SKKN năm học 2010 - 2011 GV: Hà Trọng Thái - giáo viên THPT Chuyên tỉnh Lào Cai
1
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
1.1. Nội dung các khóa trình Lịch sử ở trường Trung học phổ thông là cung
cấp cho học sinh những vốn hiểu biết phổ thông, cơ bản vững chắc về sự phát triển
của xã hội loài người và dân tộc, làm cơ sở để rút ra những kết luận khoa học về
các quy luật vận động, phát triển của xã hội; rút ra những bài học kinh nghiệm lịch
sử bổ ích. Giúp cho học sinh nhận thức đúng con đường loài người đã, đang và sẽ
tiếp tục trải qua. Trên cơ sở đó giúp học sinh dần hình thành thế giới quan khoa
học, góp phần tích cực vào việc giáo dục đạo đức, niềm tin, truyền thống của dân
tộc.
1.2. Để dạy và học tốt môn Lịch sử ở hệ trung học phổ thông, giúp học sinh
yêu thích môn học thật sự là công việc rất khó khăn. Trong khi sách giáo khoa Lịch
sử còn nhiều chổ bất cập, kiến thức sai, diễn đạt dài dòng, nhiều sự sự kiện trong
một tiết học. Học sinh ngày càng không quan tâm đến môn học...
1.3. Theo quy định của Bộ giáo dục và đào tạo về việc dạy học khối THPT
là tích cực phát huy tính tự giác, khả năng sáng tạo của học sinh trong quá trình
tiếp cận kiến thức dưới sự hướng dẫn của giáo viên. Đồng thời đối với trường
chuyên phải nâng cao chất lượng bồi dưỡng học sinh giỏi. Hướng dẫn học sinh tự
nghiên cứu khoa học, ứng dụng các thành tựu khoa học công nghệ phù hợp với
điều kiện của trường và tâm sinh lý học sinh. Đây là một quá trình có thể nói là sự
tương tác mang tính tích cực giữa thầy và trò trong quá trình dạy và học.
1.4. Cho đến nay, trên khắp cả nước, việc dạy học ở trường THPT chuyên
vẫn mang nặng yếu tố truyền thống trong nền giáo dục Việt Nam. Học sinh vẫn bị
động trong quá trình tiếp cận kiến thức. Dạy học nhằm phát huy tính chủ động, tích
cực lấy “học sinh làm trung tâm” vẫn chưa được đẩy mạnh, hiệu quả thực hiện còn
thấp. Dẫn đến trình độ của giáo viên, chất lượng học sinh không được nâng cao.
SKKN năm học 2010 - 2011 GV: Hà Trọng Thái - giáo viên THPT Chuyên tỉnh Lào Cai
2
Kết quả kỳ thi tốt nghiệp môn Lịch sử, kỳ thi tuyển sinh đại học, các kỳ thi học
sinh giỏi cấp tỉnh, cấp Quốc gia nhiều năm cho thấy chất lượng môn Lịch sử có
nhiều biểu hiện giảm sút. Học sinh chưa nhận thức đúng đắn về môn học. Hầu hết
học sinh đều quan niệm học lịch sử chỉ cần học thuộc lòng; chuẩn bị cho kỳ thi chỉ
là nhồi nhét kiến thức, học tủ, học vẹt ...
1.5. Từ năm học 1996-1997, Bộ Giáo dục và Đào tạo quyết định hàng năm
đều tổ chức cho học sinh THPT thi học sinh giỏi môn lịch sử. Nó thể hiện sự quan
tâm của Nhà nước- Bộ Giáo dục về tác dụng của môn lịch sử trong việc bồi dưỡng,
giáo dục thế hệ trẻ. Vậy, bằng cách nào để học giỏi và trở thành học sinh giỏi môn
lịch sử. Biện pháp, phương pháp nào giúp các em đạt được điều mong ước đó?
1.6. Từ những căn cứ trên, thì việc dạy học- đào tạo, bồi dưỡng học sinh
giỏi, tài năng môn Lịch sử đóng một vai trò hết sức quan trọng. Do đó việc tiếp tục
tìm ra những giải pháp nhằm nâng cao hơn nữa công tác dạy học đặc thù này là hết
sức cần thiết. Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi quyết định chọn đề tài:
“Một số biện pháp nhằm nâng cao chất lượng bồi dưỡng học sinh giỏi môn Lịch
sử khối trung học phổ thông chuyên” làm sáng kiến kinh nghiệm năm 2011.
