ƯỜ
Ạ Ọ ƯỢ
TR
NG Đ I H C D
Ộ C HÀ N I
Ạ Ọ
PHÒNG SAU Đ I H C
***
Ậ
ƯỢ
BÀI T P GEN D
C
Ố
Ể
Ệ K TÊN VÀ TÌM M I LIÊN H
Ơ
Ữ
Ệ GI A CÁC B NH Đ N GEN
Ễ
Ư
GVHD: TS. NGUY N VĂN R
Ạ
Ầ
HVTH: PH M TR N THU HÀ
CH20 MHV 1511014
Ộ
HÀ N I 04/2016
Ố
Ể
Ệ K TÊN VÀ TÌM M I LIÊN H
Ơ
Ữ
Ệ GI A CÁC B NH Đ N GEN
ơ ệ B nh đ n gen:
(cid:0) ơ ệ ọ ố
ạ ố
ặ ủ ơ ự ệ ạ ộ ộ
ơ ể ị ệ ế ạ di truy nề B nh đ n gen ( Monogenic diseases) hay còn g i là các r i lo n Mendel (Mendelian disorders), hay các r i lo n đ n Locus ( Single locus ộ disorders) là m t nhóm các d ng b nh lý gây ra do s có m t c a m t gen đ t bi n trong c th b b nh.
ế ổ
ặ ứ ử ậ ỏ ị
ẫ ế ế ặ ụ ự ộ
ợ ự ể ệ ủ ệ ạ (cid:0) Đ t bi n gen làm thay đ i thông tin mã hóa c a gen đó và, ho c d n đ n vi c ệ ộ ủ ế ề ứ ạ protein b sai h ng v ch c năng, ho c th m trí c ch hoàn toàn t o ra phân t ế ự ổ s t ng h p protein mà gen đó mã hóa. S thi u h t protein do đ t bi n gen gây nên s bi u hi n c a các tr ng thái b nh lý.
ế ẹ
(cid:0) Đ t bi n gen có th đ ấ ứ
ế ệ ừ ố ữ c di truy n gi a các th h (t ế
de novo) trong t ẹ ề phát ( ặ ứ ụ ẻ
ọ ế ế ộ ể ượ b , m sang con, cháu) ặ ụ ự ộ ệ ho c xu t hi n m t cách t bào sinh d c (tinh trùng ơ ể ố ặ ho c tr ng) trong c th b ho c m , và sau th tinh, đ a tr hình thành mang ộ bào. đ t bi n trong m i t
ộ ố ệ ơ ườ M t s b nh đ n gen th ặ ng g p:
(cid:0) ơ ệ ể ể ệ ậ ặ
ứ ọ
ể ị ệ ả ế ạ ộ ấ ạ ộ ấ ủ ị ộ ế ệ ả ố Các b nh đ n gen có đ c đi m bi u hi n đa d ng khác nhau và h u qu đ i ộ ủ ớ v i các cá th b b nh cũng khác nhau, tùy thu c vào m c đ quan tr ng c a ụ gen b đ t bi n và b n ch t c a lo i đ t bi n xu t hi n. Ví d :
(cid:0) ể ề ị ượ ứ ệ ệ ệ B nh máu khó đông, gây nên các tri u ch ng b nh có th đi u tr đ c.
ế ệ ề ị ệ ể t đ
(cid:0) H i ch ng múa gi ứ ườ ệ i b nh th
ậ ườ ế ộ và ng ư t Huntington đ n nay ch a có bi n pháp đi u tr tri ẻ ng ch t khi còn tr .
(cid:0) ấ ệ ớ ầ ố ươ ữ ằ ả
ườ ườ ề ợ ng đ i th p n m trong kho ng gi a 0,01 5,0 ườ ạ ng
ố ẳ ườ ủ ạ ộ ố ấ ng xu t hi n v i t n s t Th ầ ố ơ tr ng h p trong 1000 em bé s sinh. T n s các r i lo n di truy n này th khác nhau trong các ch ng t c ng i khác nhau. Ch ng h n:
(cid:0) ầ ố ệ ị ơ ấ ở ướ T n s b nh nhân b x nang là cao nh t các n ắ c B c Âu.
