L I M ĐU Ờ Ở Ầ
Chúng ta đang s ng trong k nguyên c a kinh t tri th c, đòi h i m iố ỷ ủ ế ứ ỏ ỗ
con ng i ph i đc đào t o trình đ h c v n, năng l c ; tu d ng rènườ ả ượ ạ ộ ọ ấ ự ưỡ
luy n ph m ch t đo đc, ý th c lao đng t t h n đ có th đáp ngệ ẩ ấ ạ ứ ứ ộ ố ơ ể ể ứ
nh ng yêu c u c a s bi n đi khoa h c công ngh h t s c nhanh chóng.ữ ầ ủ ự ế ổ ọ ệ ế ứ
Trong s nghi p đi m i đt n c v i nh ng m c tiêu dân giàu,ự ệ ổ ớ ấ ướ ớ ữ ụ
n c m nh, xã h i công b ng, dân ch , văn minh, hi n nay, con ng i vàướ ạ ộ ằ ủ ệ ườ
ngu n nhân l c đc coi là nhân t quan tr ng hàng đu, quy t đnh sồ ự ượ ố ọ ầ ế ị ự
phát tri n nhanh, hi u qu và b n v ng n n kinh t n c ta. Đó là y u tể ệ ả ề ữ ề ế ướ ế ố
h t s c b c thi t và c n có tính c p nh t, đáp ng đc yêu c u v conế ứ ứ ế ầ ậ ậ ứ ượ ầ ề
ng i và ngu n nhân l c xét trong n c ta nói riêng và qu c t nói chung.ườ ồ ự ướ ố ế
Chúng ta kh ng đnh con ng i v a là m c tiêu v a là đng l c c a phátẳ ị ườ ừ ụ ừ ộ ự ủ
tri n kinh t xã h i đng th i ph i là nh ng con ng i có tri th c và đoể ế ộ ồ ờ ả ữ ườ ứ ạ
đc. T đây m i con ng i d n d n v đúng v trí là m t ch th sáng t oứ ừ ỗ ườ ầ ầ ề ị ộ ủ ể ạ
ra các giá tr , bao g m các giá tr tinh th n và giá tr v t ch t, cho b n thânị ồ ị ầ ị ậ ấ ả
và cho xã h i. Vì v y, v n đ c t lõi là, ta ph i th c hi n chi n l cộ ậ ấ ề ố ả ự ệ ế ượ
GDĐT ngu n nhân l c, phát tri n con ng i m t cách toàn di n c th l cồ ự ể ườ ộ ệ ả ể ự
l n trí l c. Nhi m v c a GDĐT là đa con ng i đt đn nh ng giá trẫ ự ệ ụ ủ ư ườ ạ ế ữ ị
phù h p v i đc đi m văn hoá và nh ng yêu c u m i đt ra đi v i conợ ớ ặ ể ữ ầ ớ ặ ố ớ
ng i Vi t Nam đ th c hi n quá trình đi m i c a n c ta cũng nh xuườ ệ ể ự ệ ổ ớ ủ ướ ư
h ng phát tri n kinh t nói chung trên th gi i. Em xin ch n đ tài: ướ ể ế ế ớ ọ ề M iố
quan h gi a cá nhân và xã h iệ ữ ộ
1
N I DUNGỘ
Tri t h c nào cũng ph i tr l i b ng cách này hay cách khác câu h i:ế ọ ả ả ờ ằ ỏ
Con ng i là gì? Con ng i sinh ra t đâu, ho t đng và phát tri n ra sao?ườ ườ ừ ạ ộ ể
Tr c khi có h c thuy t Mác, nh ng c g ng c a t duy tri t h cướ ọ ế ữ ố ắ ủ ư ế ọ
nh m đt t i s hi u bi t v con ng i "c th " hi n th c đu không đemằ ạ ớ ự ể ế ề ườ ụ ể ệ ự ề
l i k t qu , r t cu c là ch nghĩa duy tâm v n ng tr trong nh n th c vạ ế ả ố ộ ủ ẫ ự ị ậ ứ ề
con ng i và v đi s ng xã h i.ườ ề ờ ố ộ
Ch đn tri t h c Mác, v n đ con ng i m i đc xem xét m tỉ ế ế ọ ấ ề ườ ớ ượ ộ
cách nh t quán, đy đ và sâu s c h n, trên c s l p tr ng c a duy v tấ ầ ủ ắ ơ ơ ở ậ ườ ủ ậ
tri t đ.ệ ể
I. CON NG I TRONG TRI T H C MÁC - LÊNINƯỜ Ế Ọ
1. B n ch t con ng iả ấ ườ
B t c m t h c thuy t nào v con ng i đu không th l n tránhấ ứ ộ ọ ế ề ườ ề ể ẩ
