1
TRƯỜNG CAO ĐẲNG PHƯƠNG ĐÔNG QUẢNG NAM
www.phuongdongqn.vn
MỤC LỤC
MỤC LỤC .......................................................................................... 1
LỜI NÓI ĐẦU .................................................................................... 2
BÀI 1: LƯỢC VỀ SỰ HÌNH THÀNH NỀN Y HỌC CỔ
TRUYỀN ĐƯỜNG LỐI KẾT HỢP Y HỌC HIỆN ĐẠI Y
HỌC CỔ TRUYỀN ............................................................................ 3
BÀI 2: HỌC THUYẾT ÂM DƯƠNG .............................................. 10
BÀI 3: HỌC THUYẾT NGŨ HÀNH ............................................... 15
BÀI 4: HỌC THUYẾT TẠNG TƯỢNG .......................................... 20
BÀI 5: NGUYÊN NHÂN GÂY BỆNH ........................................... 31
BÀI 6: NHỮNG NGUYÊN TẮC CHỮA BỆNH THEO Y HỌC CỔ
TRUYỀN .......................................................................................... 35
BÀI 7: PHƯƠNG PHÁP CHẨN ĐOÁN ĐÔNG Y (TỨ CHẨN) ... 38
BÀI 8: ĐẠI CƯƠNG CHÂM CỨU - CHẾ TÁC DỤNG CHÂM
CỨU .................................................................................................. 47
BÀI 9: ĐẠI CƯƠNG VỀ HỆ KINH LẠC PHƯƠNG PHÁP
CHÂM CỨU ..................................................................................... 52
BÀI 10: KHÁI NIỆM VỀ HUYỆT - CÁCH C ĐỊNH MỘT SỐ
HUYỆT THÔNG THƯỜNG VÀ CÔNG THỨC ĐIỀU TRỊ .......... 67
BÀI 11: TIÊM THUỐC VÀO HUYỆT (Thủy châm) ...................... 84
BÀI 12: ĐIỆN CHÂM ..................................................................... 87
BÀI 13: ĐẠI CƯƠNG VỀ THUỐC CỔ TRUYỀN ........................ 89
BÀI 14: LIỆT DÂY THẦN KINH SỐ VII NGOẠI BIÊN ............ 101
BÀI 15: VIÊM KHỚP DẠNG THẤP ........................................... 106
BÀI 16: SUY NHƯỢC THẦN KINH ............................................ 111
BÀI 17: ĐAU THẦN KINH TỌA ................................................. 116
BÀI 18: VIÊM PHẾ QUẢN ........................................................... 124
BÀI 19: HEN PHẾ QUẢN ............................................................ 128
2
TRƯỜNG CAO ĐẲNG PHƯƠNG ĐÔNG QUẢNG NAM
www.phuongdongqn.vn
LỜI NÓI ĐẦU
Nền y học cổ truyền của Việt Nam truyền thống lịch sử lâu
đời phong phú.
Từ xưa ông cha ta đã biết sử dụng nguồn dược liệu quý giá của
đất nước với các phương pháp chế biến khác nhau các dạng o
chế thích hợp dùng để phòng và chữa bệnh cho nhân dân.
Nối tiếp cha ông trong lĩnh vực y học cổ truyền, dưới sự lãnh đạo
của Đảng Nhà nước, dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Bộ Y tế, nền y
học cổ truyền của nước ta không ngừng mở rộng và phát triển.
Sau khi học tập tài liệu này, sinh viên sẽ được trang bị những kiến
thức bản của luận Y học cổ truyền vận dụng vào điều trị, chế
biến và bào chế thuốc y học cổ truyền.
Bài giảng này gồm 4 chương:
- Chương I: Lý luận cơ bản về Y học cổ truyền.
- Chương II: Châm cứu.
- Chương III: Đại cương về thuốc y học cổ truyền.
- Chương IV: Điều trị một số bệnh thường gặp.
Bài giảng được biên soạn theo giáo trình “Bài giảng y học cổ
truyền” của NXB Y học Nội, “Dược học cổ truyền” của Bộ Y tế,
“Kỹ thuật chế biến bào chế thuốc cổ truyền” của trường Đại học
Dược Hà Nội.