(cid:0) ớ ầ ố ấ ở ệ ế ề ầ ả ồ B nh thi u máu h ng c u hình li m x y ra v i t n s cao nh t Châu Phi
(cid:0) β ơ ả ổ ế ệ ể ầ B nh thalassemia ph bi n h n c trong các qu n th Châu á.
ố ớ ơ ấ ở ườ ế ị ng
ổ ế ờ ượ ệ ị ế ượ ồ c gen gây b nh đ ng th i xác đ nh đ i đ n nay đã xác đ nh ộ c các đ t bi n gây
ề ệ Đ i v i các b nh di truy n đ n gen ph bi n nh t và tách dòng đ b nh.ệ
(cid:0) ố ơ ườ ộ ố ệ Th ng kê m t s b nh đ n gen th ặ ng g p:
ệ ể ặ B nh lý ế ộ Gen đ t bi n Đ c đi m Hình th c diứ truy nề T n sầ ố trên 1000 trẻ
ố ả ấ ườ 0,1 Nhân t VIII Ch y máu b t th ng Máu khó đông d ng Aạ Liên k tế NST X
ả ấ ườ 0,03 Nhân t IXố Ch y máu b t th ng Máu khó đông d ng Bạ Liên k tế NST X
Lo n d ng c ơ 0,3 Dystrophin Hao mòn cơ ạ ưỡ Duchene Liên k tế NST X
Lo n d ng c ơ 0,05 Dystrophin Hao mòn cơ ạ ưỡ Becker Liên k tế NST X
ộ ể ậ ệ 0,5 FMR1 Ch m phát tri n trí tu ứ H i ch ng NST X y uế Liên k tế NST X
ứ ầ ậ t Tr i, trên 0,5 Hungtingtin ệ B nh múa gi Huntington ộ NST th ngườ Ch ng tâm th n phân tệ li
Tr i, trên ơ ầ U s th n kinh 0,4 NF1,2 Ung thư ộ NST th ngườ
ộ L n, trên ế 0,05 Các gen globin Thi u máu ứ H i ch ng thalassemi ặ NST th ngườ
ế ế L n, trên β 0,1 globin ồ ế Thi u máu h ng ề ầ c u hình li m ặ NST th ngườ Thi u máu; Thi u máu c c bụ ộ
ả L n, trên Phenylketo ni uệ 0,1 ể ặ NST th ngườ Phenylalanine hydroxylase Không có kh năng chuy n hóa phenylalanin
ỏ ệ L n, trên ơ Hóa x nang 0,4 CFTR ổ ứ ệ ặ NST th ngườ B nh h ng ph i tích lũy và các tri u ch ng khác
ứ ơ ệ ề ủ Hình th c di truy n c a các b nh đ n gen:
ề ừ ế ệ ố ế ệ ẹ ố ề ạ ơ c truy n t th h b , m sang th h con, cháu.
ứ ề ượ Các r i lo n di truy n đ n gen đ ổ ế Có ba hình th c di truy n ph bi n:
Di truy n tr i trên nhi m s c th th
ể ườ ề ễ ắ ộ ng
Di truy n l n trên nhi m s c th th
ề ặ ể ườ ễ ắ ng
ễ ề ể ắ ế Di truy n liên k t nhi m s c th X
1. Di truy n tr i trên nhi m s c th th
ể ườ ộ ề ễ ắ ng( Hình 1):
(cid:0) ệ ộ ắ ng h p b nh di truy n do alen tr i n m trên nhi m s c th
ệ ề ị ặ ể ễ ằ ẹ ừ ố b ho c m sang con là
ệ ể ể ệ ệ ợ ườ ề Trong tr ộ ườ , vi c truy n m t alen gây b nh t ng quy đ nh th ủ ể đ đ cá th con bi u hi n b nh.
(cid:0) ể ị ệ ế ộ ộ
ườ ể ề ơ ể ị ợ ử. Các cá th này có nguy c truy n cho 50 % s ệ ộ ng và m t alen đ t bi n gây b nh ố
th d h p t c g i là các ế ộ ể ệ ệ Các cá th b b nh có m t alen bình th ượ ọ đ con alen đ t bi n và bi u hi n b nh
ộ ề ườ Hình 1: Di truy n tr i trên NST th ng
2. Di truy n l n trên nhi m s c th th
ề ặ ể ườ ễ ắ ng (Hình 2):
(cid:0) ệ ằ ắ ng h p b nh di truy n do alen l n n m trên nhi m s c th
ễ ủ ộ ặ ể ể ị
ồ ừ ố Trong tr ườ th ế bi n gây b nh, m t b t ngu n t ể ặ ợ ườ ộ ả , cá th bi u hi n b nh ph i mang đ m t c p alen đ t ng quy đ nh ộ ừ ẹ ộ ắ ệ m . ề ệ ệ b , m t t
(cid:0) ệ ườ ợ ọ ng h p này g i là ể ồ cá th đ ng h p ợ t vử ề
ể ể ệ Cá th bi u hi n b nh trong tr ế ộ alen đ t bi n.
