ị Ố Ậ D NG 4: ươ Ệ BI N LU N THEO TR S TRUNG BÌNH ố ượ ng mol trung bình) ( Ph ng pháp kh i l ụ ắ 1) Nguyên t c áp d ng:

ỗ ồ ợ ấ ươ ấ Khi h n h p g m hai ch t có c u t o và tính ch t t ấ ấ ạ ể ạ ấ ữ ơ ồ ứ ổ ẳ ấ ạ ệ ệ ỗ ị

ợ

ấ ạ ặ ợ ố ụ ặ ượ Tr ặ ấ ị ị ự ng t nhau ( 2 kim lo i cùng phân ợ ợ ơ nhóm chính, 2 h p ch t vô c có cùng ki u công th c t ng quát, 2 h p ch t h u c đ ng đ ng … ) ể ặ ượ ủ ợ ộ ứ ạ thì có th đ t m t công th c đ i di n cho h n h p. Các giá tr tìm đ c c a ch t đ i di n chính là ị ủ ỗ các giá tr c a h n h p ( m hh ; nhh ; M hh ) ấ ườ ố ủ ố ượ ượ ư ạ ng h p 2 ch t có c u t o ho c tính ch t không gi ng nhau ( ví d 2 kim lo i khác hóa ệ ứ ạ ạ ố tr ; ho c 2 mu i cùng g c c a 2 kim lo i khác hóa tr … ) thì tuy không đ t đ c công th c đ i di n ẫ nh ng v n tìm đ ng mol trung bình: c kh i l (cid:0) (cid:0) ... n M n M 1 (cid:0) (cid:0) M (cid:0) (cid:0)

2 1 2 n n ... 1 2 1 đ n Mế M 2

m n hh ả ừ ả ằ

ệ

1 < M hh < M2 đ tìm gi

ậ ượ ấ ẳ ứ ể ậ ớ ạ ủ c, ta l p b t đ ng th c kép M i h n c a các ẩ n. ( gi

2O thì đ

ủ ế ề ạ ỗ ợ ồ ượ c 100 ml

3COOH và cô c n dung d ch thì thu đ

ạ ị ị ượ M hh ph i n m trong kho ng t ươ ng pháp bi n lu n : Ph ị M hh tìm đ ừ T giá tr ả ử 1< M2) s M 2) Các ví d :ụ Ví d 1ụ : Cho 8 gam h n h p g m 2 hyđroxit c a 2 kim lo i ki m liên ti p vào H ị dung d ch X. Trung hòa 10 ml dung d ch X trong CH ố c 1,47 gam mu i khan. ị ạ ụ ị ấ ạ ư 90ml dung d ch còn l ớ i cho tác d ng v i dung d ch FeCl ế x d thì th y t o thành 6,48 gam k t t a.ủ ứ ủ ố ắ ề ạ ị Xác đ nh 2 kim lo i ki m và công th c c a mu i s t clorua. ợ ủ ỗ ề ợ ng c a h n h p ki m trong 10 ml dung d ch X và 90 ml dung d ch X. ấ ươ ể ơ ứ ề ặ ộ

ố ượ ạ ệ ị ố ứ ề ạ ỗ * G i ý HS: Tìm kh i l ng t Hai kim lo i ki m có công th c và tính ch t t ợ th c ROH đ i di n cho h n h p ki m. Tìm tr s trung bình ị ị ả ự nhau nên đ đ n gi n ta đ t m t công R

ồ ưỡ

ộ ố ỹ

ệ

ậ

ệ Kinh nghi m B i d

ng m t s k năng bi n lu n tìm CTHH

Nguy n ễ Đình Hành

i:ả ủ ỗ ứ ổ ố * Gi ợ ặ Đ t công th c t ng quát c a h n h p hiđroxit là ROH, s mol là a (mol) Thí nghi m 1: (cid:0) mhh = = 0,8 gam ệ 10 8 100 (cid:0) CH3COOH CH3COOR + H2O (1) ROH + 1 mol 1 mol 0,8 (cid:0) suy ra : (cid:0) 33 R (cid:0) (cid:0) (cid:0) R 17 1, 47 R 59 ạ ạ ộ