m t v n đ đã đc đt ra trong l ch s ; Con ng i là gì? B n ch t c aộ ấ ề ượ ặ ị ử ườ ả ấ ủ
con ng i là gì? Quan đi m duy tâm quy đc tr ng, b n ch t con ng iườ ể ặ ư ả ấ ườ
vào lĩnh v c ý th c t t ng, tình c m, đo đc, ho c xem b n ch t conự ứ ư ưở ả ạ ứ ặ ả ấ
ng i là cái gì đó đc quy đnh s n t nh ng l c l ng siêu t nhiên.ườ ượ ị ẵ ừ ữ ự ượ ự
M t s trào l u tri t h c khác l i gi i thích b n ch t con ng i tộ ố ư ế ọ ạ ả ả ấ ườ ừ
góc đ nh ng đi m chung c a m i sinh v t trên trái đt. B n ch t đó làộ ữ ể ủ ọ ậ ấ ả ấ
b n tính t nhiên, là nh ng nhu c u thu c v s duy trì th xác và d cả ự ữ ầ ộ ề ự ể ụ
v ng đ phát tri n gi ng nòi; ho c tìm ki m b n ch t con ng i trongọ ể ể ố ặ ế ả ấ ườ
khuôn kh cá nhân riêng l , nghĩa là con ng i b tách kh i m i quan h xãổ ẻ ườ ị ỏ ố ệ
h i hi n th c c a nó. Tính ch t siêu hình c a các quan đi m này v b nộ ệ ự ủ ấ ủ ể ề ả
ch t c a con ng i bi u hi n ch , con b n ch t là cái v n có tr u t ngấ ủ ườ ể ệ ở ỗ ả ấ ố ừ ượ
và quy nó v b n tính t nhiên, tách kh i xã h i và tr nên b t bi n.ề ả ự ỏ ộ ở ấ ế
V i quan đi m duy v t tri t đ và ph ng pháp bi n ch ng, C.Mácớ ể ậ ệ ể ươ ệ ứ
và Ph.Ăngghen đã t o ra m t b c ngo t trong vi c nh n th c b n ch tạ ộ ướ ặ ệ ậ ứ ả ấ
2
con ng i. Các ông xu t phát t con ng i th c ti n, con ng i hi n th c,ườ ấ ừ ườ ự ễ ườ ệ ự
con ng i c i t o th gi i và thông qua ho t đng v t ch t con ng i. Đóườ ả ạ ế ớ ạ ộ ậ ấ ườ
là m t đng v t có tính xã h i v i t t c nh ng n i dung văn hoá - l ch sộ ộ ậ ộ ớ ấ ả ữ ộ ị ử
c a nó. Nh v y, các ông không xem xét b n ch t con ng i m t cách côủ ư ậ ả ấ ườ ộ
l p và phi n di n mà đt nó trong m i quan h v i t nhiên, xã h i và conậ ế ệ ặ ố ệ ớ ự ộ
ng i. Con ng i s ng d a vào t nhiên nh h t th y m i sinh v t khác.ườ ườ ố ự ự ư ế ẩ ọ ậ
Nh ng con ng i s dĩ tr thành con ng i chính là ch nó khonog chư ườ ở ở ườ ở ỗ ỉ
s ng d a vào t nhiên, Ph.Ăngghen là ng i đu tiên đã ch ra đc b cố ự ự ườ ầ ỉ ượ ướ
chuy n bi n t v n thành ng i là nh có lao đng. Quá trình con ng iể ế ừ ượ ườ ờ ộ ườ
c i t o t nhiên cũng là quá trình con ng i tr thành con ng i.ả ạ ự ườ ở ườ
Ph.Ăngghen nói "lao đng sáng t o ra con ng i là theo ý nghĩa y".ộ ạ ườ ấ
Khác v i t nhiên, xã h i không th có tr c con ng i mà đã ra điớ ự ộ ể ướ ườ ờ
cùng v i con ng i, xã h i cũng con ng i, xã h i cũng không ph i là cáiớ ườ ộ ườ ộ ả
gì tr u t ng, b t bi n mà m i hình thái kinh t - xã h i ch thích h p v iừ ượ ấ ế ỗ ế ộ ỉ ợ ớ
m i ph ng th c s n xu t nh t đnh.Nhân t quy t đnh ph ng th c s nỗ ươ ứ ả ấ ấ ị ố ế ị ươ ứ ả
xu t phát tri n l i là l c l ng s n xu t, bao g m con ng i và công cấ ể ạ ự ượ ả ấ ồ ườ ụ