(cid:0) ể ị ợ ử ớ ư ệ ể ệ ệ
v i m t alen gây b nh không bi u hi n b nh nh ng có ể ề ả ố ộ Các cá th d h p t ệ kh năng truy n alen gây b nh sang 50% s cá th con.
(cid:0) ườ ặ ợ ng h p c b và m là các cá th d h p t
ả ố ắ ệ ố Trong tr ễ ệ b nh trên nhi m s c th th ể ị ợ ử ẹ mang alen l n gây ệ ể ể ườ ng, 25% s con bi u hi n b nh, 25% bình
ư ệ ể ể ể ệ ng và 50% cá th con là th mang alen gây b nh nh ng không bi u hi n
ườ th b nh.ệ
ề ặ ể ườ ễ ắ Hình 2: Di truy n l n trên nhi m s c th th ng
3. Di truy n liên k t nhi m s c th X (Hình 3):
ể ề ế ễ ắ
(cid:0) ườ ễ ắ ộ ế ể , gen đ t bi n
ng h p b nh di truy n liên k t v i nhi m s c th X ắ ỉ ế ớ ể ệ ệ ợ ấ ề ễ Trong tr ệ gây b nh ch xu t hi n trên nhi m s c th X.
(cid:0) Do gi
ỉ ễ ề ể ộ
ắ ủ ể ệ ệ ệ ế ấ i đ c ch có m t nhi m s c th X duy nh t, vi c truy n alen đ t bi n ể ự ể i đ c là đ đ cá th này bi u hi n b nh. Các cá th đ c
ể ị ử ệ ể ộ ớ ự ể ớ ự ể sang cá th con gi ọ ệ bi u hi n b nh g i là các cá th d giao t .
(cid:0) ườ ể ể ệ ệ ắ
ầ ớ ậ ằ ế ệ ễ ắ ộ
ễ Các con cái có hai nhi m s c th X vì v y th ng không bi u hi n b nh do ể ph n l n các gen đ t bi n gây b nh n m trên nhi m s c th X là các alen l n. ặ
ể ư ệ ể
ự ơ ị ệ
ệ ể ệ ệ
(cid:0) Đ i v i các con cái là cá th mang gen gây b nh nh ng không bi u hi n ệ ố ớ ế ệ ể ệ b nh, 50% con đ c th h con có nguy c b b nh và 50% con cái là th ư mang gen gây b nh nh ng không bi u hi n b nh. (cid:0) Đ có s cân b ng gi a cá th đ c và cá th cái v l ể
ể ự ự ằ
ắ
ẩ ả ề ượ ể ng s n ph m do gen ộ ệ ượ ự nhiên có hi n t ng m t trong ạ ị ấ ể ễ ể ế ắ ữ ể ễ ằ n m trên nhi m s c th X mã hóa, trong t hai nhi m s c th X trong t bào cá th cái b b t ho t.
(cid:0) Quá trình này đ
ệ ượ ượ ả ế ọ c g i là ) và hi n t (gi thi t Lyon
ễ ườ ng Lyon hóa ể ủ ng di n ra trong quá trình phát tri n c a phôi. th
(cid:0) ễ ắ
ậ
ở ứ ộ ễ ệ m c đ nh
ỗ ế ẫ ằ ự ấ ạ ủ ắ ễ ườ ể ị ấ ạ ượ ộ ọ ể c “ch n” m t bào, nhi m s c th X b b t ho t đ Trong m i t ể ể ộ ố cách ng u nhiên. Tuy v y, m t s cá th cái là th mang gen gây ẹ ể ể ể ệ b nh n m trên nhi m s c th X có th bi u hi n b nh ắ do s b t ho t c a nhi m s c th X bình th ệ ng.
