§ Ò ¸ n K inh tÕ chÝnh trÞ
LỜI MỞ ĐẦU
Hiện nay, chúng ta đang ở trong giai đoạn quá độ lên chủ nghĩa xã hội,
đây là thời kỳ chuyển tiếp từ nền kinh tế cũ lạc hậu lên nền kinh tế mới xây
dựng công hữu. Do đó đòi hỏi cần phải tập trung phát triển nền kinh tế thị
trường với sự đa dạng hoá các hình thức sở hữu và các thành phần kinh tế. Vì
có như vậy mới đưa đất nước thoát khỏi tình trạng nghèo nàn lạc hậu và bắt
kịp với tốc độ phát triển của các nước trong khu vực và trên thế giới. Tuy
nhiên, để xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội thì chúng ta không đơn
thuần tập trung phát triển nền kinh tế thị trường thuần tuý mà phải đặt dưới sự
lãnh đạo tài tình sáng suốt của Đảng "phát triển nền kinh tế hàng hoá nhiều
thành phần theo định hướng xã hội chủ nghĩa".
Với vai trò quan trọng "kinh tế tư bản tư nhân có khả năng đóng góp
vào công cuộc xây dựng đất nước, khuyến khích tư nhân đầu tư vào sản xuất,
yên tâm làm ăn lâu dài, bảo hộ quyền sở hữu và lợi ích hợp pháp tạo điều kiện
thuận lợi đi đôi với tăng cường quản lý, hướng dẫn làm ăn đúng pháp luật có
lợi cho quốc kế dân sinh" - Báo cáo chính trị tại Đại hội VIII của Đảng. Tuy
nhiên, trong quá trình phát triển, kinh tế tư bản tư nhân ở nước ta đã bộc lộ
những hạn chế, yếu kém và phải đương đầu với nhiều thách thức và khó khăn
về môi trường kinh doanh, năng lực cạnh tranh, trình độ công nghệ, chất
lượng, giá thành sản phẩm. Một số doanh nghiệp vốn lớn, công nghệ tiên tiến,
còn phần lớn vẫn là doanh nghiệp có quy mô nhỏ, vốn ít, công nghệ sản xuất
lạc hậu, trình độ quản lý doanh nghiệp còn yếu kém, hiệu quả và sức cạnh
tranh trên thị trường yếu; thêm vào đó là những khó khăn vướng mắc về vốn,
về mặt bằng sản xuất, kinh doanh, về khả năng tiếp cận và xử lý thông tin về
môi trường pháp lý…
Vì thế, kinh tế tư bản tư nhân có khả năng đóng góp vào công cuộc xây
dựng đất nước như huy động và sử dụng có hiệu quả nguồn vốn, giải quyết và
tạo công ăn việc làm cho một lực lượng lớn lao động, tăng nguồn thu cho
§ Ò ¸ n K inh tÕ chÝnh trÞ
ngân sách. Bên cạnh những mặt tích cực khu vực kinh tế tư bản tư nhân ở
nước ta bộc lộ những yếu kém, hạn chế đòi hỏi phải có sự can thiệp từ phía
Nhà nước về các chính sách
Nguyên nhân khiến tốc độ phát triển của khu vực kinh tế tư bản tư nhân
chưa đáp ứng được những đòi hỏi của sự phát triển kinh tế xã hội ở nước ta
giai đoạn hiện nay được nêu rõ tại Nghị quyết Hội nghị lần thứ năm Ban chấp
hành Trung ương khoá IX "Một số cơ chế, chính sách của Nhà nước chưa phù
hợp với đặc điểm của kinh tế tư bản tư nhân mà đại bộ phận có quy mô nhỏ
và vừa; quản lý có phần buông lỏng và có những sơ hở, hạn chế việc thúc đẩy
kinh tế tư bản tư nhân phát triển đúng hướng".
Để có thể phát huy những lợi thế của khu vực kinh tế tư bản tư nhân và
hạn chế đến mức thấp nhất những khuyết tật vốn có, Đảng và Nhà nước phải
có sự đổi mới cơ chế chính sách để thúc đẩy phát triển của kinh tế tư bản tư
nhân. Bài viết này nêu lên: "Thực trạng và một số giải pháp để phát triển khu
vực kinh tế tư bản tư nhân" làm nội dung chính của đề án kinh tế chính trị của
em.
