Khách hàng: Bản thảo ban đầu của bài viết này nhằm chuẩn bị cho Hội thảo
“Kinh tế Việt Nam: Những vấn đề đặt ra trong trung và dài hạn” trong khuôn
khổ Dự án Hỗ trợ nâng cao năng lực tham mưu, thẩm tra và giám sát chính
sách kinh tế vĩ mô của Ủy ban Kinh tế Quốc Hội, gày 10-11/3/2010, Thành
phố Cần Thơ. Các bản thảo và bản trích khác nhau của bài viết đã được xuất
bản trong tạp chí Nghiên cứu Kinh tế, trang 3-12 (số 396, tháng 5/2011, Viện
Kinh tế Việt Nam); Mục B.1 (trang 49-65) và B.3 (trang 75-94) cuốn Khi rồng
muốn thức dậy, biên tập bởi Phạm Đỗ Chí, 2011, NXB Lao động & Xã hội)
Nhóm tác giả thuộc Trung tâm Nghiên cứu Chính sách và Phát triển (DEPOCEN). Mọi ý kiến
đóng góp xin gửi về địa chỉ hatrang@depocen.org hoặc ngocanh@depocen.org.
Chúng tôi xin chân thành cảm ơn chị Nguyễn Thị Huyền - thực tập sinh, và chị Bùi Thu Hà -
trợ lý nghiên cứu đã hỗ trợ nhóm tác giả hoàn thành bài viết này
THÂM HỤT TÀI KHOẢN VÃNG LAI:
Nguyên nhân và giải pháp
Nguyễn Thị Hà Trang, Nguyễn Ngọc Anh, và Nguyễn Đình Chúc
Tháng 3 – 4 năm 2011
Địa điểm: Hà Nội
Từ năm 2007, thâm hụt cán cân thương mại của Việt Nam ngày càng nghiêm trọng và
trở thành một trong những mối lo ngại hàng đầu. Thâm hụt thương mại nghiêm trọng trong
tài khoản vãng lai có thể gây ảnh hưởng xấu tới tính bền vững của cán cân thanh toán, gây
áp lực lên tỷ giá, nợ nước ngoài, lạm phát, từ đó đe dọa sự ổn định vĩ mô và tăng trưởng sau
khủng hoảng. Vấn đề thâm hụt thương mại (và thâm hụt tài khoản vãng lai) ở Việt Nam
không phải là vấn đề mới và đã được chúng tôi đề cập trong một nghiên cứu trước (Nguyễn
Thắng và đồng sự; 2008). Tuy nhiên, trong bài viết này, trước tình hình biến động mới, nhóm
tác giả sẽ xem xét lại vấn đề thâm hụt thương mại trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu và kinh
tế Việt Nam sau khủng hoảng tập trung vào ba điểm chính: (i) so sánh mức thâm hụt tài
khoản vãng lai1 của Việt Nam với một số quốc gia, từ đó đánh giá mức độ nghiêm trọng của
thâm hụt thương mại và hệ lụy đối với cân đối vĩ mô; (ii) cơ cấu nhập siêu và nguyên nhân
chính; và (iii) giải pháp khả thi trong ngắn hạn và dài hạn nhằm đưa thâm hụt cán cân vãng
lai về mức độ an toàn, đảm bảo sự ổn định cho nền kinh tế.
1 Hiểu theo nghĩa rộng, phần này đề cập đến thâm hụt vãng lai, bởi cấu thành của cán cân vãng lai bao gồm
nhiều khoản mục, nhưng thành phần chính của nó là cán cân thương mại. Thực tế Việt nam cho thấy thâm hụt
thương mại là cấu phần chính của thâm hụt vãng lai.
Thâm hụt tài khoản vãng lai: Nguyên nhân và Giải pháp
1
Mục lục
I. Mở đầu .................................................................................................................................... 1
II. Tình hình nhập siêu và thâm hụt tài khoản vãng lai của Việt Nam ...................................... 2
Sự bền vững tài khoản vãng lai của Việt Nam ...................................................................... 5
III. Nguyên nhân thâm hụt tài khoản vãng lai và giải pháp khắc phục...................................... 8
1. Tiếp cận trên khía cạnh thương mại quốc tế ...................................................................... 8
Cơ cấu xuất nhập khẩu của Việt Nam.................................................................................... 9
Công nghiệp hỗ trợ yếu kém ................................................................................................ 13
Chính sách thương mại chưa hợp lý .................................................................................... 14
Chính sách tỷ giá .................................................................................................................. 19
2. Tiếp cận trên khía cạnh cân đối vĩ mô của nền kinh tế (mất cân đối tiết kiệm và đầu tư)
.............................................................................................................................................. 20
2.1. Đầu tư tăng cao ......................................................................................................... 21
2.2. Mức tiết kiệm thấp .................................................................................................... 27
3. Các biện pháp giảm thâm hụt tài khoản vãng lai ............................................................. 32
3.1. Các biện pháp ngắn hạn ............................................................................................ 32
3.2. Các biện pháp dài hạn ............................................................................................... 33
V. Kết luận ............................................................................................................................... 34
Tài liệu tham khảo: .................................................................................................................. 34
Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển chính sách (DEPOCEN)
