Bài 3: Thị trường tài chính
FIN101_Bai3_v1.0013105222 29
BÀI 3 THỊ TRƯỜNG TÀI CHÍNH
Hướng dẫn học
Để học tốt bài này, sinh viên cần tham khảo các phương pháp học sau:
Học đúng lịch trình của môn học theo tuần, làm các bài luyện tập đầy đủ và tham gia
thảo luận trên diễn đàn.
Đọc tài liệu:
1. Giáo trình Lý thuyết Tài chính Tiền tệ, PGS. TS. Nguyễn Hữu Tài chủ biên, NXB
Đại học KTQD.
2. Tiền tệ, Ngân hàng và Thị trường tài chính, Frederic S. Mishkin, NXB Khoa học
Kỹ thuật, 2001.
Sinh viên làm việc theo nhóm và trao đổi với giảng viên trực tiếp tại lớp học hoặc qua email.
Trang Web môn học.
Nội dung
Trong bài trước, chúng ta đã nghiên cứu tổng quan hệ thống tài chính trong nền kinh tế
thị trường. Bài này cho phép chúng ta hiểu cụ thể hơn về hoạt động của thị trường tài
chính – một bộ phận cấu thành quan trọng trong hệ thống tài chính quốc gia. Các vấn đề
đặt ra: Đó là thị trường tài chính được hiểu như thế nào? Thị trường tài chính thực hiện
những chức năng và vai trò như thế nào trong nền kinh tế? Thị trường tài chính có cấu
trúc như thế nào? Các chủ thể nào và loại hàng hoá nào tham gia vào các hoạt động giao
dịch trên thị trường tài chính?
Mục tiêu
Giúp sinh viên bắt đầu tiếp cận với khái niệm về thị trường tài chính, cũng như nắm
được các chức năng, vai trò của thị trường tài chính.
Biết và so sánh mục đích tham gia vào thị trường tài chính của các chủ thể khác nhau
trong nền kinh tế.
Giúp sinh viên nhận biết được các bộ phận cấu thành của thị trường tài chính.
Phân biệt thị trường cấp 1 và cấp 2, thị trường tiền tệ và thị trường vốn, thị trường n
ợ
và thị trường vốn cổ phần, thị trường chính thức và phi chính thức, sở giao dịch chứng
khoán và thị trường phi tập trung.
Biết được các công cụ chủ yếu được mua bán trên thị trường tài chính.
Phân biệt cổ phiếu và trái phiếu.
Bài 3: Thị trường tài chính
30 FIN01_Bai3_v1.0013105222
Tình huống dẫn nhập
Các giao dịch chứng khoán trên thị trường
Ngày 1/3/2013, Chị Lan là một nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán đã dùng tài khoản chứng
khoán của mình mua 1000 cổ phiếu của NHTM cổ phần Công Thương (Mã CTG) được niêm yết
trên Sở giao dịch chứng khoán Hồ Chí Minh (HOSE).
1. Việc mua cổ phiếu CTG được diễn ra tại thị trường phi chính thức hay thị
trường chính thức?
2. Chị Lan có phải là nhà đầu tư trên thị trường tiền tệ?
3. Khi giao dịch được thực hiện, có nghĩa là chị Lan đã cho NHTM cổ phần Công
Thương vay một khoản tiền tương ứng với giá trị lô cổ phiếu?
Bài 3: Thị trường tài chính
FIN101_Bai3_v1.0013105222 31
3.1. Chức năng và vai trò của thị trường tài chính
Khái niệm: Thị trường tài chính là nơi diễn ra việc mua và bán các công cụ tài chính.
3.1.1. Chức năng
Thị trường tài chính đóng vai trò nòng cốt trong quá trình chuyển giao vốn từ những
chủ thể thừa vốn sang những chủ thể thiếu vốn. Dòng vốn được dẫn chuyển từ người
dư thừa vốn tới người thiếu vốn qua con đường tài chính trực tiếp.
Tài chính trực tiếp
Vốn được dẫn chuyển trực tiếp từ chủ thể thừa vốn tới chủ thể có nhu cầu về vốn.
Người cần vốn được tài trợ vốn trực tiếp từ người dư thừa vốn bằng cách bán chứng
khoán. Chứng khoán được coi là những bằng chứng xác nhận quyền và lợi ích hợp
pháp của người sở hữu đối với tài sản hoặc phần vốn của tổ chức phát hành.
