Chương 2 (Phaàn 2)

CÁC THÀNH PHẦN CƠ BẢN CỦA MÔI TRƯỜNG

TS. Lê Quốc Tuấn Khoa Môi trường và Tài nguyên Đại học Nông Lâm TP. HCM

KHÍ QUYEÅN

Söï tieán hoùa, thaønh phaàn vaø caáu truùc cuûa khí quyeån

(cid:153)Khi traùi ñaát môùi hình thaønh thì chæ coù moät lôùp moûng

khí quyeån goàm hydrogen vaø heli

(cid:153)Lôùp khí naøy nhanh choùng thoaùt ra khoûi troïng löïc cuûa

traùi ñaát bôûi böùc xaï cuûa maët trôøi

(cid:153)Hoaït ñoäng cuûa nuùi löûa ñaõ taïo neân baàu khí quyeån môùi (cid:153)Khoâng ai bieát khí quyeån ñaàu tieân coù thaønh phaàn nhö theá naøo, nhöng coù theå chuû yeáu laø CO2 vaø moät ít nitrogen cuõng nhö oxygen.

(cid:153)Baàu khí quyeån cuûa chuùng ta hieän nay ñöôïc hình thaønh vaø tieán hoùa chuû yeáu laø keát quaû cuûa caùc quaù trình sinh hoïc

Söï tieán hoùa, thaønh phaàn vaø caáu truùc cuûa khí quyeån

(cid:153)N2 cô baûn laø moät khí trô, nhöng do coù söï hieän dieän cuûa oxy cuøng vôùi naêng löôïng cao laøm cho N2 bò oxi hoùa taïo thaønh NO2, keát hôïp vôùi nöôùc taïo thaønh HNO3. (cid:153)Hoaït ñoäng cuûa seùt (1800 tia seùt trong moïi luùc) ñaõ taïo neân khoaûng 100 trieäu taán rôi xuoáng maët ñaát moãi naêm. (cid:153)Oxy cuõng bò ñoát chaùy ñeå taïo neân CO2. Tuy nhieân khi thöïc vaät xuaát hieän thì moät löôïng lôùn CO2 ñöôïc tieâu thuï vaø O2 ñoàng thôøi ñöôïc taïo ra.

(cid:153)Quaù trình phaûn nitrate hoùa bôûi vi sinh vaät taïo neân N2

cho khí quyeån

Cao ñoä

Taàng nhieät

Ù

Taàng trung löu

á

A p s u a t

Taàng bình löu

Taàng ñoái löu

ånn eå e y y u u q q íí h h k k ûaa uû u c c ùcc uù u r r t t áuu aá a C C

Nhieät ñoä

û

í h k a u c

à

ï

ù

à

å

ø

o a c u e i h c o e h t n e y u q

c o h a o h n a h p h n a h T

Caùc muøa trong naêm vaø quyõ ñaïo traùi ñaát

Söï luaân chuyeån cuûa caùc khoái khí

Easterlies: GioGioùù ÑÑoângoâng Easterlies:

Westerlies: : GioGioùù TaâyTaây Westerlies

Trade winds: GioGioùù Trade winds: MaMaääuu dòchdòch

Söï luaân chuyeån cuûa caùc khoái khí

Söï luaân chuyeån cuûa caùc khoái khí

Söï taïo thaønh caùc côn baõo

(cid:153)Caùc côn baõo ñöôïc hình thaønh do 1 trung taâm aùp suaát thaáp phaùt trieån vôùi moät heä thoáng aùp suaát cao xung quang noù.

(cid:153)Söï keát hôïp naøy taïo neân caùc löïc traùi nhau coù theå taïo neân gioù vaø keát quaû laø taïo neân caùc ñaùm maây baõo chöùa nöôùc, caùt...

Hình aûnh côn baûo Katrina ñöôïc chuïp bôûi NASA (thaùng 8, 2005) cho thaáy nhieät ñoä maët nöôùc bieån taêng ôû trung taâm baûo, gaây neân aùp suaát thaáp ôû taâm baûo laøm cho cöôøng ñoä côn baûo taêng leân raát cao.

1836 ngöôøi cheát

OÂ NHIEÃM KHOÂNG KHÍ vaø AÛNH HÖÔÛNG CUÛA ONKK

Ñònh nghóa

• Chaát gaây oâ nhieãm khoâng khí coù theå ôû daïng haït raén, daïng gioït loûng, hoaëc daïng khí. Chuùng coù theå laø caùc hôïp chaát töï nhieân hoaëc do con ngöôøi taïo ra.

Chaát gaây oâ nhieãm khoâng khí laø chaát coù trong khoâng khí coù theå gaây ñoäc leân con ngöôøi vaø moâi tröôøng

Phaân loaïi

Chaát gaây oâ nhieãm khoâng khí coù theå phaân thaønh

• Chaát gaây oâ nhieãm khoâng khí sô caáp: laø chaát tröïc tieáp ñöôïc thaûi ra töø moät quaù trình. Ví duï: Tro buïi töø nuùi löûa, CO2 töø khoùi xe, hoaëc SO2 töø caùc nhaø maùy.