§ Ò ¸ n K inh tÕ chÝnh trÞ
CHƯƠNG I
LÝ LUẬN VỀ CÁC THÀNH PHẦN KINH TẾ VÀ TƯ BẢN TƯ NHÂN
I. HỌC THUYẾT MÁC - LÊNIN VỀ CÁC THÀNH PHẦN KINH TẾ
Từ khi bước vào công cuộc đổi mới chuyển từ nền kinh tế tập trung
quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường, chúng ta đã đạt được một số
thành tựu đáng kể. Trong đó phải nói đến vai trò của khu vực kinh tế tư bản tư
nhân đã góp phần đáng kể trong việc tạo ra công ăn việc làm, tăng nguồn thu
cho ngân sách. Sau khi luật doanh nghiệp có hiệu lực 1/1/2000, kinh tế tư bản
tư nhân phát triển mạnh mẽ là điều kiện quan trọng thúc đẩy sự phát triển nền
kinh tế trong nước, nâng cao vị thế của Việt Nam lên so với khu vực. Tuy
nhiên, xét về nguồn gốc hình thành và quy mô hoạt động của đại bộ phận
doanh nghiệp tư nhân (DNTN) còn mới, quy mô nhỏ. Vậy trong quá trình hội
nhập, kinh tế tư bản tư nhân nên phát triển như thế nào? Đó là vấn đề cần có
những dự báo đúng đắn để Đảng và Nhà nước có căn cứ khoa học ra các
quyết định chủ trương chính sách cho phù hợp.
Dự báo đúng được xu thế vận động và phát triển của khu vực kinh tế tư
bản tư nhân trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta thì cần dựa
trên các luận cứ khoa học. Mà nền tảng tư tưởng của Đảng ta là học thuyết
Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh; do đó, luận cứ khoa học trước hết phải
là lý luận học thuyết của Mác - Lênin về các thành phần kinh tế.
Ngay từ khi mới ra đời, chủ nghĩa Mác - Lênin khẳng định sự phát triển
của các hình thái kinh tế - xã hội có thể coi là một quá trình lịch sử tự nhiên.
Vì vậy, sự vận động của các hình thái kinh tế xã hội là một quá trình khách
quan dưới tác động của những quy luật nhất định và chỉ có thể đánh giá đúng
xu thế vận động của các hiện tượng kinh tế - xã hội khi đặt nó trong quy luật
chung của sự phát triển các hình thái kinh tế xã hội đó. Trong đó, chúng ta
phải xét đến hai nguyên lý về sự vận động và phát triển cần tính đến khi
§ Ò ¸ n K inh tÕ chÝnh trÞ
nghiên cứu xu hướng vận động của kinh tế tư bản tư nhân trong cơ cấu kinh
tế nhiều thành phần.
Thứ nhất, đó là quy luật về mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và
quan hệ sản xuất. Trong quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá, nước ta chưa
thể có ngay lực lượng sản xuất hiện đại với trình độ xã hội hoá cao nên hệ
thống quan hệ sản xuất phù hợp là cơ cấu kinh tế nhiều thành phần với sự đa
dạng về hình thức sở hữu. Đó chính là cơ sở khách quan của sự tồn tại của
kinh tế tư bản tư nhân .
Thứ hai, là lý luận về cơ cấu sản xuất kinh tế quyết định cơ cấu xã hội,
giai cấp của xã hội tương ứng và vai trò vị trí của nó. Như ở nước ta trong giai
đoạn hiện nay, khi kinh tế tư bản tư nhân đang có điều kiện phát triển mạnh
thì tầng lớp chủ doanh nghiệp sẽ có vị trí xứng đáng tương ứng trong cơ cấu
xã hội giai cấp.
Qua học thuyết của Mác - Lênin về các quy luật, nguyên lý về sự vận
động và phát triển của các hình thái kinh tế xã hội, ta đem áp dụng và tìm hiểu
thành phần kinh tế tư bản tư nhân ở Việt Nam.
