Văn học cung đình và văn học
thành thị ở Thăng Long
Nhà nghiên cứu Trần Đình Hượu đã có những gợi ý quan trọng để chúng ta tìm
kiếm câu trả lời. Nhân viết về Truyện Hoa Tiên, ông đã có một nhận xét cực quan trọng
rằng các truyện Nôm có tính chất tài tử giai nhân mà ta quen gọi là Truyện Nôm bác
học nở rộ trong thế kỷ XVIII vay mượn cốt truyện của các tiểu thuyết “của văn học đô
thị Trung Quốc”(10). Ông phê phán cách tiếp cận xã hội học dung tục kéo dài ở ta: “Lâu
nay ta quen đánh giá văn học theo lối xã hội học tầm thường, gắn các hiện tượng văn
học với vận mệnh chế độ phong kiến, coi Hoa tiên nguyên tác là sản phẩm của trào lưu
chống phong kiến và các bản nhuận chính (truyện Hoa tiên – TNT chú) với trào lưu bảo
vệ chế độ chuyên chế, một bên nằm trong xu hướng nhân đạo, kết quả của phong trào
khởi nghĩa nông dân, một bên chịu ảnh hưởng của thể chế chuyên chế độc tôn Nho giáo
nhà Nguyễn” (tr.170). Nhưng theo ông, phải thấy rõ sức hấp dẫn cả về nội dung và nghệ
thuật của kiểu truyện tài tử giai nhân Trung Quốc đối với nho sĩ Việt Nam: “Khi tiếp
xúc với các tiểu thuyết ái tình - loại văn học đô thị đời Nguyên và đời Minh ở Trung
Quốc (những “dâm từ, diễm khúc” như cách nói của Vũ Đãi Vấn) – một loại văn
chương trái lễ bất chính, các nhà nho vốn chỉ quen với văn chương kinh, truyện, sử, tử,
với Đường thi và Cổ văn,... lại bị lôi cuốn say mê. Họ gặp trong văn chương mới lạ đó
những con người khác, say mê hạnh phúc và được hưởng thụ một tình yêu đẹp đẽ phong
phú. Làm say mê họ không chỉ là hình ảnh một cuộc sống khác mà còn là một nghệ
thuật văn chương khác, “dâm từ, diễm khúc” thúc giục họ nếm trải cuộc sống đó và học
theo thứ văn chương mới mẻ đó” (tr.172).
Chính văn học thành thị đã đem lại sự say mê, ham thích mới lạ có thể khiến cho
con người xao nhãng học tập kinh điển hay chán ghét thơ phú chính thống cung đình.
Không phải ngẫu nhiên mà rất nhiều tác phẩm tự sự, gồm các văn xuôi và truyện thơ,
của thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX ở Thăng Long lại lấy hai nhân vật chính là chàng thư
sinh - sĩ tử và người con gái đất kinh kỳ, kiểu nhân vật tài tử giai nhân. Tác nhân kích
thích trước tiên cho sự ra đời của kiểu nhân vật này không phải từ sự tiếp nhận văn học
thành thị Trung Quốc, cụ thể là từ việc vay mượn cốt truyện của kiểu truyện tài tử giai
nhân. Chúng ta có thể quan sát thấy, chính đời sống thành thị Thăng Long đã gợi ý cho
sự xuất hiện của kiểu nhân vật tài tử giai nhân. Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ (thế
kỷ XVI) đã có một số truyện mang đậm nét kiểu tác phẩm văn học thành thị. Nhân vật
nam nữ trong Truyện kỳ ngộ ở trại Tây được hưởng bầu không khí khá tự do của thành
thị Thăng Long. Ta nói Thăng Long là cái làng lớn theo nghĩa là người dân xưa đã “bê
nguyên xi” kết cấu và văn hóa làng xã vào Thăng Long. Nhưng cũng lại phải công
nhận một sự thực khác là cái làng lớn này không còn là cái làng nhỏ ở quê của họ nữa.
Cư dân Thăng Long không phải là cư dân ổn định của làng quê mà rất biến động khiến
cho tâm lý làng xã vốn thường can thiệp vào đời sống cá nhân không có vai trò nữa.