Việc dẫn vốn từ người tiết kiệm đến người đầu tư, kinh doanh thông qua thị trường tài
chính giữ một vị trí vô cùng quan trọng đối với nền kinh tế, vì người có khoản tiết
kiệm không phải cũng là người sẵn sàng có cơ hội đầu tư sinh lời, việc dẫn vốn qua thị
trường tài chính giúp cho họ có điều kiện sử dụng tiền tiết kiệm để đầu tư kiếm lời.
Ngược lại, có nhiều người có cơ hội sản xuất kinh doanh, nhưng không đủ vốn, thông
qua thị trường tài chính họ có thể vay mượn vốn để đầu tư.
Thị trường tài chính còn giúp cho dân chúng vay mượn để đáp ứng nhu cầu chi tiêu
như mua nhà ở, ô tô... và như vậy nó cũng giúp cho người sản xuất tiêu thụ được
hàng hoá.
Như vậy, thị trường tài chính giúp cho việc chuyển vốn từ những người không có cơ
hội đầu tư sinh lợi tới những người có cơ hội đầu tư, qua đó, thị trường tài chính giúp
nâng cao năng suất và hiệu quả của toàn bộ nền kinh tế. Nó cũng trực tiếp cải thiện
mức sống của người tiêu dùng bằng cách giúp họ thoả mãn nhu cầu mua sắm trước
khi tích luỹ đủ tiền.
3.1.2. Vai trò
Thị trường tài chính là bộ phận quan trọng bậc nhất, chi phối toàn bộ hoạt động của
nền kinh tế hàng hoá. Thị trường tài chính phát triển góp phần thúc đẩy mạnh mẽ sự
phát triển kinh tế – xã hội của một quốc gia. Thị trường tài chính có các vai trò quan
trọng như sau:
Bài 3: Thị trường tài chính
32 FIN01_Bai3_v1.0013105222
Thứ nhất, thị trường tài chính thúc đẩy việc tích luỹ và tập trung vốn để đáp ứng nhu
cầu vốn xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật của nền kinh tế. Nếu không có thị trường tài
chính thì việc huy động vốn để xây dựng các công trình cơ sở hạ tầng của Chính phủ
và chính quyền địa phương sẽ bị hạn chế do ngân sách của chính phủ thường eo hẹp,
không đủ đáp ứng nhu cầu xây dựng và chi tiêu. Thêm vào đó, sức sản xuất xã hội
ngày càng phát triển và quy mô sản xuất ngày càng mở rộng nhu cầu tiền vốn của bản
thân hay qua con đường vay ngân hàng truyền thống thì không thể đáp ứng được về
mặt thời gian và số lượng. Vì vậy, nếu thị trường tài chính phát triển thì thông qua đó
các đơn vị sản xuất và các địa phương có thể phát hành trái phiếu hoặc cổ phiếu huy
động nhanh chóng khối lượng vốn lớn đáp ứng nhu cầu.
Thứ hai, thị trường tài chính giúp cho việc sử dụng vốn có hiệu quả. Việc sử dụng
vốn có hiệu quả không chỉ quan trọng đối với người có tiền đầu tư mà cả đối với
người vay tiền để đầu tư. Người có tiền tiết kiệm, tiền nhàn rỗi nhận thức rõ giá trị
thời gian của đồng tiền mà họ đang nắm giữ. Đồng tiền sẽ không sinh lợi nếu để trong
két sắt hoặc gối đầu giường, mà tiền sinh lãi từ gửi tiết kiệm hoặc mua cổ phần...
Thông thường lãi thu được qua đầu tư chứng khoán cao hơn lãi trái phiếu Nhà nước
hay lãi gửi tiết kiệm, do vậy người đi vay vốn trên thị trường tài chính cũng phải sử
dụng vốn vay đó một cách hợp lý mới có thể trả lại được cho người vay và tạo thu
nhập và tích luỹ cho chính mình.
Thứ ba, hoạt động thị trường tài chính tạo điều kiện
thuận lợi cho việc thực hiện chính sách mở cửa, cải
cách kinh tế của chính phủ. Thông qua thị trường tài
chính, việc phát hành trái phiếu ra nước ngoài, bán
cổ phần tạo điều kiện thu hút vốn đầu tư nước ngoài
vào các ngành sản xuất kinh doanh, dịch vụ trong
nước. Thị trường tài chính nhìn chung rất nhạy cảm
đối với các hoạt động kinh tế, thị trường tạo điều
kiện thúc đẩy kinh tế phát triển, đồng thời là thưóc đo hiệu quả các hoạt động kinh tế.