lao đng. Nh th , không ph i cái gì khác mà chính là con ng i, cùng v iộ ư ế ả ườ ớ
nh ng công c do h ch t o ra, đã quy t đnh s thay đi b m t xã h i.ữ ụ ọ ế ạ ế ị ự ổ ộ ặ ộ
V y xã h i đã s n xu t ra con ng i v i tính cách là con ng i nh thậ ộ ả ấ ườ ớ ườ ư ế
nào thì con ng i cũng s n xu t ra xã h i nh th .ườ ả ấ ộ ư ế
Trong khi phê phán nh ng quan đi m c a Phoi b c, xu t phát tữ ể ủ ơ ắ ấ ừ
nh ng cá th cô l p C.Mác đã đa ra lu n đi m n i ti ng v b n ch t conữ ể ậ ư ậ ể ổ ế ề ả ấ
ng i: "B n ch t con ng i không ph i là cái tr u t ng c h u c a cáườ ả ấ ườ ả ừ ượ ố ữ ủ
nhân riêng bi t. Trong tính hi n th c c a nó, b n ch t con ng i là t ngệ ệ ự ủ ả ấ ườ ổ
hoà nh ng quan h xã h i". Lu n đi m trên th hi n nh ng đi m c b nữ ệ ộ ậ ể ể ệ ữ ể ơ ả
sau:
3
- Khi nói b n ch t con ng i là t ng hoà nh ng quan h xã h i, cũngả ấ ườ ổ ữ ệ ộ
có nghĩa là t t c các quan h xã h i đu góp ph n hình thành b n ch t conấ ả ệ ộ ề ầ ả ấ
ng i, nh ng có ý nghĩa quy t đnh nh t là quan h s n xu t. B i vì, cácườ ư ế ị ấ ệ ả ấ ở
quan h khác đu tr c ti p ho c gián ti p ch u s quy đnh c a quan hệ ề ự ế ặ ế ị ự ị ủ ệ
này. M i hình thái kinh t - xã h i có m t ki u quan h s n xu t nh t đnhỗ ế ộ ộ ể ệ ả ấ ấ ị
gi vai trò chi ph i, và chính ki u quan h s n xu t đó là cái xét đn cùng,ữ ố ể ệ ả ấ ế
t o nên b n ch t c a con ng i trong giai đo n l ch s đó.ạ ả ấ ủ ườ ạ ị ử
đây, cái ph bi n (cái chung c a nhân lo i) t n t i và th hi n quaỞ ổ ế ủ ạ ồ ạ ể ệ
cái đc thù (hình thái xã h i, giai c p) và cái đn nh t(cá nhân t ng conặ ộ ấ ơ ấ ừ
ng i). Do đó, khi bàn đn b n chát chung c a con ng i không th g tườ ế ả ủ ườ ể ạ
b b n ch t giai c p c a các t ng l p khác nhau; và ng c l i khi nói b nỏ ả ấ ấ ủ ầ ớ ượ ạ ả
ch t giai c p c a các t ng l p khác nhau không đc quên b n ch t chungấ ấ ủ ầ ớ ượ ả ấ
c a con ng i. Nh ng t đó quy b n ch t con ng i ch còn là b n ch tủ ườ ư ừ ả ấ ườ ỉ ả ấ
giai c p và t t c m i ho t đng c a con ng i đu đc gi i thích tr cấ ấ ả ọ ạ ộ ủ ườ ề ượ ả ự
ti p t đây l i là xuyên t c th c ch t quan đi m macxít v b n ch t conế ừ ạ ạ ự ấ ể ề ả ấ
ng i. Đây là m t quan h không th tách bi t c a các th b c v b nườ ộ ệ ể ệ ủ ứ ậ ề ả
ch t trong con ng i.ấ ườ
- Các quan h xã h i không ph i ch xét quan h t ng hình tháiệ ộ ả ỉ ở ệ ở ừ
xã h i riêng bi t mà còn khái quát nh ng quan h xã h i chung th hi n quaộ ệ ữ ệ ộ ể ệ
t ng ch đ, th i đi riêng bi t. Quan h xã h i v a di n ra theo chi uừ ế ộ ờ ạ ệ ệ ộ ừ ễ ề
ngang (đng đi) v a theo chiêù d c l ch s . Các quan h xã h i quy đnhươ ạ ừ ọ ị ử ệ ộ ị
b n ch t con ng i bao g m c quan h xã h i hi n t i và quan h xã h iả ấ ườ ồ ả ệ ộ ệ ạ ệ ộ
