Đề tài SKKN : Biện pháp giáo dục học sinh cá biệt về hạnh kiểm.
Người viết : Nguyễn Xuân Lâm – Tiểu Học Bù Nho – Phước Long – Bình Phước.
1
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
Đề tài:
BIỆN PHÁP GIÁO DỤC HỌC SINH CÁ BIỆT VỀ HẠNH KIỂM
I- ĐẶT VẤN ĐỀ:
Dù trong bất cứ giai đoạn lịch sử xã hội nào, đối với ngành giáo dục, vấn đề
giáo dục hạnh kiểm cho học sinh luôn được coi trọng và được tiến hành song song
với việc cung cấp các kiến thức cho các em. Đặc biệt, trong giai đoạn xã hội hiện
nay, khi mà hiện tượng thanh thiếu niên hư hỏng và phạm pháp đang diễn ra ngày
một nhiều thì công tác giáo dục hạnh kiểm cho học sinh, nhất là những học sinh cá
biệt về mặt này, càng phải được chúng ta quan tâm hơn nữa.Những biểu hiện cá
biệt của các em khi còn ngồi trên ghế nhà trường nếu không bị “triệt tiêu” thì sẽ trở
thành mầm mống cho những hành động phạm pháp của các em khi tham gia vào
cuộc sống xã hội sau này.
Trong phạm vi nhỏ hẹp của đề tài này, tôi xin đưa ra một số kinh nghiệm của
bản thân trong việc cảm hóa, giáo dục những học sinh cá biệt về hạnh kiểm (Sau
đây gọi tắt là “học sinh cá biệt” ) mà tôi đã áp dụng có hiệu quả trong thời gian vừa
qua. Những kinh nghiệm này đã hạn chế tối đa hiện tượng học sinh cá biệt trong
các đơn vị mà tôi đã công tác, tạo tiền đề cho việc tự rèn luyện, tu dưỡng nhân cách
đạo đức của các em sau này.
II- THỰC TRẠNG:
-Hiện nay tình trạng học sinh thường xuyên vi phạm nội quy, kỷ luật của
nhà trường đang xảy ra ngày một nhiều ở nhiều trường học, bậc học, trong đó
không loại trừ cả bậc tiểu học (dù ở bậc học này học sinh còn nhỏ và còn dễ
“uốn”).
-Mức độ vi phạm kỷ luật của học sinh ngày càng nghiêm trọng hơn. Đặc biệt
cá biệt, có những em đã đem theo cả một số hung khí nguy hiểm đến trường như :
côn, dao… nhằm mục đích giải quyết các mâu thuẫn cá nhân.
-Ngoài những học sinh cá biệt về hạnh kiểm mang tính chất cá nhân thì còn
có một số nhóm cá biệt ( hình thức tụ tập “băng nhóm” ). Những “băng nhóm” này
chỉ xuất hiện khi có mâu thuẫn tập thể giữa nhóm này với nhóm khác. Chính vì
vậy, một “băng nhóm” thường là những em học cùng một lớp và ở cùng một địa
bàn dân cư.
-Một thực trạng bất lợi khác là một số giáo viên còn lúng túng hoặc “ngại”
khi phải xử lý những học sinh cá biệt.
III- NGUYÊN NHÂN:
-Do ảnh hưởng của nền kinh tế thị trường du nhập theo những sản phẩm văn
hóa không lành mạnh như : phim ảnh bạo lực -xã hội đen, trò chơi và đồ chơi mang
tính chất bạo lực … Trong khi đó , đối với học sinh tiểu học thì hệ thống tín hiệu
thứ nhất của xúc cảm, tình cảm (Sự vật, hiện tượng và những thuộc tính của nó)
Đề tài SKKN : Biện pháp giáo dục học sinh cá biệt về hạnh kiểm.
Người viết : Nguyễn Xuân Lâm – Tiểu Học Bù Nho – Phước Long – Bình Phước.
2
vẫn còn chiếm ưu thế nên các em dễ bị kích thích, dễ bắt chước và vô tình đã trở
thành nạn nhân của những sản phẩm văn hóa không lành mạnh.
