TRƯỜNG ĐẠI HỌC VÕ TRƯỜNG TOẢN
-------------*-------------
TÀI LIỆU HỌC TẬP
GIÁO DỤC & NÂNG CAO SỨC KHỎE
Đào tạo đại học Y đa khoa
(Lưu hành nội bộ)
NĂM 2018
2
MỤC LỤC
Bài 1: Khái niệm về truyền thông giáo dục và nâng cao sức khoẻ ................ 3
Bài 2. Hành vi sức khoẻ - quá trình thay đổi hành vi sức khoẻ ................... 13
Bài 3. Các nội dung TT-GDSK ........................................................................ 27
Bài 4. Một số mô hình truyền thông và kỹ năng TT-GDSK ......................... 35
Bài 5. Lập kế hoạch và quản lý các hoạt động TT-GDSK ............................ 46
Bài 6. Tình huống tư vấn sức khỏe ................................................................. 56
Bài 7. Truyền thông có phương tiện ............................................................... 61
Bài 8. Lập kế hoạch một buổi truyền thông giáo dục sức khỏe .......................
3
Bài 1.
KHÁI NIỆM VỀ TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC VÀ
NÂNG CAO SỨC KHOẺ
MỤC TIÊU
Sau bài học này học viên có khả năng:
1. Trình bày được các vấn đề sức khoẻ bệnh tật phổ biến ở các nước đang phát
triển.
2. Trình bày được các khái niệm, mục đích của GDSK và NCSK.
3. Phân tích được vị trí, vai trò của GDSK trong công tác chăm sóc sức khoẻ
nhân dân.
4. Trình bày được hệ thống tổ chức giáo dục sức khoẻ trong ngành y tế Việt
nam.
NỘI DUNG
1. Khái niệm về sức khoẻ và bệnh tật
1.1. Sức khoẻ là gì?
Sức khoẻ được WHO định nghĩa là: trạng thái thoải mái toàn diện về thể chất, tâm
thần và xã hội chứ không chỉ bao gồm tình trạng không có bệnh hay thương tật.
Như vậy sức khoẻ có 3 mặt:
- Sức khoẻ thể chất.
- Sức khoẻ tâm thần.
- Sức khoẻ xã hội.
1.2. Các vấn đề sức khoẻ phổ biến ở các nước đang phát triển:
Các bệnh nhiễm trùng, siêu vi trùng và nhiễm ký sinh trùng.
- Các bệnh liên quan đến nước: WHO tổng kết rằng 80% tất cả các loại
bệnh tật ở nước đang phát triển có liên quan đến sử dụng nước và vệ sinh
môi trường kém. Bệnh dịch đường tiêu hoá mang tính đặc trưng của nước
đang phát triển. Ở Việt nam, nghiên cứu cho thấy có mối liên quan giữa
các yếu tố nước không sạch, vệ sinh môi trường kém với một số bệnh lây
nhiễm như tiêu chảy, tả, thương hàn, lỵ trực khuẩn, các ký sinh trùng
đường ruột, sốt xuất huyết [1].
- Bệnh lao, HIV/AIDS, sốt rét, uốn ván, sốt xuất huyết, viêm não vi
rút, viêm màng não do não mô cầu, lỵ amíp, bạch hầu, và tả là 10 bệnh
truyền nhiễm có tỷ lệ chết trung bình 10 năm cao nhất Việt nam giai
đoạn 1994 – 2003 [2].
Các bệnh không lây: Các bệnh mãn tính như bệnh tim mạch, đột quỵ, tai
nạn giao thông...có xu hướng ngày càng gia tăng.
4
Biểu đồ: Sự tiến triển của tử vong [3]
Bệnh tật và tử vong ở bà mẹ và trẻ em:
- Tỉ suất tử vong mẹ: vẫn còn ở tỷ lệ cao, trong cuộc điều tra năm 2001, Vụ
sức khoẻ sinh sản, Bộ Y tế kết hợp với Tổ chức Y tế thế giới thực hiện
cuộc điều tra trên 7 vùng sinh thái của Việt nam, tỷ suất chết mẹ là
130/100.000 trẻ đẻ sống, và thay đổi theo vùng từ 120/100.000 đến
162/100.000 trẻ đẻ sống [4].
- Nguyên nhân: các nguyên nhân chính là băng huyết sau sanh, sản giật,
nhiễm trùng, biến chứng nạo phá thai, vỡ tủ cung và chữa ngoài tử cung
vỡ.
