SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐỒNG NAI
TRƯỜNG THPT NGUYỄN HỮU CẢNH
Mã số: ................................
(Do HĐKH Sở GD&ĐT ghi)
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
TIẾP CẬN “BÀI CA NGẤT NGƯỞNG” CỦA
NGUYỄN CÔNG TRỨ Ở PHƯƠNG DIỆN
GIỌNG ĐIỆU TRỮ TÌNH.
Người thực hiện: TRẦN THỊ PHƯƠNG DUNG.
Lĩnh vực nghiên cứu:
- Quản lý giáo dục: 1
- Phương pháp dạy học bộ môn: ............................. R
(Ghi rõ tên bộ môn)
- Lĩnh vực khác: ....................................................... 1
(Ghi rõ tên lĩnh vực)
Có đính kèm: Các sản phẩm không thề hiện trong bản in SKKN
1 Mô hình 1 Phần mềm 1 Phim ảnh 1 Hiện vật khác
Năm học: 2011-2012
SƠ LƯỢC LÝ LỊCH KHOA HỌC
I. THÔNG TIN CHUNG VỀ CÁ NHÂN
1. Họ và tên: TRẦN THỊ PHƯƠNG DUNG
2. Ngày tháng năm sinh: 26-07-1977
3. Nam, nữ: Nữ
4. Địa chỉ: 120/2, Khu phố 7, phường Tân Hòa, thành phố Biên Hoà,
tỉnh Đồng Nai.
5. Điện thoại: 061.3834289 (CQ)/ (NR); ĐTDĐ: 01235527846
6. Fax: E-mail: dungtran@nhc.edu.vn
7. Chức vụ: Giáo viên
8. Đơn vị công tác: Trường THPT Nguyễn Hữu Cảnh
II. TRÌNH ĐỘ ĐÀO TẠO
- Học vị (hoặc trình độ chuyên môn, nghiệp vụ) cao nhất: Cử nhân
- Năm nhận bằng: 2000
- Chuyên ngành đào tạo: Sư phạm Ngữ văn
III. KINH NGHIỆM KHOA HỌC
- Lĩnh vực chuyên môn có kinh nghiệm: giảng dạy.
Số năm có kinh nghiệm: 11
- Các sáng kiến kinh nghiệm đã có trong 5 năm gần đây: 01
I. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
Trong chương trình Ngữ văn lớp11, học sinh được tiếp cận với khá
nhiều tác phẩm thơ trữ tình cả ở phần văn học trung đại và phần văn học
hiện đại. Cái tôi trữ tình ở mỗi giai đoạn lại được thể hiện dưới nhiều hình
thức nghệ thuật và giọng điệu khác nhau, tạo nên những phong cách, cá
tính độc đáo riêng cho từng nhà thơ. Nắm được nội dung và hình thức nghệ
thuật của thơ trữ tình không phải là điều dễ dàng đối với học sinh. Bởi vì
có nhiều học sinh chỉ quan tâm đến nội dung mà xem nhẹ hoặc không tìm
hiểu hình thức nghệ thuật của bài thơ. Điều này dẫn đến một thực trạng là
học sinh không thấy hết được cái hay, cái độc đáo của thơ trữ tình cả về
nội dung lẫn hình thức nghệ thuật nên thường diễn nôm thơ trữ tình khi
cảm nhận thơ. Chính vì thế, trong quá trình giảng dạy và tiếp xúc với học
sinh, tôi nhận thấy một trong những yếu tố quan trọng giúp học sinh có thể
cảm nhận thơ trữ tình tốt hơn đó là giúp các em nắm được sự đa dạng của
giọng điệu trong thơ trữ tình.
Hơn nữa, giọng điệu trong thơ trữ tình ở những giai đoạn văn học
khác nhau lại có những đặc trưng khác nhau. Vì vậy, trong phạm vi giới
hạn của đề tài, tôi xin có một vài đóng góp ý kiến về việc tiếp cận bài ca
trù “Bài ca ngất ngưởng” của Nguyễn Công Trứ ở phương diện giọng
điệu trữ tình để phần nào giúp hoc sinh nắm bắt tác phẩm một cách dễ
dàng hơn.
II.TỔ CHỨC THỰC HIỆN ĐỀ TÀI:
1.Cơ sở lí luận:
Theo GS Trần Đình Sử: giọng điệu nhà thơ là biểu thị lập trường, tư
tưởng, cảm xúc chủ thể, là nguyên tắc lí giải và chiếm lĩnh hiện thực của
thi nhân. Hoàng Ngọc Hiến thì cho rằng: giọng điệu là một yếu tố “động”,
thể hiện thần thái, phong cốt của nghệ sĩ. Nguyễn Đăng Mạnh nhìn nhận:
giọng điệu là một yếu tố quan trọng tạo nên phong cách nghệ sĩ.
