1
LỜI NÓI ĐẦU
(Cho lần in thứ nhất)
Nhằm thực hiện tốt những mục tiêu của “Dự án hỗ trợ phát triển hệ
thống trợ giúp xã hội và phục hồi chức năng cho người tâm thần, người rối
nhiễu tâm trí giai đoạn 2013-2015” của Bộ Lao động - Thương binh - Xã hội,
Trường Đại học Lao động - Xã hội tổ chức biên soạn giáo trình Đại cương chăm
sóc sức khỏe tâm thần.
Giáo trình được chia thành 2 phần chính:
- Phần thứ nhất: Những vấn đề chung
Trong phần này, sau khi đề cập đến lược sử hình thành và phát triển của
công tác chăm sóc sức khỏe tâm thần trên thế giới và trong nước, giáo trình đề
cập đến một số vấn đề chung như:
- Các loại mô hình chăm sóc sức khỏe tâm thần
- Phân loại các vấn đề sức khỏe tâm thần
- Các triệu chứng, hội chứng rối loạn tâm thần.
Phần thứ hai: Chăm sóc người có rối loạn tâm thần
Trong phần này, giáo trình đề cập đến những rối loạn tâm thần thường
gặp như:
- Tâm thần phân liệt
- Nghiện chất
- Rối loạn khí sắc
- Rối loạn lo âu
- Các rối loạn liên quan đến phát triển
- Các rối loạn do tổn thương thực thể não và các rối loạn khác.
Ở từng dạng rối loạn, sau khi mô tả những đặc điểm lâm sàng nổi bật,
giáo trình đề cập đến các hình thức cũng như kĩ thuật chăm sóc người có rối loạn
tâm thần từ tiếp cận y học, tâm lí và xã hội.
Nhân tiện đây chúng tôi cũng xin có đôi điều muốn được trao đổi với các
độc giả:
- Như đã biết, hiện nay có nhiều lực lượng xã hội khác nhau tham gia vào
vực chăm sóc sức khỏe tâm thần, do vậy, về mặt thuật ngữ cũng không có sự
thống nhất chung. Nếu thuật ngữ/khái niệm bệnh nhân/người bệnh và bệnh tâm
thần, rối loạn tâm thần được dùng phổ biến trong lĩnh vực y học thì trong lĩnh
vực tâm lí lâm sàng, thuật ngữ được dùng nhiều là thân chủ/khách hàng và rối
2
nhiễu tâm lí, vấn đề sức khỏe tâm thần. Trong công tác xã hội, ngoài thuật ngữ
thân chủ/khách hàng, một số nước còn dùng thuật ngữ người tiêu dùng (với hàm
ý là người tiêu dùng các dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần). Trong giáo trình
này, thuật ngữ mà chúng tôi sử dụng chủ yếu là “người có rối loạn tâm thần”.
Ngoài cụm từ đó, tùy theo từng chỗ, chúng tôi dùng các thuật ngữ khác như:
người bệnh, thân chủ mang tính chất thay thế.
- Một trong những hạn chế của giáo trình là chưa đề cập được một cách
thấu đáo công tác điều dưỡng tâm thần nói chung, tại cộng đồng nói riêng.
Mặc dù đã có cố gắng song việc biên soạn khó tránh khỏi sơ xuất. Các tác
giả xin được chân thành cảm ơn những ý kiến đóng góp quý báu về giáo trình để
tài liệu được hoàn thiện hơn khi có điều kiện.
Nhân dịp này chúng tôi cũng xin bày tỏ lời cảm ơn đến Dự án hỗ trợ phát
triển hệ thống trợ giúp xã hội và phục hồi chức năng cho người tâm thần,
người rối nhiễu tâm trí giai đoạn 2013-2015 của Bộ Lao động - Thương binh -
Xã hội và Ban Giám hiệu Trường Đại học Lao động - Xã hội đã tạo điều kiện,
cho phép chúng tôi biên soạn giáo trình này.