truy n th ng, b i trong l ch s c a mình con ng i b t bu c ph i k th aề ố ở ị ử ủ ườ ắ ộ ả ế ừ
di s n c a nh ng th h tr c nó.ả ủ ữ ế ệ ướ
Trong lĩnh v c văn hoá tinh th n có nh ng truy n th ng thúc đy conự ầ ữ ề ố ẩ
ng i v n lên, nh ng cũng có nh ng truy n th ng "đè n ng lên nh ngườ ươ ư ữ ề ố ặ ữ
4
con ng i đang s ng". Do đó khi xem xét b n ch t con ng i không đcườ ố ả ấ ườ ượ
tách r i hi n t i và quá kh .ờ ệ ạ ứ
- Cái b n ch t không ph i là cái duy nh t, mà là b ph n chi ph iả ấ ả ấ ộ ậ ố
trong ch nh th c th phong phú đa d ng. B n ch t và th hi n b n ch tỉ ể ụ ể ạ ả ấ ể ệ ả ấ
c a con ng i có khác bi t. Không hi u b n ch t chung c a con ng i hayủ ườ ệ ể ả ấ ủ ườ
quy t t c nh ng gì c a con ng i đ ch vào b n ch t là sai l m. B nấ ả ữ ủ ườ ể ỉ ả ấ ầ ả
ch t m t con ng i c th là t ng hoà các quan h xã h i "v n có" c aấ ộ ườ ụ ể ổ ệ ộ ố ủ
con ng i đó và quy đnh nh ng đc đi m c b n chi ph i m i hành vi c aườ ị ữ ặ ể ơ ả ố ọ ủ
ng i đó. Còn t t c nh ng hành vi c a ng i đó b c l ra bên ngoài làườ ấ ả ữ ủ ườ ộ ộ
nh ng hi n t ng bi u hi n b n ch t c a h . S th hi n b n ch t c aữ ệ ượ ể ệ ả ấ ủ ọ ự ể ệ ả ấ ủ
con ng i không ph i theo con đng th ng, tr c ti p, mà th ng là giánườ ả ườ ẳ ự ế ườ
ti p, quanh co qua hàng lo t mâu thu n gi a cá nhân và xã h i, gi a kinhế ạ ẫ ữ ộ ữ
nghi m và nh n th c khoa h c, gi a l i ích tr c m t và lâu dài; gi a b nệ ậ ứ ọ ữ ợ ướ ắ ữ ả
năng sinh v t và ho t đng có ý th c gi a di truy n t nhiên và văn hoá xãậ ạ ộ ứ ữ ề ự
h i… Trong di n bi n đy mâu thaũan đó, b n ch t th hi n ra nh m tộ ễ ế ầ ả ấ ể ệ ư ộ
xu h ng chung, xét đn cùng m i th y s chi ph i c a xu h ng đó.ướ ế ớ ấ ự ố ủ ướ
Con ng i là m t th c th sinh v t - xã h i. Thông qua ho t đngườ ộ ự ể ậ ộ ạ ộ
th c ti n, con ng i làm bi n đng đi s ng xã h i đng th i cũng bi nự ễ ườ ế ộ ờ ố ộ ồ ờ ế
đi chính b n thân mình. Đi u đó cũng có nghĩa là con ng i ti p nh n b nổ ả ề ườ ế ậ ả
ch t xã h i c a mình thông qua ho t đng th c ti n.ấ ộ ủ ạ ộ ự ễ
Nh v y, b n ch t con ng i không ph i là tr u t ng mà là hi nư ậ ả ấ ườ ả ừ ượ ệ
th c, không ph i là t nhiên mà là l ch s , không ph i là cái v n có trongự ả ự ị ử ả ố
m i cá th riêng l mà là t ng hoà c a toàn b quan h xã h i. Đây là phátỗ ể ẻ ổ ủ ộ ệ ộ
hi n có giá tr to l n c a Mác v b n ch t con ng i.ệ ị ớ ủ ề ả ấ ườ
Th a nh n ý nghĩa quy t đnh c a m t xã h i đi v i vi c hìnhừ ậ ế ị ủ ặ ộ ố ớ ệ
thành b n ch t con ng i, song không có nghĩa là, ch nghĩa Mác- Lênin coiả ấ ườ ủ
nh m t t nhiên, ph nh n cái sinh v t trong y u t c u thành b n ch tẹ ặ ự ủ ậ ậ ế ố ấ ả ấ
5