Giá trị cổ phiếu của các công ty là một ví dụ điển hình, thị giá cổ phiếu tỷ lệ thuận với
số lợi nhuận mà công ty đạt được. Chỉ số chung của thị trưòng chứng khoán phản ánh
mức tăng trưởng kinh tế của quốc gia đó trong thời gian ngắn, trung và dài hạn. Thị
trường tài chính giúp Chính phủ và NHTW thực hiện được chính sách tài khóa và
chính sách tiền tệ thông qua việc mua bán chứng khoán trên thị trường, từ đó đạt được
những mục tiêu nhất định trong từng thời kỳ.
Thứ tư, thị trường tài chính phản ánh mối quan hệ cung và cầu hàng hóa trên thị
trường, do vậy giá thị trường của các loại cổ phiếu và trái phiêu đều được xác định
thông qua thị trường này. Như vậy thị trường tài chính góp phần định giá cho các
công cụ tài chính. Đồng thời nhờ có thị trường tài chính mà các công cụ này được mua
bán nhanh chóng trên một phạm vi rộng, điều đó có nghĩa là tính thanh khoản của các
loại chứng khoán đã được tăng lên.
Bài 3: Thị trường tài chính
FIN101_Bai3_v1.0013105222 33
3.1.3. Các chủ thể trên thị trường tài chính
Hộ gia đình, cá nhân
Các hộ gia đình khi có nguồn thu nhập tạm thời nhàn rỗi sẽ là những người cung
ứng vốn, chủ yếu thông qua việc mua trái phiếu Chính phủ, trái phiếu công ty, cổ
phiếu trên thị trường chứng khoán hoặc gửi tiền vào ngân hàng.
Hộ gia đình cũng vay trên thị trường tài chính để đáp ứng nhu cầu sản xuất kinh
doanh và các yêu cầu chi tiêu khác của mình.
Doanh nghiệp
Khi doanh nghiệp được thanh toán hoặc nhận một nguồn thu nhập tại những thời
điểm chưa phát sinh nhu cầu sử dụng, doanh nghiệp sẽ có xu hướng sử dụng số
vốn của mình để cho vay hoặc đầu tư mua trái phiếu hoặc cổ phiếu trên thị trường.
Bên cạnh đó, việc thiếu vốn sản xuất kinh doanh là điều thường xẩy ra trong hoạt
động của các doanh nghiệp. Không phải lúc nào các doanh nghiệp cũng có thể giải
quyết vấn đề này bằng cách vay ngân hàng. Hơn nữa, khi muốn mở rộng sản xuất,
đầu tư thêm trang thiết bị, cơ sở vật chất, các doanh nghiệp thưòng cần vốn lớn với
thời gian dài, các NHTM thường ít khi có thể đáp ứng yêu cầu như vậy. Cách phổ
biến nhất là các doanh nghiệp huy động vốn bằng cách phát hành cổ phiếu hoặc
trái phiếu trên thị trường tài chính.
Các trung gian tài chính
Các ngân hàng sinh ra là đi vay để cho vay. Mặc
dù các ngân hàng chỉ là trung gian của việc vay
và cho vay, không phải là chủ thể cuối cùng, nó
vẫn đóng vai trò quan trọng nhất trong việc cho
vốn chu chuyển từ chủ thể này sang chủ thể
khác. Các ngân hàng có thể đi vay từ các chủ thể
khác nhau trong nền kinh tế bằng cách nhận tiền
gửi từ khách hàng hay phát hành các loại giấy tờ
có giá, sau đó ngân hàng lại dùng số vốn này để
cho vay hoặc đầu tư vào các chứng khoán khác
nhau trên thị trường.
Chính phủ
Chính phủ khi có tiền nhàn rỗi đều tìm cách sinh lợi dưới dạng mua trái phiếu hoặc
gửi tiền vào ngân hàng. Ngoài ra, chính phủ cũng vay trên thị trường tài chính
bằng cách phát hành tín phiếu hoặc trái phiếu kho bạc, công trái quốc gia... để bù
đắp cho sự thiếu hụt ngân sách nhà nước.
Ngân hàng trung ương
Khác với các chủ thể trên, NHTW tham gia thị trường tài chính không vì mục tiêu
lợi nhuận. Hành vi mua hay bán chứng khoán trên thị trường là cách NHTW đang
thực hiện các mục tiêu và nhiệm vụ của mình đối với chính sách tiền tệ quốc gia.