Cái cá nhân ít nhiều bắt đầu có cơ hội nảy nở, thể hiện. Một chàng trai giã từ cha mẹ từ
miền quê Thiên Trường ra ngụ ở Thăng Long để thụ nghiệp cụ Ức Trai tức là chàng có
tự do nhất định đối với khuôn khổ chật hẹp của gia đình phong kiến. Hàng ngày chàng
đi học qua phường Khúc Giang nơi có một dinh cư cũ đổ nát (vô chủ) và thấy hai cô
gái xinh đẹp đứng đó, chủ động trêu ghẹo chàng, hái quả ngon, bẻ hoa đẹp ném cho
chàng (trái ngược với người con gái trong xã hội nho giáo hóa vốn được dạy phải giữ
lễ, giữ thế bị động trước nam giới). Cuộc tình của họ diễn ra trong không gian thành
thị, nơi lứa đôi không bị nhòm ngó, bình luận, đàm tiếu như ở làng quê. Nói cách khác,
không gian sống thành thị và kiểu nhân vật thư sinh của thành thị (trường hợp này là
chàng Hà Nhân) đã gợi ý cho kiểu truyện tình yêu tài tử giai nhân. Tuy nhiên, phương
thức tự sự đơn giản của kiểu truyện này, đặc biệt là chưa phân tích được chiều sâu tâm
lý nhân vật, tương tác nhân vật đơn tuyến, xung đột xã hội chưa thể hiện mạnh mẽ…
đã không thỏa mãn tâm lý tiếp nhận của tầng lớp cư dân thành thị ngày càng đa dạng,
đông đảo. Nền tảng văn hóa thành thị Thăng Long đã thúc đẩy những sáng tác văn học
thành thị ra đời, trong đó có cả xu hướng vay mượn cốt truyện của văn học thành thị
Trung Quốc vốn có nhiều kinh nghiệm hơn. Trong các truyện Nôm mượn cốt truyện
của văn học thành thị Trung Quốc, ta thường bắt gặp kiểu nhân vật nam/nữ có dáng
dấp tài tử giai nhân như trong Truyền kỳ mạn lục. Không gian thành thị và tình yêu táo
bạo giữa nam nữ có quan hệ rõ ràng. Nhu cầu hiểu biết động cơ tâm lý của hành động
nhân vật đã gia tăng chất trữ tình thấm đậm của Truyện Hoa Tiên, Truyện Kiều.
Khi thành thị phát triển đến chừng mực nào đó thì các tầng lớp cư dân cũng đa
dạng và phức tạp hơn. Quan niệm sống cũng đa dạng hơn, không còn nhất thể như cũ.
Phương diện cá nhân của con người đã lôi cuốn sự hứng thú. Con người kẻ chợ đã
không thỏa mãn với lối sáng tác văn học truyền thống. Không phải ngẫu nhiên mà song
song với những sinh hoạt văn học có tính cách cung đình như những buổi bình văn
trong nhà quốc học do các quan “chính phủ” chủ trì(11), ở Thăng Long thế kỷ XVIII có
những hình thức “câu lạc bộ văn học” tự phát do những người thích văn chương hợp
lại mà thành, tùy hứng chứ không có tính cách định kỳ. Qua Thượng kinh ký sự, Lê
Hữu Trác cho biết lúc trẻ, còn ở Thăng Long, ông cùng bạn bè vài chục người đã lập
một thi xã. Trong thời gian gần một năm ở Thăng Long (1782), ông đã có nhiều cuộc
xướng họa thơ văn ngẫu hứng với những người yêu thơ ở kinh kỳ và quanh kinh kỳ tới.
Họ đến xin thơ ông rồi đều có thơ họa lại. Ông không ngờ thơ của ông đã được người
kinh kỳ truyền tay nhau chép lại, cứ hai ba ngày lại có người mang thơ họa đến gặp
ông. Thơ của ông được đánh giá là có ý vị khói mây, thanh cao, thoát tục của bậc ẩn
dật. Đem tâm sự nhàn dật, thoát tục tuyên truyền tạo thành một đợt sóng xướng họa
khá sôi nổi trong một vài tháng, giữa Thăng Long phồn hoa, đô hội, nơi có nhiều hoàn
cảnh nuôi dưỡng tham vọng chính trị cũng là một điểm lạ của Lãn Ông Lê Hữu Trác,
ông già lười biếng chuyện chính trị, chuyện danh lợi. Thi nhân xưa có những cách
riêng để thể hiện con đường tìm kiếm tự do cho cá nhân, trong đó không thể không nói
đến những phát ngôn coi thường danh lợi, đề cao nhàn dật ngay giữa chốn đô thị phồn
hoa. Toàn bộ Thượng kinh ký sự thực ra dành để diễn tả con người độc lập, tự do của
thi nhân trong xã hội chuyên chế mọt ruỗng. Lê Hữu Trác còn kể, cũng trong chuyến đi
Thăng Long này, có lần đến chơi nhà Đặng tiểu thư, con gái một người bạn, cô có tập
thơ nôm ba mươi bài “cung oán” do quan Tiền Ninh soạn. Cô cho hay, ở kinh kỳ rất
nhiều người chép lại thơ này. Nghĩa là có một dạng “cung oán nhiệt” hay đề tài cung
oán cho các “câu lạc bộ thơ” tự phát ở kinh kỳ. Người thành thị đang hứng thú với thân
phận và quyền sống của một kiểu người phụ nữ- những người tài sắc, mỏi mòn trong
cô đơn, giữa tuổi thanh xuân chốn cung cấm thâm u. Giới nghiên cứu đã nói đến hiện
tượng có nhiều bản diễn nômChinh phụ ngâm (Đặng Trần Côn) và hiện tượng Truyện
Hoa Tiên có trải qua một lịch sử nhuận sắc(12). Những tác phẩm văn học thành thị kiểu
này không chỉ dấy lên sự quan tâm đến thân phận hay quyền sống của người phụ nữ
mà còn tạo nên niềm hứng khởi cho các nhà văn, nhà thơ thể nghiệm tài năng nghệ
thuật vào một hình thức thi pháp mới, đầy tính chất thẩm mỹ. Diễn ra quốc âm, xướng
họa, nhuận sắc… chính là những hình thức khác nhau của đối thoại liên văn bản, khiến
cho văn học thành thị ở Thăng Long ngày càng đậm nét dân chủ, thẩm mỹ, giải trí.