2. Lịch sử vấn đề
Trong những năm gần đây, việc nghiên cứu phương pháp dạy học Lịch sử
được chú trọng quan tâm. Tại Đại hội của các nhà sử học trên thế giới do Ủy ban
Quốc tế khoa học Lịch sử tổ chức đã thu hút sự tham gia của nhiều học giả, chuyên
gia nghiên cứu, giảng dạy có uy tín trên nhiều nước.
Tại Đại hội lần thứ XV năm 1980, tiểu ban Giáo dục lịch sử đã thảo luận sôi
nổi vấn đề: “Ý nghĩa của việc dạy học lịch sử đối với việc hình thành con người
thế kỷ XX”. Hầu hết họ đều cho rằng, trong thời đại cách mạng khoa học- kĩ thuật,
bộ môn lịch sử ở trường phổ thông không những vẫn giữ nguyên, mà còn cần phải
tăng thêm vị trí cho nó. Trên quan điểm đó, nhà sử học Xô viết Pausutô khẳng
định: “Muốn đào tạo con người phù hợp với thời đại chúng ta, cần phải không
SKKN năm học 2010 - 2011 GV: Hà Trọng Thái - giáo viên THPT Chuyên tỉnh Lào Cai
3
ngừng cải tiến và nâng cao chất lượng dạy học lịch sử. Cuộc cách mạng khoa học-
kĩ thuật, sự hứng thú, hấp dẫn ngày càng tăng đối với hiện tại không hề làm giảm
bớt sự chú ý của chúng ta đối với việc dạy học lịch sử. Chính lịch sử là bằng chứng
hiển nhiên về sự toàn thắng của công cuộc xây dựng, sáng tạo đối với sự tàn phá,
chiến thắng của hòa bình đối với chiến tranh, sự gần gủi, hiểu biết của các dân tộc
về văn học và các mặt khác, khắc phục tình trạng biệt lập”. {7; 18}
Đồng thời, UNESCO cũng công bố nhiều tài liệu về Phương pháp dạy học
lịch sử như: Sử dụng bảo tàng trong dạy học lịch sử, sử dụng các phương tiện kĩ
thuật hiện đại, đặc biệt là phương tiện nghe nhìn... đây là cơ hội để nhà nghiên cứu,
nhà giáo dục lịch sử có điều kiện học tập, trao đổi lẫn nhau.
Ở Việt Nam, phải từ sau năm 1975 thì việc nghiên cứu các phương pháp,
biện pháp dạy học lịch sử mới phát triển khá mạnh mẽ. Trên các tạp chí của ngành
giáo dục: Tạp chí nghiên cứu giáo dục, Tập san phổ thông cấp II, cấp III, Thông
báo khoa học của các trường Đại học Sư phạm đã công bố nhiều luận văn, bài viết
có giá trị cả về lý luận lẫn thực tiễn. Nhà Xuất bản Giáo dục, các trường đại học sư
phạm cũng phát hành nhiều tài liệu đề cập một cách có hệ thống các vấn đề về biện
pháp, phương pháp dạy học, nâng cao chất lượng môn lịch sử: Vị trí của dạy học
lịch sử ở trường phổ thông, Gây hứng thú học tập lịch sử, Phương pháp học tập
lịch sử, Sử dụng tài liệu của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử, Công tác
ngoại khóa, thực hành môn lịch sử ở trường phổ thông, Phát triển tư duy học sinh
trong dạy học lịch sử...
Gần đây, tháng 2 năm 1997 Vụ Trung học phổ thông ban hành tài liệu Tập
huấn giảng dạy môn lịch sử dành cho cán bộ chỉ đạo và giáo viên chuẩn bị cho học
sinh tham gia kỳ thi quốc gia. Giáo sư Phan Ngọc Liên đã có bài viết dài tới 23
trang: “Một số vấn đề phương pháp bồi dưỡng học sinh học giỏi môn lịch sử ở
trường THPT” đầy bổ ích. Trong bài viết này, Giáo sư đã đề cập đến hai điểm:
Cần nhận thức đúng về học tập lịch sử; xác định phương pháp học tập giỏi môn
lịch sử, với các biện pháp, con đường, phương tiện có hiệu quả cao.
