TƯỢNG LIỄU HẠNH Ở PHỦ NẤP - MỘT PHO
TƯỢNG ĐỒNG ĐỘC ĐÁO
Được xem như là một biểu tượng nữ rực rỡ nhất trong tâm thức dân gian Việt
Nam, Thánh Mẫu Liễu Hạnh, còn là một trong sáu nhân vật kỳ tài của đất Vụ Bản
được truyền tụng là Thiên Bản lục kỳ. Bà cũng là nhân vật nữ duy nhất trong các thánh
“tứ bất tử” của Việt Nam gồm Tản Viên Sơn Thánh, Chử Đồng Tử, phù Đổng Thiên
Vương và Liễu Hạnh. Theo các truyền thuyết và thư tịch cổ ghi nhận, thì Thánh Mẫu
Liễu Hạnh có đến 3 lần sinh hóa, để tác oai tác phúc. Đây cũng là nhân vật chứa đựng
trong mình đầy đủ những phẩm chất cũng như các cá tính của người phụ nữ Việt Nam.
Bà vừa là người hiếu nghĩa với cha mẹ, thủy chung với chồng, tận tụy với con, nhưng
cũng là một người đàn bà mang trong mình những khát vọng yêu đương mãnh liệt. Bà
là biểu tượng của lòng thiện tâm, giúp nước giúp đời, nhưng cũng lại là người thể hiện
ra cái khí phách ngang tàng bỡn cợt trừng trị những thói hư tật xấu trong xã hội phong
kiến. Bởi sự hội tụ những phẩm chất này, nên triều đình Lê Nguyễn đã vinh phong bà
là “Thượng Đẳng Thần Chế Thắng Hòa Diệu đại Vương”, là “Mạ Vàng công chúa”.
Triều Nguyễn đã phong Bà là bậc “Mẫu Nghi Thiên Hạ”.
Đền phủ được dựng lên để thờ Bà có ở khắp nơi. Các tác phẩm điêu khắc tạc
nên để tôn vinh Bà cũng rất phổ biến trong các điện thần Đạo Mẫu. Trong số những
tác phẩm điêu khắc đó thì pho tượng Thánh Mẫu Liễu Hạnh đặt trong hậu cung Phủ
Nấp, Vỉ Nhuế, ý Yên, Nam Định có thể xem là một trong những tác phẩm đẹp, độc
đáo. Tác phẩm này, không chỉ độc đáo do chất liệu tạo tác bằng đồng mà còn ghi nhận
những giá trị lịch sử và văn hóa của địa danh Phủ Nấp, cũng như chứng thực cho các
truyền thuyết về Mẫu Liễu, vốn được xem là những hư cấu trong dân gian. Pho tượng
tạc Mẫu Liễu Hạnh ngồi xếp bằng rất khoan thai, trong trang phục giản dị, nét mặt
bình thản, và có phần thôn dã. Đôi mắt bà hơi nhìn xuống như đang tập trung vào nội
tâm, hai tay bà đặt trên hai đầu gối trong tư thế ấn quyết. Theo tiến sĩ Vũ Huy Trác
trong “Quảng cung linh từ phả ký” thì pho tượng đồng này do vợ chồng Lạng Giang
Phạm Đại nhân hưng công vào những năm 70 của thế kỷ XVIII. Như vậy pho tượng
qua phong cách tạc tượng và thư tịch ghi chép đã cho thấy tính chất đồng nhất về niên
đại. Tuy nhiên, nếu đặt tác phẩm này trong mối tương quan với đa phần các tác phẩm
tạc Thánh Mẫu Liễu Hạnh thì đây lại là một pho tượng mang nhiều nhân tố độc đáo.
Về lịch sử hình thành hệ thống điêu khắc thờ Mẫu ở Việt Nam có lẽ không thật
sớm như Đạo Phật hay Đạo Giáo. Có thể nói trước thế kỷ XVII, dường như không có
các tượng thờ đạo Mẫu, bởi theo quan niệm của dân gian thần linh là vô hình. Pho
tượng thường không thể đại diện cho thần linh, do vậy phổ biến hơn trong dân gian
cách thờ các thần linh thường là thờ ngai, chứ không thờ tượng. Ngai chính là cái ghế
ngồi của các vị anh linh hiển thánh. Trên chiếc ngai thờ, người ta thường khắc tên lên
lưng ngai, hoặc đặt bài vị của người được thờ lên đó. Trong Đạo Mẫu thì sự hiển linh
của các vị Thánh còn được biết đến thông qua các nghi thức lên đồng. Sự giáng đồng
của các thánh mẫu hay các quan, các ông hoàng, các cô, các cậu... Do vậy đôi khi hệ
thống tượng thờ là không cần thiết để khắc họa những giá trị tâm linh, bởi giá trị tâm
linh được thể hiện ra trong niềm tin, tâm khảm của mỗi con người chứ không phải là
sự hiện hữu diện tiền. Đồng thời điều này cũng giải thích cho việc các điêu khắc Đạo
Mẫu thường rất khiêm nhường, chiếm một không gian vừa phải để nhường chỗ cho
những hoạt động diễn xướng hiển thánh khi giáng đồng của các nhân vật được thờ.
Mặc dầu vậy, khi hình thành, các điêu khắc Đạo Mẫu cũng có một vị thế nhất định
trong không gian đền phủ để tạo nên tính chất hoàn thiện cho một tín ngưỡng tôn giáo.