- Do sự buông lỏng, thiếu quan tâm của một số phụ huynh học sinh về vấn đề
hạnh kiểm của con em mình. Ởû một số phụ huynh khác thì lại nuông chiều con em
mình một cách không đúng, thậm chí có thể nói là “thái quá”.
- Do quan niệm sai lầm của một số gia đình cho rằng “ Cha sinh con, Trời
sinh tính” nên đã dễ dàng “thông cảm” với những hành vi đạo đức không đúng
chuẩn mực của con em mình thay vì phải uốn nắn sửa chữa ngay từ đầu.
- Một nguyên nhân khác được hình thành khá phổ biến là sự ngộ nhận , thậm
chí lợi dụng của một số phụ huynh học sinh và không ít học sinh đối với các văn
bản về quyền trẻ em như : “Công ước về quyền trẻ em” do chính phủ ta cam kết
thực hiện với thế giới, “Luật bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em” của Quốc Hội
nước ta ký ngày 12 /8 /1991 …
- Ngoài những nguyên nhân từ xã hội và gia đình thì cũng có nguyên nhân từ
phía nhà trường. Chẳng hạn như :
+ Giáo viên áp dụng các biện pháp sai nguyên tắc sư phạm trong quá trình
giáo dục học sinh.
+ Ở một số đồng chí khác lại cho rằng học sinh tiểu học còn nhỏ, chưa biết
gì , đối xử thế nào cũng được nên không ít người đã có những hành động đối xử
không đúng với học sinh như : ánh mắt lạnh lùng, lời nói thô bạo, hành vi mang
tính áp đặt … Từ đó đã gây ra ở các em những phản ứng tiêu cực rồi dần dần trở
thành cá biệt.
Từ thực trạng tình hình và những nguyên nhân đã nêu trên, từ thực tế kinh
nghiệm của mình trong quá trình làm công tác dạy học, tôi đã tự đề ra một số yêu
cầu và biện pháp để giáo dục, cảm hóa những học sinh cá biệt.
IV- BIỆN PHÁP THỰC HIỆN:
1. Các yêu cầu cần đặt ra:
Trước hết, người giáo viên phải tự rèn luyện mình, phải làm cho bản thân
mình hoàn thiện về đạo đức và nhân cách nhà giáo. Thực tế cho thấy, nếu một
người thầy có đạo đức chưa tốt (hay nói tục, chửi thề, vi phạm các tệ nạn xã hội …)
thì chắc chắn những học trò của người thầy đó sẽ không thể nào ngoan ngoãn được.
Song song với việc tự rèn luyện về phẩm chất đạo đức, người giáo viên cũng cần
phải tự tìm hiểu để trang bị cho mình những kiến thức về các văn bản pháp luật liên
quan đến quyền và nghĩa vụ của trẻ em, những hiểu biết sâu sắc về tâm sinh lý học
sinh ở cấp học mình đang giảng dạy.
Muốn giáo dục được những học sinh cá biệt, người giáo viên phải khéo léo,
tế nhị khi tác động đến các em. Yêu cầu này đặt ra đòi hỏi người giáo viên phải
nắm được nhu cầu, thị hiếu, nguyện vọng, ước mơ cũng như hoàn cảnh riêng của
các em. Qua thực tế giáo giục học sinh cá biệt, tôi nhận thấy nếu chúng ta biết tìm
cách tác động đến tình cảm tích cực của các em thì tỉ lệ thành công sẽ rất cao. Tuy
nhiên, tác động chỉ có hiệu quả khi các em đang ở trạng thái tâm lý thuận lợi.
Đề tài SKKN : Biện pháp giáo dục học sinh cá biệt về hạnh kiểm.
Người viết : Nguyễn Xuân Lâm – Tiểu Học Bù Nho – Phước Long – Bình Phước.
3
Chẳng hạn các em đang vui, đang buồn, đang ân hận là mỗi trạng thái khác nhau.