ề ộ ạ ị ể ở ậ v y có 1kim lo i A > 33 và m t kim lo i B < 33 ế Vì 2 kim lo i ki m liên ti p nên kim lo i là Na, K ố ượ Có th xác đ nh đ tăng kh i l ạ (1) : ng (cid:0) m = 1,47 – 0,8=0,67 gam

(cid:0) nROH = 0,67: ( 59 –17 ) =

(cid:0) ; 42 50 0, 67 42 (cid:0) M ROH = R = 50 –17 = 33

ệ

+ FeClx + xRCl (2)

(g): Fe(OH)x (cid:0) (56+ 17x)

0,8 0, 67 Thí nghi m 2: mhh = 8 0,8 = 7,2 gam xROH ( R +17)x 7,2 (g) (cid:0) 6,48 (g) (cid:0) (cid:0) (cid:0) R x x ( 17) (cid:0) (cid:0) (cid:0) 7, 2 56 17 6, 48 ả ượ suy ra ta có: gi i ra đ c x = 2 (cid:0) (cid:0) (cid:0) R

33 ọ ủ ậ ứ ố ắ

2SO4 và BSO4 bi ị ợ

ế ợ ồ V y công th c hóa h c c a mu i s t clorua là FeCl 2 Ví d 2ụ : X là h n h p 3,82 gam g m A ỗ ố ượ ừ ử ủ ượ ng nguyên t ủ 2 v a đ ,thu đ ố ượ ơ c a B h n kh i l ng ế ủ c 6,99 gam k t t a và ỗ t kh i l ử ủ c a A là1 đvC. Cho h n h p vào dung d ch BaCl ị ộ nguyên t m t dung d ch Y. ị ượ ố c bao nhiêu gam mu i khan ạ ị ạ ợ ứ ể ạ ể ấ ố ượ ượ ẽ ế ợ ố ồ ủ ỗ ng mol trung bình c a h n h p ta s tìm đ ộ ớ ạ c gi i h n nguyên t ệ ử ố ủ kh i c a

i:ả a) Cô c n dung d ch Y thì thu đ b) Xác đ nh các kim lo i A và B * G i ý HS : ợ ỗ Do h n h p 2 mu i g m các ch t khác nhau nên không th dùng m t công th c đ đ i di n. ế N u bi t kh i l 2 kim lo i.ạ * Gi

a) BaSO4 (cid:0) + 2ACl

BaCl2 (cid:0) + BaCl2 (cid:0) BaSO4 (cid:0) + BCl2 A2SO4 + BSO4 Theo các PTP : Ư

2 = s mol BaSO

4 =

)

ACl BCl 2

(cid:0) ố ố ố mol 0, 03 S mol X = s mol BaCl 6,99 233 ị ng ta có: (cid:0)

XM (cid:0)

(cid:0) 127 b) ố ượ ậ ả Theo đ nh lu t b o toàn kh i l m (cid:0) 3,82 + (0,03. 208) – 6.99 = 3,07 gam ( 3,82 0, 03

Ta có M1 = 2A + 96 và M2 = A+ 97

ồ ưỡ

ộ ố ỹ

ệ

ậ

ệ Kinh nghi m B i d

ng m t s k năng bi n lu n tìm CTHH

Nguy n ễ Đình Hành

(cid:0) (cid:0) (cid:0) A 96 127 (cid:0) ậ V y : (*) (cid:0) (cid:0) (cid:0) 2 A

c : 15,5 < A < 30 ừ ệ ấ ẳ ạ ề ả ị ạ 97 127 ượ ứ T h b t đ ng th c ( *) ta tìm đ ệ ị Kim lo i hóa tr I tho mãn đi u ki n trên là Na (23) Suy ra kim lo i hóa tr II là Mg ( 24)