CÁC TÁC GIẢ
3
NỘI DUNG
Phần thứ nhất ....................................................................................................... 17
NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG ............................................................................... 17
Chương 1 ............................................................................................................. 18
NHẬP MÔN ........................................................................................................ 18
1 KHÁI NIỆM CHUNG ................................................................................ 18
1.1 Sức khỏe tâm thần .................................................................................. 18
1.2 Các vấn đề về sức khỏe tâm thần ........................................................... 19
1.3 Chăm sóc sức khỏe tâm thần .................................................................. 21
1.3.1 Vai trò của các hệ thống nhà nước ................................................ 21
1.3.2 Các lực lượng, tổ chức tham gia trực tiếp vào công tác chăm sóc
sức khỏe tâm thần ........................................................................................ 21
2 LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN ............................................................................. 24
2.1 Trên thế giới............................................................................................ 25
2.1.1 Thời kì thượng cổ .......................................................................... 25
2.1.2 Thời kì trung cổ ............................................................................. 25
2.1.3 Thời kì từ cuối thế kỉ 18 đến thế kỉ 19 .......................................... 26
2.1.4 Thời kì từ đầu thế kỉ 20 đến những năm 1960 .............................. 27
2.1.5 Thời kì từ 1960 đến nay ................................................................ 29
2.2 Chăm sóc sức khỏe tâm thần tại Việt Nam ............................................ 30
2.2.1 Trước thế kỉ 20 .............................................................................. 30
2.2.2 Thời kì thuộc Pháp ........................................................................ 30
2.2.3 Thời kì từ 1954 đến nay ................................................................ 31
3 MỘT SỐ MÔ HÌNH CHĂM SÓC SỨC KHỎE TÂM THẦN .................. 32
3.1 Khu vực Tâm thần học ........................................................................... 32
3.2 Khu vực Dịch tễ học ............................................................................... 33
3.3 Chiến lược trạm trung gian ..................................................................... 33
3.4 Bệnh viện tâm thần ban ngày ................................................................. 34
3.5 Phong trào sức khỏe tâm thần cộng đồng ............................................... 34
3.6 Các chương trình hỗ trợ cộng đồng ........................................................ 35
3.7 Mô hình nhà câu lạc bộ (Clubhouse model) ........................................... 37
3.8 Chăm sóc có quản lí ................................................................................ 38
Chương 2 ............................................................................................................ 40
4
NGUYÊN NHÂN VÀ PHÂN LOẠI CÁC VẤN ĐỀ SỨC KHỎE TÂM THẦN
............................................................................................................................. 40
1 NGUYÊN NHÂN VÀ CÁC YẾU TỐ LIÊN QUAN ................................. 40
1.1 Các nguyên nhân sinh học ...................................................................... 40
1.1.1 Di truyền ........................................................................................ 40
1.1.2 Cấu trúc và chức năng của não ..................................................... 43
1.1.3 Đáp ứng nội tiết ............................................................................. 50
1.1.4 Các yếu tố bệnh lí nội khoa ........................................................... 50
1.2 Các nguyên nhân tâm lí .......................................................................... 51
1.2.1 Lí thuyết Phân tâm học ................................................................. 51
1.2.2 Lí thuyết Hành vi .......................................................................... 51
1.3 Các yếu tố xã hội .................................................................................... 54
1.3.1 Sự khác biệt về vị thế kinh tế- xã hội ............................................ 54
1.3.2 Vị thế thiểu số ............................................................................... 55
1.3.3 Tuổi và giới ................................................................................... 56
1.3.4 Những sự kiện trong đời ............................................................... 57
1.3.5 Các yếu tố văn hóa ........................................................................ 59
1.3.6 Mô hình sinh-tâm-xã hội ............................................................... 59
1.3.7 Mô hình thể trạng stress ................................................................ 60
2 PHÂN LOẠI CÁC VẤN ĐỀ SỨC KHỎE TÂM THẦN ........................... 60
2.1 Giới thiệu chung ..................................................................................... 60
2.2 ICD ......................................................................................................... 60
2.3 Hệ thống phân loại của Hội Tâm thần học Mĩ ....................................... 62
Chương 3 ............................................................................................................. 63
MỘT SỐ TRIỆU CHỨNG, HỘI CHỨNG RỐI LOẠN TÂM THẦN .............. 63
1 RỐI LOẠN CẢM GIÁC ............................................................................. 63
1.1 Cảm giác là gì ......................................................................................... 63
1.2 Tăng cảm giác ......................................................................................... 63
1.3 Giảm cảm giác ........................................................................................ 64
1.4 Loạn cảm giác bản thể ............................................................................ 64
2 RỐI LOẠN TRI GIÁC ................................................................................ 64
2.1 Tri giác là gì ............................................................................................ 64
2.2 Tri giác nhầm .......................................................................................... 65
2.2.1 Khái niệm ...................................................................................... 65
5
2.2.2 Các loại tri giác nhầm ................................................................... 65
2.3 Ảo giác .................................................................................................... 66
2.3.1 Ảo giác là gì .................................................................................. 66
2.3.2 Các loại ảo giác ............................................................................. 66
3 RỐI LOẠN TƯ DUY .................................................................................. 68
3.1 Tư duy là gì ............................................................................................. 68
3.2 Các triệu chứng rối loạn hình thức tư duy .............................................. 68
3.2.1 Theo nhịp điệu ngôn ngữ .............................................................. 68
3.2.2 Theo hình thức phát ngôn ............................................................. 69
3.2.3 Theo kết cấu ngôn ngữ .................................................................. 70
3.2.4 Theo ý nghĩa, mục đích của ngôn ngữ .......................................... 70
3.3 Các triệu chứng rối loạn nội dung tư duy ............................................... 70
3.3.1 Định kiến/ý tưởng quá đáng .......................................................... 70
3.3.2 Ám ảnh .......................................................................................... 71
3.3.3 Hoang tưởng .................................................................................. 73
3.4 Các hội chứng rối loạn tư duy ................................................................ 75
3.4.1 Hội chứng hoang tưởng - ảo giác .................................................. 75
3.4.2 Hội chứng paraphrenia .................................................................. 75
3.4.3 Hội chứng nghi bệnh ..................................................................... 76
4 RỐI LOẠN CẢM XÚC .............................................................................. 76
4.1 Khái niệm chung về cảm xúc và tình cảm .............................................. 76
4.1.1 Định nghĩa ..................................................................................... 76
4.2 Các rối loạn cảm xúc .............................................................................. 76
4.2.1 Các triệu chứng riêng lẻ ................................................................ 76
4.2.2 Các hội chứng rối loạn cảm xúc .................................................... 77
5 RỐI LOẠN TRÍ NHỚ ................................................................................. 79
5.1 Khái niệm về trí nhớ ............................................................................... 79
5.2 Các rối loạn trí nhớ ................................................................................. 79
5.2.1 Giảm nhớ ....................................................................................... 79
5.2.2 Tăng nhớ........................................................................................ 79
5.2.3 Quên .............................................................................................. 80
5.2.4 Loạn nhớ........................................................................................ 80
6 RỐI LOẠN HOẠT ĐỘNG ......................................................................... 81
6.1 Rối loạn hoạt động có ý chí .................................................................... 81