Giáo viên phải hiểu được học sinh đang ở trạng thái nào để áp dụng biện pháp cho
phù hợp. Ví dụ: Khi các em đang vui thì ta nên tổ chức và khuyến khích cho các
em tham gia vào các trò chơi tập thể mang tính giáo dục (cho các em nêu ý nghĩa
trò chơi sau khi tham gia). Nếu học sinh đang ân hận thì chúng ta nên tranh thủ
phân tích cho các em thấy những hành vi ứng xử đạo đức đúng và sai để các em
biết cách ứng xử cho phù hợp. Một điểm cần lưu ý khi tác động đến tình cảm của
học sinh là giáo viên phải tế nhị, nhẹ nhàng, thể hiện sự ân cần, cởi mở và phải có
tấm lòng tâm phúc. Tuy nhiên, chúng ta cũng cần tỏ thái độ “ vừa thương vừa
nghiêm”. Vì nếu chỉ thương mà không nghiêm thì các em sẽ coi thường những yêu
cầu của giáo viên ; trái lại, nếu chỉ nghiêm thì các em sẽ sợ sệt, xa lánh và như vậy
chúng ta sẽ không thể tiếp cận để giáo dục các em được.
Đối với những học sinh cá biệt, chúng ta tuyệt đối không nên phân biệt đối
xử với các em. Chính việc bị phân biệt đối xử sẽ làm cho các em ngày càng xa lánh
tập thể ( môi trường rất thuận lợi để cảm hoá, giáo dục các em) , xa lánh giáo viên.
Từ đó, các em sẽ ngày càng trở nêncá biệt hơn.
2. Cách tiến hành:
Sau khi đã thực hiện được những yêu cầu trên, tôi tiến hành quá trình cảm
hoá,giáo dục học sinh bằng các biện pháp cụ thể như sau:
Trước hết, tôi sắp xếp thời gian thích hợp để tiếp xúc riêng với các em.
Trong quá trình tiếp xúc, tôi luôn tỏ thái độ gần gũi, tôn trọng và lắng nghe các em.
Trên cơ sở đó, tôi “tranh thủ” cung cấp cho các em những tri thức đạo đức, làm cho
các em hiểu biết về đạo đức, nghĩa vụ, bổn phận, trách nhiệm phải làm, thái độ phải
có đối với mọi người. Theo tôi, việc làm này có tác dụng làm cho đạo đức của học
sinh được xây dựng trên cơ sở lý trí; từ đó các em có thể nhìn ra và đánh giá được
cái tốt, cái xấu, cái sai trái của bản thân mình. Lẽ đương nhiên, khi đã nhìn nhận
được khuyết điểm thì chắc chắn các em sẽ sửa chữa được dưới tác động và sự giúp
đỡ của giáo viên.
Trong các giờ giải lao, các buổi sinh hoạt tập thể, tôi thường xuyên tổ chức
các hoạt động tập thể và tạo điều kiện cho các em cá biệt tham gia tích cực vào các
hoạt động này để các em dần dần tự hoà mình vào tập thể, quên đi các mặc cảm, ti
tiện, sống chan hoà với các bạn. Bên cạnh việc tổ chức các hoạt động tập thể ở
trường,ở lớp, tôi còn động viên khuyến khích các em tham gia vào các hoạt động
mang tính xã hội như làm vệ sinh các khu công cộng, giúp đỡ các gia đình thương
binh, liệt sĩ, mẹ Việt Nam anh hùng… Chính những hoạt động này sẽ góp phần
không nhỏ vào việc cảm hoá, giáo dục các em. Chẳng hạn, một câu chuyện kể của
một người thương binh, một lời khuyên của bà mẹ Việt Nam anh hùng trong khi
các em đang giúp đỡ họ (mục đích và nội dung do tôi sắp xếp, trao đổi trước với
họ) sẽ dễ gây cho các em sự xúc động, khơi dậy trong các em những tình cảm và
hành vi đạo đức tốt.
Đề tài SKKN : Biện pháp giáo dục học sinh cá biệt về hạnh kiểm.
Người viết : Nguyễn Xuân Lâm – Tiểu Học Bù Nho – Phước Long – Bình Phước.