ề Hình 3: Di truy n trên NST X
ế ơ ạ ộ Các lo i đ t bi n đ n gene (single gene mutation)
ế ộ ồ ạ ể Đ t bi n đi m: g m 3 lo i
ế ặ ộ + Đ t bi n im l ng ( silent mutation)
ế ộ + Đ t bi n sai nghĩa ( missense mutation)
ế ộ + Đ t bi n vô nghĩa ( nonsense mutation)
ế ặ ộ ộ ề ặ ấ Đ t bi n thêm (insertion) và m t (deletion) m t ho c nhi u c p
nucleotide
ế ộ ị ở ộ Đ t bi n trên v trí kh i đ ng (promotor mutation)
ế ở ị ắ ộ Đ t bi n v trí c t (splice site mutation)
ộ ế ể
1. Đ t bi n đi m:
(cid:0) M t c p nucleotide trong c u trúc c a gene b thay b i m t c p
ộ ặ ộ ặ ở ị
ấ ể ủ ế ồ nucleotide khác. G m 2 ki u thay th :
(cid:0) ↔ ↔ Transition: Nucleotid A G; Nucleotid C T
(cid:0) Tranversion: Nucleotid C/T A/G↔
(cid:0) ậ ả ủ ỗ ượ c chia làm ba
ộ ế ặ Tùy theo h u qu c a nó trên chu i polypeptide mà đ lo i:ạ 1.1. Đ t bi n im l ng (silent substitution) ( Hình 4)
ấ ượ
(cid:0) Do tính ch t thoái hóa c a mã b ba (1 amino acid đ ủ ộ
ề ế
ổ ộ ổ ổ
ư ự ủ c a các ậ ả ỗ
ể ộ c mã hóa ở b i nhi u codon) nên đ t bi n làm thay đ i b ba mã hóa nh ng không làm đ i nghĩa do đó không làm thay đ i trình t amino acid trong chu i polypeptide do đó không gây h u qu trên ki u hình.
(cid:0) H u qu : Thay đ i trình t
ả ự ẫ
ậ ả ổ ắ ể ạ
ổ ề ố ượ ế ổ Nucleotid trên DNA, d n đ n thay đ i ổ ố ộ kh năng tháo xo n đ phiên mã t o mRNA, làm thay đ i t c đ ị d ch mã, làm thay đ i v s l ng protein.
ộ ế ặ Hình 4: Đ t bi n im l ng
ộ ế 1.2. Đ t bi n sai mã (missense mutation) ( Hình 5)
ỉ ổ ộ ế ộ ỗ
ự ả ổ ỗ amino acid, trên chu i polypeptide d n
(cid:0) Đ t bi n ch làm thay đ i m t amino acid trong chu i polypeptide. (cid:0) H u qu : Thay đ i trình t ẫ ấ ọ ủ ứ ổ ổ
ậ ế đ n làm thay đ i tính ch t sinh h c c a protein, thay đ i ch c năng protein.
ộ ế
ộ ộ ế ế ở ộ
ữ ặ
ế ệ ẫ ấ ổ ị
ơ ế ườ ộ ộ i n u m t codon k t thúc b đ t bi n thành m t ứ ớ ng. (Ng
ạ ượ ạ ế c l ỗ ế ẽ ị 1.3. Đ t bi n vô nghĩa (nonsense mutation) (Hình 5) (cid:0) Đ t bi n làm cho m t codon có nghĩa tr thành m t codon k t thúc ệ (UAA, UAG ho c UGA trên mRNA). Nh ng codon này báo hi u ừ ợ ch m d t quá trình d ch mã nên d n đ n vi c ng ng t ng h p ắ ỗ protein s m và t o nên các chu i polypeptide ng n h n bình ị ộ th codon có nghĩa thì chu i polypeptide s b kéo dài).
(cid:0) H u qu : Thay đ i trình t
ả ậ ỗ ng amino acid trên chu i
ọ ủ ổ ế ấ
ứ ổ ự ố ượ , s l ổ ẫ polypeptide d n đ n làm thay đ i tính ch t sinh h c c a protein, thay đ i ch c năng protein.