Chúng tôi cho rằng hệ thống điêu khắc Đạo Mẫu chỉ bắt đầu xuất hiện từ
khoảng thế kỷ XVII thịnh hành và nở rộ trong thế kỷ XVIII và các thế kỷ tiếp theo với
những sự thay đổi tiếp biến liên tục. Đây cũng là thời điểm các đền phủ được nhập vào
các chùa theo truyền thuyết Liễu Hạnh được Thích Ca Mâu Ni giải cứu, rồi qui y Phật
Pháp sau trận Sòng Sơn đại chiến. Truyền thuyết này có lẽ được xem như một trong
những nhân tố để hợp thức hóa các hiện tượng thờ mẫu trong chùa, song song với
dạng thức “tiền Phật hậu Thánh” gắn liền với các vị thiền sư (như chùa Thầy, chùa
Keo, chùa Bối Khê). Và không chỉ trong kiến trúc, trong điêu khắc cũng bắt đầu xuất
hiện hình thức tiếu tượng của các vị Thánh, mà trước đó dường như là không có. Tục
đặt tượng thờ hậu trong các đình chùa đến giai đoạn này cũng phát triển nở rộ. Do vậy
tâm lý hình tượng hóa hình ảnh các vị thần linh trong các điện đường, chùa chiền lúc
này dường như đã trở thành một tâm thức mới, khác với quan niệm về sự vô hình kể
trên.
Như vậy sự hình thành của một điện Mẫu từ thế kỷ XVII là do sự hội tụ của
nhiều nhân tố khác nhau. Trong đó tượng Thánh Mẫu Liễu Hạnh cũng đồng thời xuất
hiện với sự phát triển, tiếp biến của hệ thống điêu khắc điện Mẫu này. Hình ảnh tiếu
tượng học của bà cũng được dựa trên các quan niệm, cũng như các thần tích, truyền
thuyết về sự thăng giáng được truyền tụng. Cho dù ra đời khá muộn nhưng Thánh Mẫu
Liễu Hạnh đã chiếm ngôi vị cao nhất trong điện thờ Mẫu, đó là Đệ Nhất Thượng Thiên
Thánh Mẫu.
Trở lại với pho tượng Thánh Mẫu Liễu Hạnh được thờ trong hậu cung của Phủ
Nấp, thì có thể nói đây là một pho tượng mang tính chất đặc biệt. Nó không chỉ đơn
giản là bức tượng khắc họa lên một hình Thánh Mẫu với những tính cách chung
chung, mà ít nhiều liên quan đến một nhân vật có thực với những thần tích và thần
phả. Người ta nhìn thấy ở pho tượng này tính chất tương đồng của hình tượng Mẫu
Liễu Hạnh ở đây với lối tạc tượng hậu rất phổ biến trong các ngôi chùa Việt vào thế kỷ
XVII - XVIII, kể cả về kích thước cũng như phong cách. Điều này được thể hiện ra
trong dáng ngồi xếp bằng rất nghiêm cẩn. Các nếp áo được tạc một cách giản dị với
hai lớp áo choàng ở ngoài và một chiếc yếm đào phía bên trong. Cách phục trang giản
dị này khiến cho pho tượng trở nên sống động gần gũi.
Đối sánh cách thức tạo hình của pho tượng này với những pho tượng Mẫu Liễu
được thờ trong các chùa, phủ, thì người ta cũng có thể nhận thấy sự khác biệt rất căn
bản. Nếu tính chất lý tưởng hóa theo mẫu thức được qui chuẩn từ các tác phẩm tranh
dân gian thì Mẫu Liễu thường được tạc theo tư thế ngồi trên ngai, hai đầu gối song
song, một tay đặt trên đầu gối, một tay ấn quyết, dáng vẻ thư thái, mặc áo màu đỏ
(Mẫu Thượng Thiên). Hoặc bà được tạc theo tư thế ngồi xếp bằng khoan thai, hai tay
đặt lên hai đầu gối. Trên đầu bà thường được tạc đội một cái vương miện lộng lẫy.
Mẫu thức này, không chỉ áp dụng đối với các tượng Liễu Hạnh được tạc thờ trong các
đền phủ, mà được áp dụng để tạc tất cả các nhân vật Thánh Mẫu khác (mẫu Thoải,
Mẫu Địa, Mẫu Thượng Ngàn). Điều khác nhau duy nhất ở các tượng thờ mẫu này là
màu sắc các trang phục.
Từ đó ta thấy rằng, pho tượng Mẫu Liễu ở Phủ Nấp, không chỉ giản dị trong
trang phục, mà trên đầu của bà cũng không đội vương miện lộng lẫy, ở đây chỉ đơn
thuần có một chiếc chụp tóc búi cao, càng làm gương mặt của bà trở nên gần gũi đời
thường. Hơn thế nữa, có thể nói cái khéo của các nghệ nhân dân gian khi tạc nên pho
tượng này chính là sự liên hệ giữa hình thức tạo tác và vị thế đặt pho tượng tại Vỉ
Nhuế, Phủ Nấp. Theo sự ghi nhận của các thần tích thần phả, cũng như những văn bia
câu đối ở các phủ trong quần thể di tích Phủ Dày cho biết: lần giáng trần đầu tiên của
Mẫu là ở Quảng Nạp (Phủ Nấp - Vỉ Nhuế) nay thuộc xã Yên Đồng, huyện ý Yên, Nam
Định. Như câu đối ở phủ chính Tiên Hương: “Tam Thế luân hồi, vu vỉ Nhuế, vu Vân
Cát, vu Nga Sơn ngũ bách dư niên quang thực lục / Lịch triều ba cổn, vi đế nữ, vi đại
vương, vi chúng mẫu, ức niên vạn cổ điện danh bang”. Hay câu đối ở chính Phủ Nấp
do Tổng đốc Nam Định Đoàn Triển ghi năm 1915: “Giáng vu Vỉ Nhuế do tiền sự / Địa
hữu Sòng Sơn thuộc hâu thời”(1) cũng chứng thực về lần giáng trần đầu tiên này.