ồ ưỡ

ộ ố ỹ

ệ

ậ

ệ Kinh nghi m B i d

ng m t s k năng bi n lu n tìm CTHH

Nguy n ễ Đình Hành

Ơ Ừ Ữ Ủ Ấ Ậ Ệ Ợ BI N LU N TÌM CTPT C A H P CH T H U C T CÔNG D NG 5: TH CỨ Ạ NGUYÊN ụ

mH2m + 2

ấ ữ ơ ế ủ ợ ế ứ ư ắ 1) Nguyên t c áp d ng: Trong các bài toán tìm CTHH c a h p ch t h u c , n u bi t công th c nguyên mà ch a bi ế t ố ượ kh i l ươ ả ệ ổ ế ấ ữ ơ ủ ợ ứ ể ệ ậ ị ậ ng mol M thì ph i bi n lu n. ừ ứ ầ ấ ộ ố ứ ủ ộ ứ ổ ị ữ ứ ứ ồ ấ ố ấ ữ ề ầ ắ ủ ử ng pháp ph bi n: T công th c nguyên c a h p ch t h u c , tách m t s nguyên t Ph ử ừ ợ thích h p thành nhóm đ nh ch c c n xác đ nh. T đó có th bi n lu n tìm m t công th c phân t ạ ợ ờ đúng nh các phép toán đ ng nh t th c gi a công th c nguyên và công th c t ng quát c a lo i h p ơ ch t vô c . ư L u ý: HS c n n m v ng 1 s v n đ sau : ứ Công th c chung c a hiđro cacbon no là : C (cid:0) ạ ở là CmH2m + 2 – 2k ứ ấ ị CmH2m + 2 – 2k – a (A)a ể ế (cid:0) ủ CT chung c a Hiđro cacbon m ch h có k liên k t ủ ợ CTTQ c a h p ch t có a nhóm ch c (A ) hóa tr I là : Trong đó nhóm ch c Aứ có th là: – CHO ; – COOH ; – OH …

3O)n đ

ủ ộ ạ ượ ạ ệ ể ị ở u m ch h là (CH ậ 3O)n. Hãy bi n lu n đ xác đ nh công ứ u nói trên. 2) Các ví d : ụ Ví d 1ụ : ứ Công th c nguyên c a m t lo i r ử ủ ượ c a r i:ả

nH2n( OH)n mH2m+2 – 2k –a (OH)a

i : C ế ạ t l ở

th c phân t * Gi ừ T công th c nguyên (CH ủ ượ Công th c t ng quát c a r ố c vi u m ch h là C ố ượ ứ ạ ứ ổ ế (cid:0) Trong đó : k là s liên k t trong g c Hiđro cacbon (cid:0) (cid:0) n m (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) n m k a 2 2 2 ươ Suy ra ta có : n = 2 –2k ( k : nguyên d ng ) (cid:0) (cid:0) (cid:0) 2 n

a ậ ệ ả Ta có b ng bi n lu n:

1 0 (sai) 2 2( sai ) k n ủ ượ ậ 0 2 2H4 (OH)2 V y CTPT c a r u là C

4H4O và phân t

ử ứ ủ Ví d 2ụ : ấ ữ Anđêhit là h p ch t h u c trong phân t ộ có ch a nhóm – CHO. Hãy tìm CTPT c a m t ợ ở ế ơ ứ ơ ả ử ế t công th c đ n gi n là C có 1 liên k t ba.

4H4O )n (cid:0) ở

C3nH3n (CHO)n ứ ứ ổ ạ CmH2m + 2 2k –a (CHO)a ệ ươ ủ ng trình: (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) k a m 2 2 n = k –1 (cid:0) (cid:0) (cid:0) ạ Anđêhit m ch h bi i:ả * Gi ủ Công th c nguyên c a anđêhit : (C Công th c t ng quát c a axit m ch h là : Suy ra ta có h ph n m 3 n 3 n 2 a

ử ế vì trong phân t ế (cid:0) có 1 liên k t ba nên có 2 liên k t . Suy ra k = 2 (cid:0)

3H3CHO

ậ n = 2 –1 = 1 ủ V y CTPT c a An đêhit là : C

ề ệ ả ỉ ng pháp gi Tóm l iạ : trên đây ch là m t s kinh nghi m v phân d ng và ph ộ ầ ọ ỏ ậ ở ọ ỏ ệ ả ứ ộ ọ ả ấ ứ ộ ạ ệ ố ề ậ ữ ộ ố ỉ ọ ọ ứ ề ậ lu n tìm công th c hóa h c. Đây ch là m t ph n nh trong h th ng bài t p hóa h c nâng cao. Đ tr thành m t h c sinh gi i hóa thì h c sinh còn ph i rèn luy n nhi u ph ố mu n gi ệ ươ i toán bi n ể ậ ươ ng pháp khác. Tuy nhiên, ế ả ắ i b t c m t bài t p nào, h c sinh cũng ph i n m th t v ng ki n th c giáo khoa v hóa

