Bài giảng Kinh tế chính trị Mác - Lênin: Chương 4 - TS. Nguyễn Thanh Long

Trong bối cảnh nền kinh tế thị trường hiện đại, sự tồn tại và phát triển của cạnh tranh và độc quyền là những hiện tượng kinh tế khách quan, có vai trò then chốt trong việc định hình cơ cấu và hoạt động của nền kinh tế. Việc nghiên cứu sâu sắc về độc quyền, đặc biệt từ góc độ kinh tế chính trị Mác - Lênin, không chỉ giúp chúng ta hiểu rõ bản chất, nguyên nhân hình thành và những tác động của nó đối với quá trình phát triển kinh tế xã hội, mà còn là nền tảng để nhận diện các biểu hiện mới và vai trò của độc quyền nhà nước. Chương này sẽ trình bày tổng quan về các dạng độc quyền, nguồn gốc lợi nhuận độc quyền, và bản chất của độc quyền nhà nước, từ đó cung cấp cái nhìn toàn diện về cơ chế vận hành và những thách thức mà chúng đặt ra trong nền kinh tế đương đại.

Sinh viên, giảng viên các ngành kinh tế, chính trị học, và những nhà nghiên cứu quan tâm đến kinh tế chính trị học Mác - Lênin và cấu trúc nền kinh tế thị trường.

Chương này đi sâu phân tích cạnh tranh và độc quyền trong nền kinh tế thị trường, đặc biệt tập trung vào độc quyền và độc quyền nhà nước dưới góc độ kinh tế chính trị Mác - Lênin. Nội dung cốt lõi bắt đầu bằng việc định nghĩa độc quyền là liên minh các doanh nghiệp lớn kiểm soát sản xuất và tiêu thụ, có khả năng ấn định giá độc quyền để thu lợi nhuận siêu ngạch. Chương trình bày ba nguyên nhân chính dẫn đến sự hình thành độc quyền: thứ nhất, sự phát triển của lực lượng sản xuất và tiến bộ khoa học kỹ thuật thúc đẩy quá trình tích tụ và tập trung sản xuất, hình thành các doanh nghiệp quy mô lớn; thứ hai, cạnh tranh gay gắt loại bỏ các doanh nghiệp nhỏ và vừa, củng cố vị thế của các tập đoàn lớn; và thứ ba, các cuộc khủng hoảng kinh tế cùng với sự phát triển của hệ thống tín dụng đã đẩy nhanh quá trình tập trung tư bản, tạo tiền đề cho sự ra đời của các tổ chức độc quyền. Từ đó, nguồn gốc của lợi nhuận độc quyền cao được phân tích, bao gồm lao động của công nhân trong và ngoài xí nghiệp độc quyền, cùng với giá trị thặng dư bị tước đoạt từ các nhà tư bản nhỏ. Đặc biệt, chương còn làm rõ bản chất và nguyên nhân hình thành độc quyền nhà nước, nhấn mạnh vai trò của nhà nước trong việc duy trì vị thế độc quyền ở các lĩnh vực then chốt nhằm ổn định chế độ chính trị - xã hội. Luận điểm này cho thấy sự cần thiết của điều tiết tập trung trong các cấu trúc kinh tế lớn. Tổng thể, chương cung cấp một cái nhìn sâu sắc về sự phát triển của chủ nghĩa độc quyền và vai trò của nhà nước trong bối cảnh kinh tế thị trường, đồng thời mở rộng thảo luận về lý luận của Lênin và những biểu hiện hiện đại của các hiện tượng này, từ đó trang bị nền tảng lý thuyết vững chắc cho việc phân tích các vấn đề kinh tế vĩ mô.