Giọng điệu cũng là một lĩnh vực được M.B.Khrav-chenko đặc biệt
quan tâm. Trong “Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát triển của văn
học” ông cho rằng: giọng điệu là một yếu tố cơ bản của phong cách nghệ
thuật, một nhà văn tài năng bao giờ cũng phải tạo ra được một giọng điệu
độc đáo, giọng điệu gắn với cảm hứng chủ đạo, góp phần tăng giảm hiệu
suất cảm xúc của tác phẩm văn chương, giọng điệu thể hiện ở nhiều cấp
độ khác nhau: từ ngữ, kết cấu, cách thức tạo nhịp, gieo vần, cách sử dụng
môtip và xây dựng hình tượng …
Như vậy, giọng điệu trong thơ trữ tình là sản phẩm sáng tạo đích
thực của nhà thơ. Giọng điệu kết hợp với các yếu tố hình thức khác nhau
tạo âm hưởng chung cho cả bài. Bên cạnh giọng điệu cá nhân còn có giọng
điệu của thời đại. Giọng điệu cá nhân chịu sự quy định, ảnh hưởng của thời
đại đồng thời cũng góp phần làm phong phú, hoặc thay đổi cấu trúc giọng
điệu thời đại.
2.Nội dung,biện pháp thực hiện các giải pháp của đề tài:
2.1.Khái quát về thơ trữ tình:
Thơ là một thể loại văn học ra đời rất sớm, phạm vi phổ biến sâu
rộng, tác động đến người đọc bằng sự nhận thức cuộc sống, những liên
tưởng, tượng phong phú. Thơ chú trọng đến cái đẹp, phần thi vị của tâm
hồn con người và cuộc sống khách quan. Vẻ đẹp và tính chất gợi cảm,
truyền cảm của thơ được tạo nên bởi ngôn ngữ cô đọng, hàm súc, giàu
hình ảnh, nhạc điệu…
Thơ trữ tình đi sâu vào tâm tư, tình cảm, những chiêm nghiệm của
con người về cuộc đời. Là tấm gương của tâm hồn, tiếng nói của tình cảm
con người, những rung động của trái tim trước cuộc đời. Lê Quý Đôn
khẳng định: “thơ phát khởi từ trong lòng người ta”. Đuy Be-lây thì cho
rằng “thơ là người thư kí trung thành của những trái tim”. Để cảm nhận
được cái hay, cái đẹp của thơ, ta không thể không nhìn nhận tầm quan
trọng của giọng điệu trong thơ trữ tình.
2.2 Giọng điệu trong thơ trữ tình:
-Giọng điệu là yếu tố cơ bản tạo nên phong cách nghệ thuật, thể hiện
lập trường xã hội, thái độ, tình cảm, thị hiếu thẩm mĩ, sở trường ngôn ngữ
tác giả. Nó gắn chặt với đối tượng giao tiếp và cách thức tổ chức lời lẽ diễn
đạt.
-Giọng điệu thơ được trợ giúp của nhiều yếu tố như: ngữ điệu, nhịp
điệu và nhạc điệu.Vì vậy, khi tìm hiểu thơ trữ tình, cần giúp học sinh phân
định được sự khác nhau giữa các yếu tố này:
+Ngữ điệu: là một phạm trù của ngôn ngữ học, thực hiện các chức
năng phân biệt các kiểu thông báo, phân biệt các bộ phận của phát ngôn.
Giọng điệu và ngữ điệu có mối quan hệ chi phối và phụ thuộc lẫn nhau.
+Nhịp điệu: là sự lặp lại có tính chất chu kì, cách quãng hoặc luân
phiên theo thời gian của các hiện tượng ngôn ngữ nhằm thể hiện sự cảm
nhận thẩm mĩ về thế giới trong sự vận động của nó. Maiacovxki đã từng
khẳng định: “Nhịp điệu là sức mạnh cơ bản, năng lượng cơ bản của câu
thơ.”
+Nhạc điệu: được tổ chức nhờ nhiều yếu tố: ngắt nhịp, gieo vần,
phối thanh…làm cho câu văn thêm hay, thêm réo rắt và trầm bổng…
2.3 Giọng điệu trữ tình trong thơ ca trung đại:
Như chúng ta đã biết, văn học trung đại mang tính quy phạm rất cao.
Điều này thể hiện rất rõ ở cả nội dung và hình thức nghệ thuật của tác
phẩm. Vì vậy, tài nghệ của các nhà thơ trung đại được bộc lộ chủ yếu ở
việc dùng từ, đặt câu, nghệ thuật điểm nhãn, tạo sự cân xứng, hài hòa trong
thơ...
V.Zhirmunxk đã từng nhận xét: nhà thơ trung đại ít có nhu cầu bộc
lộ cá tính, các thi nhân trung đại tập trung làm thơ hơn là sáng tạo thơ.
Không có ý thức bộc lộ, giải phóng cá tính bởi thế thơ trữ tình trung đại là
thơ trữ tình điệu ngâm. Con người trong thơ trung đại là con người siêu cá
thể chứ không phải con người phi ngã. Con người tồn tại như một phần
của vũ trụ, quan hệ gắn bó, cảm ứng lẫn nhau.