4
Như chúng ta đã biết, đối với học sinh cá biệt ở bậc tiểu học thì biểu hiện cá
biệt của các em mới chỉ kà những hành vi mang tính bộc phát chứ chưa trở thành
bản chất. Các em cá biệt đơn thuần chỉ do các em muốn bắt chước, muốn mình trở
nên “nổi trội”. Chính vì vậy, trong quá trình giáo dục cảm hoá các em, giáo viên
nên lợi dụng đặc điểm này để áp dụng phương pháp “ Lấy độc trị độc”. Tôi đã khá
thành công khi áp dụng phương pháp này để giáo dục học sinh cá biệt. Từ khi còn
trực tiếp làm công tác giảng dạy rồi sau đó đảm nhận nhiệm vụ Phụ Trách Đội và
đếùn những năm gần đây là cán bộ quản lý, tôi thường xuyên thành lập các “đội
đặc biệt” trong lớp, trong trường với những cái tên như : “Đội xung kích”, “Đội trật
tự”… Thành viên của các đội này chính là những em “quậy” ở các lớp. Nhiệm vụ
của các đội này là theo dõi, giám sát, phát hiện những hành vi vi phạm nội quy, kỷ
luật của nhà trường, của lớp. Như vậy, xét về mặt công việc thì chính lực lượng này
sẽ hỗ trợ rất tích cực cho đội Sao Đỏ và Ban Chỉ Huy liên đội cũng như Ban Chỉ
Huy Các chi đội, mặc dù các em hoạt động độc lập chỉ chịu sự chỉ huy (các hoạt
động được giao) của một người phụ trách (tôi ở nhiều cương vị khác nhau) và điều
đương nhiên là chẳng có một biên chế nào cả.Nếu chúng ta khéo léo làm cho các
em tham gia tích cực vào công tác này thì không những đồng nghĩa với việc các em
đã tự cảm hoá bản thân mà còn làm “một công đôi việc” là giảm bớt sức ép công
việc cho đội Sao Đỏ. Vì muốn nhắc nhở phê bình người khác khi vi phạm nội quy
thì buộc bản thân các em phải không vi phạm, thậm chí phải gương mẫu thực hiện
tốt hơn.
Như tôi đã nêu, ngoài hiện tượng học sinh cá biệt cá nhân thì còn có những
trường hợp cá biệt theo nhóm. Để “tiêu diệt” hiện tượng này, tôi đã áp dụng cách
làm như sau:
+ Đề xuất với Ban Giám Hiệu nhà trường (khi chưa là cán bộ quản lý) xé lẻ
những học sinh cá biệt trong cùng một nhóm ra rồi biên chế vào các lớp khác nhau.
+ Thường xuyên tổ chức các hoạt động vui chơi, thể dục thể thao mang tính
chất thi đua. Lúc này, tất cả những học sinh trong cùng một nhóm cá biệt đã bị trộn
đều trong các đội tham gia trò chơi hoặc đội thể thao … (tuỳ theo sở thích mà
chúng ta cho các em tham gia các hoạt động thích hợp). Khi các em đã tham gia
tích cực vào các hoạt động này thì chính tinh thần đồng đội và sự hưng phấn sẽ xoá
đi hàng rào ngăn cách giữa các nhóm. Các em sẽ xích lại gần nhau hơn, thậm chí có
những em trước đây ở hai “băng” thù nghịch nhau thì sau đó lại trở thành bạn thân
của nhau. Sở dĩ như vậy vì chúng ta đều hiểu rằng học sinh tiểu học rất dễ thay đổi
đối tượng mà mình ghét hoặc yêu thích.
Song song với các biện pháp tôi đã đề cập, một biện pháp không thể không
tiến hành, đó là việc phối kết hợp với Đoàn thanh niên, Đội thiếu niên trong nhà
trường và ở địa phương để cùng cảm hoá, giáo dục học sinh cá biệt. Như chúng ta
đều biết, Đoàn và Đội là hai tổ chức được thành lập để rèn luyện, giáo dục thanh
thiếu niên nên họ sẽ có những biện pháp không kém phần hiệu quả để giáo dục cảm
hoá các em. Hơn nữa,về kỹ năng, nghiệp vụ tổ chức các hoạt động vui chơi giải trí
Đề tài SKKN : Biện pháp giáo dục học sinh cá biệt về hạnh kiểm.
Người viết : Nguyễn Xuân Lâm – Tiểu Học Bù Nho – Phước Long – Bình Phước.