Do còn thiếu kinh nghiệm nên bài giảng y chắc chắn nhiều
thiếu sót, chúng tôi mong nhận được ý kiến đóng góp của đồng
nghiệp và sinh viên để bài giảng ngày càng hoàn thiện hơn.
Trân trọng cám ơn!
3
TRƯỜNG CAO ĐẲNG PHƯƠNG ĐÔNG QUẢNG NAM
www.phuongdongqn.vn
BÀI 1: SƠ LƯỢC VỀ SỰ HÌNH THÀNH NỀN Y HỌC CỔ
TRUYỀN VÀ ĐƯỜNG LỐI KẾT HỢP Y HỌC HIỆN ĐẠI
Y HỌC CỔ TRUYỀN
MỤC TIÊU
1. Trình bày được lược quá trình lịch sử của nền y học cổ
truyền Việt Nam.
2. Liệt được 3 ý nghĩa lớn trong việc kết hợp y học cổ truyền
y học hiện đại.
3. Trình bày được 7 biện pháp thực hiện việc kết hợp y học cổ
truyền và y học hiện đại.
I. SƠ LƯỢC LỊCH SỬ NỀN Y HỌC CỔ TRUYỀN DÂN TỘC
Dân tộc ta trên 4000 năm lịch sử với truyền thống xây dựng
đất nước, đánh giặc giữ nước phát triển văn hóa. Bên cạnh đó
nhân dân ta đã nhiều kinh nghiệm trong phòng chữa bệnh, đã
hình thành một nền y học dân tộc qua các thời kỳ lịch sử.
1. Thời kỳ dựng nước (Thời kỳ Hùng Vương 2900 năm trước
công nguyên) (TCN)
Thời kỳ này y học dân tộc chủ yếu bằng truyền miệng với
những kinh nghiệm đúc kết được trong quá trình tìm kiếm thức ăn mà
qua đó con người phát hiện các thực vật, động vật, khoáng vật m
thuốc để chữa các chứng bệnh thông thường. Đồng thời thông qua lao
động con người đã sáng tạo ra các phương pháp xông hơ, chích lễ,
châm cứu, xoa nắn ... để giải quyết bệnh tật.
Theo “Lĩnh Nam chích quái”, vào thời Hồng Bàng (2879 - 257
TCN) tổ tiên ta đã biết: Lấy gỗ làm nhà, đào giếng lấy nước ăn uống,
dùng lửa để nấu nướng, sưởi ấm ,dùng riềng, gừng để làm thức ăn,
gia vị chữa bệnh; ăn trầu để làm ấm thể, nhuộm răng để bảo vệ
răng ...Theo “Long úy thư” chép lại, đến đầu thế kthứ II trước
công nguyên đã hàng trăm vị thuốc được phát hiện sử dụng
nước ta: Như Quả giun (Squân tử) dùng trị giun trẻ em, sắn y
(Cát căn), sen, quế ...
4
TRƯỜNG CAO ĐẲNG PHƯƠNG ĐÔNG QUẢNG NAM
www.phuongdongqn.vn
2. Thời kỳ đấu tranh giành độc lập lần thứ nhất (Năm 111
trước CN - 938 sau CN)
Gần 1000 năm bị phong kiến phương Bắc đô hộ, nước ta hình
thành hai nền y học song hành đó nền y học dân tộc nền y học
Trung Quốc. Thời knày chủ yếu tiếp thu nền y học Trung Quốc
(Trung Y) giao lưu sang nước ta.
Nền y học dân tộc của ta bao gồm các kinh nghiệm phòng
chữa bệnh của dân tộc và những kinh nghiệm của Trung Y được áp
dụng sáng tạo ở nước ta.
Một số thầy thuốc như Đổng Phụng, Lâm Thắng, Thân Quang
Tốn ... cũng sang ta chữa bệnh. Đồng thời ta có một số vị thuốc được
đưa sang Trung Quốc như Trầm hương, Tê giác, Đồi mồi ...
3. Thời kỳ độc lập giữa các triều đại Ngô - Đinh - Lê - Lý -
Trần - Hồ (năm 939 - 1406)
Chiến thắng oanh liệt của nhân dân ta dưới sự lãnh đạo của Ngô
Quyền đã kết thúc ách thống trị 1000 năm của Trung Quốc, mở ra
một kỷ nguyên độc lập tự chủ của đất nước. Thời kỳ này chủ yếu ghi
lại lịch sử Y học ở thời kỳ Lý, Trần, Hồ.