ồ ưỡ

ộ ố ỹ

ệ

ậ

ệ Kinh nghi m B i d

ng m t s k năng bi n lu n tìm CTHH

Nguy n ễ Đình Hành

ộ ả ứ ế ọ ạ ả i đúng m t bài toán n u không bi ệ ả ụ ủ ư ậ ề ệ ắ ế ư ế ậ ữ ự ả ọ ứ ễ ế ầ ỹ ng d n các em bi ặ ọ t ch c ph n ng hóa h c nào x y ra, ho c h c. Không ai có th gi ẩ ả ứ ế n u x y ra thì t o s n ph m gì, đi u ki n ph n ng nh th nào ?. Nh v y, nhi m v c a giáo ộ ề ơ ộ ỹ viên không nh ng t o c h i cho HS rèn k năng gi i bài t p hóa h c, mà còn xây d ng m t n n ữ ế ế ợ ướ ứ ữ ế t k t h p nhu n nhuy n nh ng ki n th c k năng hóa ki n th c v ng ch c, h ọ ớ h c v i năng l c t ể ả ả ạ ẫ ắ ự ư ọ duy toán h c. Ọ Ả Ạ ƯỢ Ế Ệ C BÀI H C KINH NGHI M VÀ K T QU Đ T Đ C:

Ọ Ệ I BÀI H C KINH NGHI M:

ồ ướ ọ ỏ ệ ề ậ ng h c sinh gi ộ ụ i cho huy n, tôi đã v n d ng đ tài này và rút ra m t ư ệ ệ Trong quá trình b i d ự ố s kinh nghi m th c hi n nh sau: ả ồ ưỡ ậ ầ ỗ ạ ng cho HS. Xây ắ ự d ng đ ạ ự ả ả Giáo viên ph i chu n b th t k n i dung cho m i d ng bài t p c n b i d ượ Ti n trình b i d ữ ẫ ươ ướ i, t gi ẫ ể đó các em có th rút ra ph ự ẫ ậ ươ ượ ể ả ế ừ ướ ng đ m b o tính k th a và phát ặ ẽ ể ầ ng d n phân tích đ u bài c n k đ ể ả i các bài ng pháp chung đ gi ố ẫ t m u và cu i m u; phát tri n v i bài t p t ng t ậ ổ ị ậ ỹ ộ ẩ ươ ả i các d ng bài toán đó. c nguyên t c và ph ng pháp gi ỹ ồ ưỡ ượ ệ ế c th c hi n theo h ng k năng đ ắ ướ ậ ắ ầ ừ ộ ườ ể ng b t đ u t m t bài t p m u, h tri n v ng ch c. Tôi th ự ả ừ ả ị ọ i và t h c sinh xác đ nh h ng gi ứ ổ ạ ch c cho HS gi toán cùng lo i. Sau đó tôi t ợ cùng nêu ra các bài t p t ng h p. ỗ ạ ễ ắ ằ ậ ạ ụ ế ượ ạ ầ ứ ữ ạ ẫ ộ ỹ ậ M i d ng bài toán tôi đ u đ a ra nguyên t c nh m giúp các em d nh n d ng lo i bài t p và ể ả c nh ng nh m l n có th x y ủ ả ử ữ ế ệ ọ ề ư ế ễ ậ d v n d ng các ki n th c, k năng m t cách chính xác; h n ch đ ra trong cách nghĩ và cách làm c a HS. ỗ ạ ạ ữ ệ ấ ế ườ nghi m và nh n m nh nh ng sai sót mà HS th ể Sau m i d ng tôi luôn chú tr ng đ n vi c ki m tra, đánh giá k t qu , s a ch a rút kinh ắ ng m c.