5
lành mạnh cho thiếu nhi thì họ được trang bị kỹ hơn giáo viên chúng ta rất nhiều.
Do đó các em không bị nhàm chán khi tham gia vào các hoạt động tâïp thể . Thêm
vào đó, chính những sân chơi lành mạnh, bổ ích do họ thiết kế, tổ chức đã tạo điều
kiện thuận lợi cho tôi trong việc cách ly các em với những sản phẩm văn hoá không
lành mạnh, không phù hợp với lứa tuổi.
Để có thể thành công trong công tác cảm hoá, giáo dục học sinh cá biệt,
chúng ta cũng không thể bỏ quên vai trò của phụ huynh học sinh. Nếu không có sự
hỗ trợ của họ thì mọi cố gắng, nỗ lực của người giáo viên đều không thể đạt hiệu
quả cao. Trong suốt quá trình dạy học của mình, tôi đã từng phải “nếm mùi thất
bại” trong công tác giáo dục học sinh cá biệt mà ở đó hoặc do khách quan, hoặc do
chủ quan , vai trò của phụ huynh học sinh bị mờ nhạt hoặc không có. Sở dĩ tôi đềø
cao vai trò của phụ huynh khi thực hiện đề tài này vì việc cảm hoá, giáo dục các
em là do giáo viên tổ chức, thực hiện nhưng việc theo dõi, giám sát những biểu
hiện tốt hay xấu của các em thì người giáo viên không thể quán xuyến hết được mà
buộc phải có sự hỗ trợ, tác động của phụ huynh học sinh. Bên cạnh đó, việc thường
xuyên gặp gỡ, trao đổi với phụ huynh học sinh sẽ giúp người giáo viên nắm rõ
thêm về hoàn cảnh, điều kiện và những đặc điểm về tính cách của từng em để từ đó
chọn biện pháp giáo dục thích hợp; đồng thời đó cũng chính là những dịp để chúng
ta tranh thủ tuyên truyền những văn bản, pháp lệnh của nhà nước ta về quyền và
nghĩa vụ của trẻ em nhằm hạn chế tối đa sự ngộ nhận của một số phụ huynh học
sinh và học sinh đối với những văn bản này.
V- HIỆU QUẢ:
- Tính đến nay, trải qua 16 năm trong nghề thì 8 năm liên tục trở lại đây, tôi
đã áp dụng các biện pháp đã được trình bày ở phần trên để diáo dục, cảm hoá học
sinh cá biệt. Tính hiệu quả của các biện pháp này là rất khả quan. Những học sinh
cá biệt sau một thời gian không lâu được tôi tác động đã trở nên ngoan ngoãn, thậm
chí có nhiều em sau này còn trở thành những thành viên trong các nhóm nòng cốt
được biên chế chính thức của Liên đội nhà trường.
- Đặc biệt trong những năm từ 2000 đến 2004, tôi công tác ở trường tiểu học
Long Hà B với cương vị là Phó Hiệu Trưởng, nhờ áp dụng những kinh nghiệm của
bản thân và sự hỗ trợ của đồng chí Hiệu Trưởng, của Hội phụ huynh học sinh …
mà tôi đã cảm hoá được khá nhiều học sinh cá biệt kể cả cá biệt cá nhân và cá biệt
nhóm. Sau hai năm học (2000 –2001 đến 2001 –2002 ), số lượng học sinh cá biệt
trong nhà trường đã giảm đáng kể ( Từ trên 20 em xuống chỉ còn 3 em). Tiếp tục
trong vòng nửa năm học sau (2002 –2003 ), về cơ bản, trong nhà trường đã không
còn học sinh cá biệt về hạnh kiểm nữa.
- Năm học 2004 – 2005, trở lại công tác ở đơn vị Tiểu học Bù Nho, tôi lại
tiếp tục áp dụng những kinh nghiệm của mình để cảm hoá, giáo dục học sinh cá
biệt. Kết quả đạt được cụ thể như sau :
+ Đầu năm học : có 12 em học sinh cá biệt cá nhân và 2 nhóm học sinh cá
biệt ở 2 lớp 5 ( học sinh ở hai địa bàn dân cư tập hợp lại).