• Chaát gaây oâ nhieãm khoâng khí thöù caáp: laø caùc chaát khoâng ñöôïc thaûi tröïc tieáp maø ñöôïc taïo thaønh do phaûn öùng giöõa caùc chaát sô caáp vôùi nhau.

2 loaïi:

Khoaûng 4% ngöôøi cheát ôû Myõ laø do oâ nhieãm khoâng khí (Theo thoáng keâ cuûa ÑH Harvard)

Nhieàu chaát gaây oâ nhieãm sô caáp do con ngöôøi taïo

ra

Ñöôøng ñi vaø aûnh höôûng cuûa caùc chaát gaây oâ

nhieãm khoâng khí phöùc taïp

Kieåm soaùt oâ nhieãm khoâng khí caàn phaûi coù söï ñoàng thuaän cuûa nhieàu coäng ñoàng treân theá giôùi

Nguoàn EPA

Caùc con ñöôøng gaây oâ nhieãm khoâng khí

Caùc nguoàn gaây oâ nhieãm khoâng khí trong nhaø

Huùt thuoác laù gaây ung thö phoåi

Moät soá chaáy gaây oâ nhieãm khoâng khí vaø

aûnh höôûng cuûa chuùng

• Coù nguoàn goác töø nuùi löûa hoaëc khoùi buïi caùc

– Sulfur oxide (SOx), ñaëc bieät laø SO2

nhaø maùy

• Oxi hoùa thaønh SO3, taïo ra H2SO4 bôûi xuùc taùc

NO2, gaây neân möa acid.

• Gaây oâ nhieãm moâi tröôøng do vieäc söû duïng daàu laøm nguoàn cung caáp naêng löôïng ñaõ sinh ra moät löôïng lôùn SO2

Söï hình thaønh vaø chuyeån hoùa SOx trong khoâng khí

…vaø möa acid

Nitrogen oxides (NOx), ñaëc bieät laø NO2

(cid:153) Coù nguoàn goác töø quaù trình ñoát chaùy ôû nhieät

ñoä cao

(cid:153) Laø moät khí ñoäc coù maøu vaøng ñoû. (cid:153) Moät trong nhöõng chaát gaây oâ nhieãm khoâng

khí nghieâm troïng nhaát

Moät ví duï veà söï taïo thaønh Nitrogen oxides (NOx), ñaëc bieät laø NO2

Söï hình thaønh möa acid

…vaø taùc haïi cuûa noù

• Khoâng maøu, khoâng muøi, khoâng gaây kích thích

nhöng raát ñoäc.

• Laø saûn phaåm cuûa quaù trình ñoát chaùy khoâng hoaøn

toaøn nhieân lieäu nhö khí ñoát, than, goã.

• Moät löôïng lôùn CO thaûi ra töø xe hôi, xe maùy

– Carbon monoxide (CO)

• Laø khí gaây hieäu öùng nhaø kính.

• Laø saûn phaåm cuûa quaù trình ñoát chaùy

– Carbon dioxide (CO2)

Hieäu öùng nhaø kính

• Laø nhöõng chaát gaây oâ nhieãm khoâng khí. Coù theå phaân

chia thaønh nhoùm Methane vaø Khoâng methane

• Methane (CH4) laø chaát gaây hieäu öùng nhaø kính, taêng

hieäu öùng aám leân cuûa traùi ñaát.

• Trong caùc hôïp chaát khoâng methane coù caùc chaát chöùa voøng thôm nhö benzene, toluene vaø xylene coù khaû naêng gaây ung thö cao.

•

1,3 butadien cuõng laø moät hôïp chaát nguy hieåm khaùc coù trong khoâng khí

– Caùc hôïp chaát höõu cô bay hôi

Söï hình thaønh methane

• Thöôøng ôû daïng raén hoaëc daïng loûng hoøa tan trong

khoâng khí

• Coù nguoàn goác töø thieân nhieân nhö töø nuùi löûa, baõo caùt,

chaùy röøng hoaëc ñoàng coû…

•

hoaëc do con ngöôøi taïo ra nhö ñoát chaùy nhieân lieäu, caùc nhaø maùy cung caáp naêng löôïng. Con ngöôøi taïo ra khoaûng 10% löôïng buïi lô löõng

• Caùc haït buïi mòn coù theå nguy haïi ñeán söùc khoûe con ngöôøi. Gaây neân caùc loaïi beänh nhö tim, phoåi, ung thö phoåi

– Caùc haït buïi lô löõng

Ví duï veà söï hình thaønh buïi lô löõng

Moái töông quan giöõa khí quyeån vaø thuûy quyeån bieåu thò qua voøng tuaàn hoaøn carbon

i i

( ( 1 1 g g i i g g a a t t o o n n = = 1 1 0 0 99

t t o o n n ) )

G G C C == G G i i g g a a t t o o n n C C a a r r b b o o n n

Moái töông quan giöõa caùc caáu thaønh moâi tröôøng