Bản thảo lưu hành nội bộ
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
Nguyễn Thị Vân Anh - Hoàng Thị Duyên - Mai Thị Hồng Tuyết
(Chủ biên)
TẬP BÀI GIẢNG
NGUYÊN LÝ LÝ LUẬN VĂN HỌC
(Lưu hành nội bộ)
HÀ NỘI, 2017
Bản thảo lưu hành nội bộ
Mai Thị Hồng Tuyết - Nguyễn Thị Vân Anh - Hoàng Thị Duyên
(Chủ biên)
TẬP BÀI GIẢNG
NGUYÊN LÝ LÝ LUẬN VĂN HỌC
(Dùng cho sinh viên hệ chính quy, ngành cử nhân sư phạm ngữ
văn và ngành cử nhân văn học)
HÀ NỘI, 2017
Bản thảo lưu hành nội bộ
1
LỜI NÓI ĐẦU
Thực tiễn cho thấy, lâu nay các khoa Ngữ văn /Văn học của các trường Đại học
Sư phạm, Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn đã và đang sử dụng nhiều loại giáo
trình lý luận văn học khác nhau. Phổ biến nhất trong số đó là bộ giáo trình Lý luận văn
học gồm ba tập do GS.TSKH Phương Lựu và tập thể các nhà khoa học thuộc Trường
ĐHSP Hà Nội biên soạn từ những năm 80 của thế kỉ XX. Đến năm 1996, bộ giáo trình
này được các tác giả chỉnh sửa một số nội dung và in hợp nhất vào một cuốn dày dặn
trên khổ A4. Sau đó, vào năm 2002, tập thể các nhà giáo, các nhà khoa học của khoa
Ngữ văn, Trường ĐHSP Hà Nội gồm GS. TSKH. Phương Lựu, GS.TS. Trần Đình Sử,
PGS.TSKH. Nguyễn Nghĩa Trọng, PGS.TS. La Khắc Hòa, PGS. TS Lê Lưu Oanh,
PGS.TS. Phùng Ngọc Kiếm… tiếp tục biên soạn một bộ giáo trình lý luận văn học khác
gồm ba tập trên tinh thần đổi mới vì nhiều vấn đề lí luận văn học trong giáo trình trước
đây hiện giờ không còn phù hợp với thực tiễn văn hóa, văn học đương đại. Riêng đối
với khoa Văn học của Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Hà Nội, lâu nay
cuốn giáo trình Lý luận văn học do GS. Hà Minh Đức chủ biên vẫn được xem là tài liệu
chủ yếu được sử dụng trong hoạt động dạy - học của giảng viên và sinh viên trong
trường… Điểm qua như vậy cũng đã thấy số lượng các bộ giáo trình lý luận văn học
được sử dụng trong các trường đại học ở ta khá phong phú, đấy là còn chưa kể đến
những cuốn giáo trình lý luận văn học của nước ngoài được đưa vào danh mục tài liệu
tham khảo cho sinh viên học tập, nghiên cứu.
Đối với khoa Ngữ văn trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2, trước nay các giảng
viên tổ bộ môn Lý luận văn học về cơ bản đều xây dựng chương trình và nội dung bài
giảng theo xu hướng tổng hợp các giáo trình nói trên, đồng thời có sự tham khảo, kế
thừa nhiều thành tựu lý luận văn học ở các công trình khoa học của các học giả nước
ngoài như Dẫn luận nghiên cứu văn học của Pospelov hay Nguyên lý lý luận văn học
của Timôphêep… Tuy nhiên, việc bao quát và tham chiếu cùng một lúc nhiều loại tài
liệu như vậy trên thực tế cũng gây ra những khó khăn nhất định cho cả người dạy và
người học. Mặt khác, trong bối cảnh đời sống văn hóa, văn học hiện nay, một số vấn đề
lý luận văn học trước đây đến nay tỏ ra không còn phù hợp, cần được điều chinh, bổ
sung, làm mới. Tập bài giảng Nguyên lý lý luận văn học của chúng tôi được biên soạn
dựa trên tinh thần kế thừa đồng thời có sự bổ sung, cập nhật những thành tựu mới của
lý luận văn học trong nước và thế giới những năm gần đây. Tập bài giảng này cũng
Bản thảo lưu hành nội bộ
2
nhằm mục tiêu đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp giảng dạy ở bậc đại học theo
hướng tiếp cận năng lực của người học. Theo đó, mỗi chương của bài giảng đều được
chúng tôi biên soạn thành ba phần: Phần đầu là các vấn đề lí thuyết; phần hai là nội
dung hướng dẫn học tập gồm hệ thống câu hỏi và bài tập thảo luận; phần thứ ba nằm ở
cuối mỗi chương cung cấp cho người học nguồn tư liệu tham khảo mở rộng thông qua
những công trình nghiên cứu mang tinh thần đối thoại của các nhà khoa học có uy tín
về những vấn đề liên quan đến kiến thức bài học. Với cách làm này, chúng tôi hy vọng
sẽ giúp cho người học có cái nhìn linh hoạt, nhiều chiều về các vấn đề lý thuyết văn
học và tăng cường khả năng ứng dụng lý thuyết vào thực tiễn. Các tập bài giảng tiếp
theo của môn Lý luận văn học là Tác phẩm và thể loại văn học, Tiến trình văn học sẽ
được chúng tôi biên soạn trong thời gian sắp tới.