II. KINH TẾ TƯ BẢN TƯ NHÂN TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG
ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM
1. Khái niệm về kinh tế tư bản tư nhân
Nói đến kinh tế tư bản tư nhân là thực chất nói đến khu vực kinh tế tư
bản tư nhân , về quan hệ sở hữu gồm kinh tế cá thể, tiểu chủ và kinh tế tư bản
tư nhân. Xét về mặt lý luận thì kinh tế cá thể, tiểu chủ và kinh tế tư bản tư
nhân có khác nhau về trình độ phát triển lực lượng sản xuất và bản chất quan
hệ sản xuất. Nhưng trên thực tế, việc phân định rạch ròi ranh giới kinh tế cá
thể, tiểu chủ và kinh tế tư bản tư nhân là không đơn giản. Hai thành phần kinh
tế này luôn có sự vận động, phát triển, biến đổi không ngừng và chịu sự ảnh
hưởng của các yếu tố thời đại, đặc điểm ngành nghề, lĩnh vực sản xuất….
Để có thể hiểu rõ hơn về khu vực kinh tế tư bản tư nhân ta đi tìm hiểu
xem khái niệm của nó là gì? Kinh tế cá thể là thành phần kinh tế tư hữu mà
§ Ò ¸ n K inh tÕ chÝnh trÞ
thu nhập dựa hoàn toàn vào lao động và vốn của bản thân và gia đình. Thành
phần kinh tế cá thể được quy định bởi trình độ phát triển thấp và sản xuất nhỏ
bé. Kinh tế tiểu chủ cũng là hình thức kinh tế tư hữu nhưng có thuê lao động,
tuy nhiên thu nhập vẫn chủ yếu dựa vào sức lao động và vốn của bản thân và
gia đình Kinh tế tư bản tư nhân là thành phần kinh tế mà sản xuất kinh doanh
dựa trên cơ sở chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản xuất và bóc
lột lao động làm thuê.
Nếu muốn có cái nhìn đầy đủ hơn về khu vực kinh tế này, chúng ta cần
tìm hiểu thêm về quá trình hình thành và phát triển của khu vực kinh tế tư bản
tư nhân .
2. Quá trình hình thành và phát triển của khu vực kinh tế tư bản tư
nhân .
Ngay từ những năm đầu của quá trình hình thành học thuyết của mình,
Mac đã cho rằng chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội tất yếu phải trải qua
một thời kỳ quá độ. Thời kỳ này xét về mặt kinh tế sẽ tồn tại đan xen những
kết cấu kinh tế xã hội khác nhau. Thích ứng với thời kỳ đó là nền kinh tế hàng
hoá nhiều thành phần với một cơ cấu xã hội nhiều giai cấp, giai tầng có mâu
thuẫn gay gắt về lợi ích kinh tế, song thống nhất trong mục tiêu vận động. Từ
đó chúng ta phải có những thái độ đúng đắn trong nhìn nhận về kinh tế tư bản
tư nhân và nhận rõ triển vọng phát triển của kinh tế tư bản tư nhân trong cơ
cấu kinh tế nhiều thành phần.
Ngay sau khi cách mạng tháng tám 1945 thành công, nhận định về vai
trò của kinh tế tư bản tư nhân ở Việt Nam lúc bấy giờ, Chủ tịch Hồ Chí Minh
đã tuyên bố "…để giành lấy nền hoàn toàn độc lập của nước nhà thì giới
công - thương phải hoạt động để xây dựng một nền kinh tế và tài chính vững
vàng và thịnh vượng. Chính phủ nhân dân và tôi sẽ tận tâm giúp đỡ giới công
- thương trong cuộc kiến thiết này". Sau khi cuộc kháng chiến 9 năm kết thúc
, năm 1951, miền Bắc bước vào thời kỳ cải tạo xã hội chủ nghĩa và phát triển
kinh tế theo mô hình kế hoạch hoá tập trung. Kinh tế tư bản tư nhân bị hạn