SKKN năm học 2010 - 2011 GV: Hà Trọng Thái - giáo viên THPT Chuyên tỉnh Lào Cai
4
Năm 1999, Hội giáo dục lịch sử (thuộc Hội khoa học lịch sử Việt Nam)-
Khoa Lịch sử trường Đại học sư phạm hà Nội) đã cho ra mắt bạn đọc tác phẩm của
tập thể tác giả: Nguyễn Thị Côi, Trần Bá Đệ, Nguyễn Tiến Hỷ, Đặng Thanh Toán,
Trịnh Tùng: “Hướng dẫn ôn tập và làm bài thi môn lịch sử” dày 428 trang. Cuốn
sách giúp học sinh học tập, ôn thi môn lịch sử đạt kết quả tốt nhất nhờ tính chủ
động, sáng tạo và những phương pháp học tập thích hợp.
Đến năm 2003, Hội giáo dục Lịch sử, Khoa Lịch sử trường Đại học sư phạm
Hà Nội tiếp tục cho tái bản lần thứ 3 quyển sách: “Hướng dẫn thi đại học- cao
đẳng môn lịch sử” dày 474 trang của tập thể tác giả do PGS. TS Trần Bá Đệ (chủ
biên). Trong lời nói đầu, các tác giả đã khẳng định: “xuất phát từ nhận thức đúng
về bộ môn, từ yêu cầu xác định những kiến thức cơ bản của các kháo trình lịch sử
Việt Nam và Lịch sử thế giới, lựa chọn phương pháp học tập, ôn và làm bài có hiệu
quả, phù hợp với yêu cầu học tập và ôn thi (tốt nghiệp, thi học sinh giỏi quốc gia,
tuyển sinh các trường Đại học Cao đẳng. Chúng tôi không đặt cho mình nhiệm vụ
hướng dẫn học sinh nắm chắc các đề thi cụ thể, mà trang bị cho các em những kiến
thức và phương pháp cơ bản có thể ứng phó với mọi “tình hướng có vấn đề” trong
các kỳ thi”. {9 ; tr3}.
3. Nhiệm vụ, mục tiêu nghiên cứu
3.1. Nhiệm vụ
Trình bày một số biện pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử.
Nêu, phân tích khả năng ứng dụng của từng biện pháp cho từng kiểu bài, đề
tài lên lớp, cũng như một số biện pháp nhằm nâng chất lượng giáo viên trực tiếp
giảng dạy.
3.2. Mục tiêu
Góp phần nâng cao chất lượng bồi dưỡng học sinh giỏi môn Lịch sử khối
THPT chuyên.
SKKN năm học 2010 - 2011 GV: Hà Trọng Thái - giáo viên THPT Chuyên tỉnh Lào Cai
5
Giúp cấp quản lý giáo dục, giáo viên, học sinh nhận thức đúng đắn vai trò
của môn Lịch sử trong hệ thống giáo dục Việt Nam. Trên cơ sở đó có cách thức
quản lý, dạy - học sao cho hiệu quả nhất.
4. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của Sáng kiến kinh nghiệm là việc tìm ra, vận dụng
một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy học lịch sử trong khối THPT chuyên.
Những biện pháp này sẽ được ứng dụng cho từng bài học, kiểu bài lên lớp
và bồi dưỡng học sinh giỏi cấp tỉnh, cấp Quốc gia.
4.2. Phạm vi nghiên cứu
Sáng kiến kinh nghiệm nghiên cứu, đưa ra một số biện pháp nhằm nâng cao
chất lượng bồi dưỡng học sinh giỏi môn Lịch sử cho khối THPT chuyên trên đất
nước Việt Nam hệ ba năm. Cơ sở để đưa ra giải pháp là thực trạng dạy - học, thi cử
môn lịch sử hiện nay, chương trình sách giáo khoa lịch sử cơ bản, sách giáo viên
khối 10, 11, 12 và một số tài liệu tham khảo khác.
5. Đóng góp của sáng kiến kinh nghiệm
- Sáng kiến kinh nghiệm lần đầu tiên đưa ra một số biện pháp nhằm nâng cao chất
lượng bồi dưỡng học sinh giỏi, tài năng.
- Đây là một trong những sáng kiến đầu tiên trong việc đưa ra các biện pháp giúp
các trường Trung học phổ thông chuyên trên khắp cả nước có kế hoạch xây dựng
chương trình bồi dưỡng, dạy học sinh giỏi sao cho có hiệu quả nhất.
- Sáng kiến kinh nghiệm nêu lên quan điểm cần mạnh dạn cho phép học sinh được
tham gia nghiên cứu các công trình khoa học với thầy cô giáo; cần dạy học sinh
phương pháp học tập tích cực trước khi cung cấp kiến thức, giáo viên cần đưa ra
những quan điểm mới, nội dung khó mà từ trước tới nay giới sử học trong và ngoài
nước còn đang tranh luận để các em nhận định, đánh giá; quá trình dạy học chính