- Tỉ lệ tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi đã giảm từ 42 o năm 1999 xuống còn
27.5 %o năm 2005. Mặc dù vậy, nhìn chung tỷ suất này vẫn còn cao.
Nguyên nhân: do đẻ non, đẻ ngạt, dị tật bẩm sinh, nhiễm trùng hô hấp cấp,
đuối nước [5]...
Bệnh nhiễm HIV/AIDS và các bệnh lây lan qua đường tình dục. Tiêm chích
ma tuý là yếu tố có tác động mạnh nhất tới dịch HIV/AIDS, chiếm 40% số ca,
và do có sự liên hệ chặt chẽ giữa tiêm chích ma tuý và hoạt động mai dâm,
dịch đang lây vào quần chúng thông qua những người có quan hệ tình dục với
gái mãi dâm, và những người có quan hệ tình dục với người tiêm chích ma
tuý [6].
2. Khái niệm về GDSK và NCSK
2.1. Giáo dục sức khoẻ là gì?
Có rất nhiều yếu tố tác động đến sức khoẻ của con người, để đạt được sức khoẻ
tốt hơn đòi hỏi có sự tham gia tích cực của các cá nhân, các gia đình và cộng đồng vào
việc thực hành các hành vi sức khoẻ lành mạnh và tạo môi trường sức khoẻ lành mạnh.
Để mọi người có thể thực hành các hành vi sức khoẻ lành mạnh cần đẩy mạnh GDSK.
Có nhiều định nghĩa về GDSK:
0
10
20
30
40
50
60
1976
1981
1986
1991
1996
2001
2006
Bệnh truyền nhiễm
Bệnh không truyền
nhiễm
5
Giáo dục sức khoẻ cũng giống như giáo dục chung đó là quá trình tác động
nhằm thay đổi kiến thức, thái độ và thực hành của con người, phát triển những thực
hành mang lại tình trạng sức khoẻ tốt nhất cho con người.
Nói một cách đơn giản GDSK là hoạt động thông tin giáo dục nhằm giúp cho
một người, một nhóm người hay một cộng đồng nào đó có được những việc làm có
lợi cho sức khoẻ.
GDSK còn được định nghĩa là một quá trình tác động có mục đích, có kế hoạch
vào tình cảm và lý trí của con người nhằm làm thay đổi hành vi sức khoẻ cá nhân và
tập thể trong cộng đồng.
Như vậy từ định nghĩa trên ta rút ra:
Bản chất của quá trình GDSK là:
1. Là một quá trình truyền thông:
- Gồm các hoạt động thông tin, giáo dục, truyền thông (IEC) và tuyên truyền.
- Tác động qua lại giữa người làm công tác GDSK và đối tượng được giáo dục
chứ không phải thông tin một chiều.
2. Là quá trình tác động tâm lý.
3. Là làm thay đổi hành vi sức khoẻ:
- Nhận thức: về sức khoẻ, sự cần thiết phải bảo vệ sức khoẻ, và các biện pháp
bảo vệ sức khoẻ.
- Thái độ: Sức khoẻ của mỗi người là nguồn lợi của bản thân.
- Lòng tin: chỉ ra cái gì được chấp nhận, cái gì không được chấp nhận.
- Các hành động có lợi cho sức khoẻ.
Lĩnh vực tác động của GDSK là:
- Kiến thức: thông tin truyền bá kiến thức mới hoặc làm thay đổi những kiến
thức sai lầm.
- Thái độ: làm chuyển đổi thái độ cũ có hại cho sức khoẻ.
- Cách thực hành: Hướng dẫn những kỹ năng thực hành mới hoặc làm thay đổi
cách thực hành cũ
Mục tiêu cơ bản của GDSK là giúp cho mọi người:
- Xác định những vấn đề và nhu cầu sức khoẻ của họ.
- Hiểu rõ những điều họ có thể làm để giải quyết những vấn đề sức khoẻ và bảo
vệ tăng cường sức khoẻ bằng những khả năng của chính họ và sự giúp đỡ từ
bên ngoài.
- Quyết định những hành động thích hợp nhất để tăng cường cuộc sống khoẻ
mạnh.
Định nghĩa trên cũng cho thấy GDSK là một quá trình nên cần tiến hành
thường xuyên, liên tục, lâu dài, bằng nhiều biện pháp khác nhau chứ không phải là
một công việc có thể làm một lần là xong. Vì vậy, để thực hiện công tác GDSK