- Thời nhà (1010-1224): Triều đình tổ chức Ty thái y - bảo
vệ sức khỏe cho vua, quan, nhiều thầy thuốc chữa bệnh cho nhân
dân, phát triển trồng thuốc nam.
Phương pháp chữa bệnh bằng tâm lý phát triển, mang nhiều
màu sắc duy tâm được triều đình nâng đỡ.
- Thi nhà Trần (1255-1399): Nho go phát triển mạnh, với phong
to chống n dị đoan do Trươngn Su và Chu Văn An cầm đầu,
nhờ đó khoa học nói chung và Y học nói rng pt triển mạnh.
Ở triều đình: Ty Lương y đổi thành Viện Thái y là sở bảo v
sức khỏe cho vua quan, đồng thời phát thuốc cho nhân dân những
vùng có dịch, tổ chức trồng, thu hái thuốc dùng cho quân đội nhân
dân. Giai đoạn này nước ta nhiều danh y tác phẩm nổi tiếng
nhất là danh y Tuệ Tĩnh (Hải Hưng). Sau khi đỗ tiến sĩ, Tuệ Tĩnh (tên
thật Nguyễn Tĩnh) không ra làm quan tình nguyện đi tu
5
TRƯỜNG CAO ĐẲNG PHƯƠNG ĐÔNG QUẢNG NAM
www.phuongdongqn.vn
làm thuốc chữa bệnh cho nhân dân. Đồng thời ông đã viết sách đ
truyền bá lại những kinh nghiệm chữa bệnh cho đời sau. Là một danh
nổi tiếng thời bấy giờ, vừa tài, vừa đức, Tuệ Tĩnh đã
những đóng góp to lớn cho nền y học nước nhà. Trong cuộc đời ông
đã để lại cho chúng ta 2 pho sách quý:
+ “Nam Dược Thần Hiệu” gồm 11 quyển trong đó gồm: 580
vị thuốc trong nước, 3.873 bài thuốc chữa 182 chứng bệnh
thuộc 10 khoa lâm sàng.
+ “Hồng nghĩa giác y thư” gồm 2 bài phú thuốc nam (một
bằng chữ Nôm, một bằng chữ Hán) tóm tắt công dụng của 630 vị
thuốc, 13 phương gia giảm, dùng thuốc theo chứng, lý luận cơ bản,
chẩn đoán học, mạch học.
Tuệ Tĩnh người đầu tiên nêu cao khẩu hiệu “Nam dược trị
nam nhân” được người đương thời gọi ông là “Thánh thuốc Nam”
bậc đại thiện đại nho, đại y và đại dược.
Thời kỳ y còn một số lương y khác như: Phạm Công Bân,
Chu Văn An, Nguyễn Đại Năng ...
4. Thời kỳ đấu tranh giành độc lập lần thứ 2 (1407-1427)
Thời kỳ y nước nhà bị phong kiến nhà Minh xâm lược tuy
ngắn nhưng ảnh hưởng rất lớn đến nền văn hóa dân tộc, chúng vơ vét
hết sách vở, thuốc, đưa các phu, danh y Việt Nam về nước. Do đó
thời kỳ này Y học không phát triển.
5. Thời kđộc lập dưới các triều đại Hậu Lê, Tây Sơn nhà
Nguyễn (1428-1876)
- Thời kỳ Hậu Lê: những tiến bộ trong việc bảo vệ sức khỏe
cho nhân dân. Bộ luật Hồng Đức đã đề ra quy chế về nghề y, trừng
phạt những người thầy thuốc kém y đức, gây tử vong bằng các thuốc
độc mạnh; quy chế về vệ sinh, cấm bán thịt ôi, nghiêm cấm bỏ thuốc
, thuốc độc. Qui chế pháp y cũng được đề ra (khám án mạng tử thi).
Về tổ chức y tế, ở triều đình có thái y viện, có các tổ chức sở
chữa bệnh cho nhân dân quân đội, mở các kthi tuyển lựa lương
y, tổ chức giảng dạy ở các thái y viện, hiệu đính, tái bản các trước tác