Với hi vọng đây sẽ là tập tài liệu hữu ích đối với sinh viên khoa Ngữ văn, nhóm
biên soạn rất mong nhận được ý kiến góp ý của các nhà giáo, nhà nghiên cứu và các
bạn đồng nghiệp gần xa.
NHÓM BIÊN SOẠN
Bản thảo lưu hành nội bộ
3
Chương 1. LÍ LUẬN VĂN HỌC TRONG
KHOA NGHIÊN CỨU VĂN HỌC
1.1. Vị trí của bộ môn Lí luận văn học trong khoa nghiên cứu văn học
Có thể hình dung, khoa nghiên cứu văn học bao gồm nhiều phân môn nghiên
cứu văn học cụ thể như Lí luận văn học, Lịch sử văn học, Phê bình văn học, Phương
pháp luận nghiên cứu văn học, Thi pháp học, Tâm lí học văn học… Các bộ môn khoa
học này tồn tại tương đối độc lập, đồng thời có mối liên hệ mật thiết, tương tác với
nhau. Tuy nhiên, cùng với Lịch sử văn học và Phê bình văn học, Lí luận văn học luôn
được xem là một trong ba bộ môn chính của khoa học văn học. Vị trí của Lí luận văn
học trong khoa nghiên cứu văn học và tính chất đặc thù của nó biểu hiện rõ nét qua các
phương diện khách thể và đối tượng nghiên cứu.
1.1.1. Khách thể nghiên cứu của Lí luận văn học
Trong cách hiểu thông thường, khách thể chính là đối tượng nhận thức và tác
động của chủ thể. Theo đây, có thể hiểu khách thể nghiên cứu là phạm vi, khu vực của
sự vật, hiện tượng mà một môn khoa học hướng tới tập trung nghiên cứu. Chẳng hạn,
Sinh học là môn khoa học về sự sống, tập trung nghiên cứu các cá thể sống, mối quan
hệ giữa chúng với nhau và với môi trường. Địa lí học là bộ môn khoa học nghiên cứu
phạm vi lãnh thổ, địa hình, vùng đất, dân cư, các hiện tượng liên quan đến trái đất…
Với tư cách là một phân môn khoa học về văn học, khách thể của Lí luận văn học
không phải là các văn bản ngoài nghệ thuật (nghị luận, hành chính, pháp luật, báo
chí...) mà chủ yếu là văn nghệ thuật (bao gồm các tác phẩm văn chương ở mọi loại thể)
và các vấn đề cơ bản có tính qui luật trực tiếp hoặc gián tiếp liên đới.
Cùng lấy văn chương làm khách thể nghiên cứu còn nhiều phân môn khoa học
khác với những cách tiếp cận đặc trưng, chẳng hạn như Lịch sử văn học, Phê bình văn
học, Văn bản học... Điều đó có nghĩa rằng, trong khoa nghiên cứu văn học, Lí luận văn
học dù có mối quan hệ mật thiết, hỗ tương với các phân môn khác song nó vẫn có đối
tượng đặc trưng. Đây chính là yếu tố then chốt làm nên tính đặc thù của Lí luận văn học
so với các phân môn khoa học về văn học đã nói ở trên.
1.1.2. Đối tượng nghiên cứu của Lí luận văn học
Đối tượng là khái niệm dùng để biểu thị phần khách thể mà chủ thể tiếp cận để
nhận thức và phản ánh (khách thể phản ánh). Trong khoa học, đối tượng nghiên cứu