Ả Ạ ƯỢ Ế II K T QU Đ T Đ C:

ệ ấ ố t năng l c t ự ư ạ ộ ề ự ơ ả ậ ủ ỹ ắ ề ả ọ ậ ủ ữ Nh ng kinh nghi m nêu trong đ tài đã phát huy r t t ỏ ng HS gi ướ ng gi ắ ộ ậ ướ ị ệ i. Các em đã tích c c h n trong vi c tham gia các ho t đ ng xác đ nh h ượ ủ i cho các bài t p.Qua đ tài này, ki n th c, k năng c a HS đ ừ ỗ ấ ụ ự ậ ỹ ữ t v n d ng nh ng k năng đ ạ duy, đ c l p suy nghĩ cho ố ượ ả đ i t i và ng gi ế ế ố ộ ứ c c ng c m t tìm ki m h ặ ượ ế ữ c nâng cao. T ch r t lúng túng khi g p cách v ng ch c, sâu s c; k t qu h c t p c a HS luôn đ ượ ơ các bài toán bi n lu n, thì nay ph n l n các em đã t c tin h n , bi ồ ưỡ b i d ế ậ ệ i thành th o các bài t p bi n lu n mang tính ph c t p. ế ả ậ ả ộ ệ ể ả ng đ gi ệ ặ Đ c bi ố ộ ố t có m t s em đã bi ề ầ ớ ậ t gi ạ ề ẳ ứ ạ i toán bi n lu n m t cách sáng t o, có nhi u bài gi ạ ỳ ạ ạ ấ ỉ ọ ươ ễ ễ ấ ị ượ ễ ả ồ ưỡ ấ ỉ ừ ế ậ ệ i hay và ư nhanh.Trong s đó có nhi u em đã đ t thành tích cao trong các k thi c p t nh. Ch ng h n nh em ễ ạ ị ng; V ng Huy Tu n; Ph m Th Hòa; Nguy n Ng c Nghĩa ; Ph m Nguy n Nguy n Th Kim Ph ể Trung Tuy n ; Nguy n Xuân Thăng … ế ố Th ng kê k t qu b i d năm 2001 đ n 2004: ng HSG c p t nh t

ỉ ố ấ ự ố ạ

Năm h cọ 20012002 20022003 20032004 S HS d thi c p T nh 8 13 15 S HS đ t 5 13 13

Ế Ậ D K T LU N CHUNG:

ạ ệ ươ ệ ề ằ ậ ụ ắ ng và phát tri n ki n th c k năng cho HS v a b n v ng, v a sâu s c; phát huy t

Vi c phân d ng các bài toán tìm CTHH b ng ph ế ể ườ ọ ế ắ ừ ề ữ ự i h c. H c sinh có kh năng t ượ ỹ ế tìm ra ki n th c,t ề ứ ỹ ọ ứ ự ủ ố ữ ự ạ ộ ệ ộ ồ ưỡ m c đích b i d ả đa s tham gia tích c c c a ng ể ủ ho t đ ng đ c ng c v ng ch c ki n th c,rèn luy n đ ằ ng pháp bi n lu n đã nêu trong đ tài nh m ố ừ i ứ ự mình tham gia các ế ấ ớ c k năng. Đ tài còn tác đ ng r t l n đ n

ồ ưỡ

ộ ố ỹ

ệ

ậ

ệ Kinh nghi m B i d

ng m t s k năng bi n lu n tìm CTHH

Nguy n ễ Đình Hành

ể ự ộ ậ ả ỏ ầ ế ế ợ ạ ế ộ i. Tuy nhiên c n bi ọ duy đ c l p và kh năng tìm tòi sáng t o cho h c ứ ơ t k t h p các ki n th c c ệ ế ậ ụ t v n d ng các k năng m t cách h p lý và bi ừ ả ọ ệ vi c phát tri n tìm l c trí tu , nâng cao năng l c t sinh gi ả b n hoá h c, toán h c cho t ng bài t p c th thì m i đ t đ ợ c k t qu cao. ồ ạ ư ấ Trong khi vi ự ư ỹ ậ ụ ể ắ ắ t đ tài này ch c ch n tôi ch a th y h t đ ượ ự ố ớ ạ ượ ế ế ượ ư ủ ọ ế ề ấ ụ ế c nh ng u đi n và t n t ể ề ể ệ ồ ữ i trong c s góp ý phê bình c a các đ ng nghi p đ đ tài ngày ệ ơ ti n trình áp d ng, tôi r t mong mu n đ càng hoàn thi n h n. Tôi xin chân thành cám n !ơ Gia Lai, ngày 04 tháng 03 năm 2005