Không khí văn học thành thị của Thăng Long ở thời kỳ này quả thực rất sôi động,
nhiều vẻ.
Nói về hoàn cảnh lịch sử của văn học Việt Nam thế kỷ XVIII - đầu thế kỷ XIX,
nhiều người thường nhấn quá mạnh vào tình trạng khủng hoảng kinh tế của xã hội
phong kiến tạo hình ảnh đen tối, thê thảm mà quên mất rằng giới quý tộc lớp trên và
các thương nhân không đến nỗi thê thảm như vậy. Nói đến Thăng Long ở thế kỷ
XVIII, không thể bỏ qua những người có khả năng tài chính như quan lại quý tộc,
thương gia, những kẻ có cuộc sống phong phú hơn trước, thể hiện trước hết trong nhu
cầu hưởng thụ nghệ thuật, đã “bảo trợ” theo những cách riêng để nghệ thuật phát triển.
Chúng tôi đã từng bàn về vai trò quan trọng của nghệ thuật diễn xướng, về sự hiện diện
ngày càng đông đảo của những nghệ sĩ ca trù trong đời sống nghệ thuật Thăng Long
các thế kỷ XVIII-XIX. Bài thơ Long thành cầm giả ca (1813) của Nguyễn Du có một
chi tiết đáng chú ý: cô Cầm này đã biểu diễn phục vụ qua ba triều đại, từ Lê - Trịnh
qua Tây Sơn đến Nguyễn. Có thể lập trường chính trị của những khán - thính giả thuộc
ba triều đại này là khác nhau, song họ đều giống nhau ở chỗ say mê nghệ thuật biểu
diễn, và một khi đã say mê thì không tiếc tiền. Tây Sơn chư thần mãn tọa tận khuynh
đảo/ Triệt dạ truy hoan bất tri bão/ Tả phao hữu trịch tranh triền đầu/ Nê thổ kim tiền
thù thảo thảo (Quan lại Tây Sơn ngồi kín tất thảy đều nghiêng ngả/ Suốt đêm truy hoan
không biết chán/ Bên trái bên phải đua nhau ném tiền thưởng/ Tiền vàng coi như đất
bùn)(13)... Trong những cuộc hát xướng ấy, người ta bất giác trở về với phần con người
của mình, thôi mũ áo cao sang, bỏ sự đường bệ uy nghiêm. Nguyễn Công Trứ còn
bảoKhi đắc ý mắt đi mày lại. Có lẽ chúng ta phải nghĩ đến một vai trò to lớn cho hát ca
trù và các nghệ sĩ ả đào trong quá trình đưa các văn nhân, nghệ sĩ của Thăng Long trở
lại với con người tự nhiên, đời thường. Mảng văn học cung đình thiên về thể hiện con
người thánh nhân, quân tử còn mảng văn học thành thị lại tạo cơ hội cho sự khẳng
định của con người tự nhiên, phàm trần. Dẫu làm quan hay trở thành các hàn nho, hàn
sĩ, nhiều tác giả văn học Thăng Long thế kỷ XVIII- đầu thế kỷ XIX đã bắt đầu ý thức
về con người nghệ thuật của họ. Con người văn chương đã phần nào tách khỏi con
người chính trị. Thơ không còn thuần túy là phương tiện nói chí tu thân, tề gia, trị