Hình 1. Nhập siêu và thâm hụt tài khoản vãng lai, tính theo % của GDP ................................. 2
Hình 2. Tài khoản vãng lai của các nước khu vực châu Á (%GDP) năm 2010 ........................ 3
Hình 3: Tài khoản vãng lai các thị trường mới nổi năm 2010 (% của GDP) ............................ 4
Hình 4: Thâm hụt thương mại của Việt Nam theo tháng (tỷ USD) ........................................... 4
Hình 5: Tài khoản vãng lai và tài khoản vốn của Việt Nam trong những năm qua (triệu USD)
.................................................................................................................................................... 6
Hình 6: Dự trữ ngoại hối của Việt Nam tại thời điểm cuối năm giai đoạn 2001 – 2010 ........... 7
Hình 7: Xuất nhập khẩu của Việt Nam giai đoạn 2000 – 2010 ................................................. 8
Hình 8: Một số thị trường xuất khẩu chính của Việt Nam ........................................................ 9
Hình 9: Tỷ trọng các mặt hàng xuất khẩu của Việt nam sơ bộ năm 2010 ............................... 10
Hình 10: Nhập khẩu của Việt Nam từ các nước và các khu vực giai đoạn 2000 - 2010 ......... 11
Hình 11: Cơ cấu nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam năm 2010 .............................................. 12
Hình 12: Nhập siêu của Việt Nam với các nền kinh tế giai đoạn 2000 – 2010 (tỷ USD) ....... 13
Hình 13: Mức thuế áp dụng và mức thuế trần cam kết cuối cùng trong WTO đối với các mặt
hàng của Việt Nam................................................................................................................... 18
Hình 14: Mất cân đối tiết kiệm và đầu tư tại Việt Nam giai đoạn 2001 - 2010 ....................... 21
Hình 15: Các dòng vốn đầu tư nước ngoài giai đoạn 2005 – 2010 (tỷ USD) .......................... 24
Hình 16: Thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại. .......................................................... 28
Thâm hụt tài khoản vãng lai: Nguyên nhân và Giải pháp
1
I. Mở đầu
Trong bối cảnh sau khủng hoảng kinh tế toàn cầu 2008-2009, năm 2010 có thể được
coi là một năm tương đối thành công đối với kinh tế Việt Nam khi tốc độ tăng trưởng kinh tế
đạt mức 6,78 %, cao hơn mức 6,5% kế hoạch chính phủ đặt ra.1 Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn vào
con số tăng trưởng thì khó có thể đánh giá bức tranh toàn cảnh của nền kinh tế; trong năm
2010 và có thể dự đoán cho năm 2011, kinh tế Việt Nam vẫn tiềm ẩn rất nhiều bất ổn vĩ mô.
Cụ thể là lạm phát vào cuối năm 2010 lên tới 11,75%, có thể sẽ còn ở mức cao trong năm
2011;2 tiền đồng Việt Nam liên tục mất giá, tỷ giá giữa đồng Việt Nam và USD trượt từ
17.941 VND/USD vào tháng 1 năm 2010 lên 20.336 VND/USD vào tháng 2 năm 2011;3 nợ
công tăng lên đáng kể, từ 43,8% giá trị GDP năm 2008 lên 51,3% năm 2010;4 và đặc biệt là
nhập siêu lớn kéo dài trong nhiều năm.
Từ năm 2007, thâm hụt cán cân thương mại của Việt Nam ngày càng nghiêm trọng và
trở thành một trong những mối lo ngại hàng đầu. Giá trị nhập siêu hàng năm liên tục tăng, tỷ
trọng nhập siêu so với GDP tăng đến mức báo động, tới 14% vào năm 2008, có giảm nhẹ
xuống còn 8,97% vào năm 2009 do tác động của khủng hoảng kinh tế toàn cầu, song đến năm
2010 lại tăng trở lại lên mức hai con số 10,6% GDP.5 Thâm hụt thương mại nghiêm trọng
trong tài khoản vãng lai chắc chắn sẽ ảnh hưởng xấu tới tính bền vững của cán cân thanh
toán, gây áp lực lên tỷ giá, nợ nước ngoài, lạm phát, từ đó đe dọa sự ổn định vĩ mô và tăng
trưởng sau khủng hoảng. Rủi ro của một cuộc khủng hoảng cán cân thanh toán với hệ quả
khủng hoảng tiền tệ ở Việt Nam hiện hữu đến mức độ nào? Đâu là nguyên nhân của tình
trạng thâm hụt thương mại (thâm hụt tài khoản vãng lai)6 lớn như hiện nay? Và quan trọng
hơn, đâu là những giải pháp khả thi cho tình trạng nói trên? Đây là những câu hỏi mà tác giả
của bài viết muốn trả lời.
Vấn đề thâm hụt thương mại (và thâm hụt tài khoản vãng lai) không phải là vấn đề
mới và đã được chúng tôi đề cập trong một nghiên cứu trước (Nguyễn Thắng và đồng
sự; 2008). Trong bài viết này, trước tình hình biến động mới, chúng tôi sẽ xem xét lại vấn đề
thâm hụt thương mại trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu và kinh tế Việt Nam sau khủng
hoảng tập trung vào ba điểm chính: (i) mức độ nghiêm trọng của thâm hụt thương mại và hệ
1 Tổng cục Thống kê
2 Theo như HSBC tháng 3 năm 2011, tỷ lệ lạm phát của Việt Nam năm 2011 có thể là 9.9%, theo ANZ thì con
số này là 10%
3 Theo số liệu của CECI , tỷ giá ở đây là tỷ giá trung bình tháng.
4 Theo dự đoán trong Tham vấn khoản 4, tháng 10 năm 2010.
5 IMF (2010)
6 Hiểu theo nghĩa rộng, phần này đề cập đến thâm hụt vãng lai, bởi cấu thành của cán cân vãng lai bao gồm
nhiều khoản mục, nhưng thành phần chính của nó là cán cân thương mại. Thực tế Việt nam cho thấy thâm hụt
thương mại là cấu phần chính của thâm hụt vãng lai.