ộ ế ộ ế Hình 5: Đ t bi n sai mã và Đ t bi n vô nghĩa
ộ ặ ấ 2. Đ t bi n thêm (insertion), m t (deletion) m t ho c nhi u c p ề ặ nucleotide
ộ ế (Hình 6)
ộ ặ ế ế
ấ ặ
ế ừ ộ ẽ ẫ
ộ ừ ộ ộ ố ủ ế ặ
ố ặ ấ
ộ ộ ố ủ ự ủ ẽ ừ ị
ế ề
ộ ọ ố c g i là đ t bi n
ế
ộ
ắ ỗ (cid:0) N u đ t bi n làm th a ho c m t ba nucleotide thu c cùng m t codon ho c là ệ m t b i s c a codon s d n đ n vi c ặ th a ho c thi u 1 ho c vài amino acide. (cid:0) N u s nucleotide thêm ho c m t không ế ả ph i là m t b i s c a codon s làm thay ộ ổ c a các nucleotide t đ i trình t v trí đ t ạ ộ ế bi n v phía cu i gen, lo i đ t bi n này ổ ế đ i khung ượ đ ổ ộ (frameshift mutation) (hình 6). Đ t bi n đ i ộ ấ ệ ườ ng làm xu t hi n m t codon vô khung th ệ ắ ế ẫ ế ị nghĩa sau v trí đ t bi n d n đ n vi c c t ng n chu i polypeptide.
(cid:0) H u qu : th
ậ ậ ườ
ả ọ ộ
ổ ặ ế ổ ặ ộ ế ổ Hình 6: Đ t bi n đ i khung ợ ơ ể ầ ả ng gây ra các h u qu ự nghiêm tr ng, làm thay đ i toàn b trình t ấ amino acid phía sau các c p nucleotide m t ẫ đi ho c thêm vào, d n đ n t ng h p ra các ứ protein không có ch c năng c th c n.
ộ ế ở ộ ị :
3. Đ t bi n trên v trí kh i đ ng (promotor mutation)
ế ể ị
ộ ả ả ự ủ ế ả ẫ ả
(cid:0) Đ t bi n x y ra trên v trí kh i đ ng c a gen ( promotor) có th làm ở ộ gi m ái l c c a RNA polymerase t ả ượ mRNA và qua đó làm gi m s n l
ả ủ ấ ạ ị i v trí này và d n đ n gi m s n xu t ng protein.
(cid:0) Đ t bi n x y ra trên các gene mã hóa cho các y u t
ộ ả ế ế ố
ạ ẩ
ả ươ ự sao mã (transcription ủ factor gene) ho c trên các đo n thúc đ y (enhancer) c a gene cũng gây ra ậ h u qu t ặ ng t .
ộ ế ở ị ắ 4. Đ t bi n v trí c t (splice site mutation) ( Hình 7)
(cid:0) Đ t bi n x y ra ế
ở ả ớ ủ ạ
ị ranh gi ệ ữ ạ
ệ ắ ạ ứ ị ị
ể ả ở ị ặ ậ
ữ ị ộ i c a các đo n exon và intron do đó làm thay ổ ộ đ i các v trí báo hi u cho vi c c t chính xác các đo n intron. Nh ng đ t ể ả ế bi n này có th x y ra trên đo n GT có ch c năng xác đ nh v trí cho 5’ ở (5’ donor site) hay v trí nh n 3’ (3’ acceptor site), ho c có th x y ra ậ nh ng vùng lân c n các v trí này
(cid:0) Khi đ t bi n này x y ra, vi c c t có th s đ
ệ ắ ệ ở ế ộ c th c hi n
ự ế ớ ị ả ắ ti p theo. V trí c t m i này có trình t ự ể ẽ ượ ơ nucletide h i khác so v i trong exon ớ ở ị v trí
ườ ượ ấ
ẩ ẽ ặ ộ ị
ườ ng không đ ượ ọ c g i là các ắ ả ộ ầ ể ế ầ ộ
ộ ộ ặ ỉ ế ượ ạ c dùng đ n và đ c “d u” trong đo n ng, th bình th ị ệ ắ ắ ẩ (cryptic splice site). Vi c c t exon. Chúng đ v trí c t n ạ ấ ữ ạ i nh ng v trí c t bí n s làm m t đo n m t ph n exon ho c đôi khi t ộ ấ m t nguyên c m t exon. Đ t bi n này cũng có th làm cho m t ph n ặ ho c toàn b m t intron có m t trong mRNA hoàn ch nh.
ế ở ị ộ Hình 7. Đ t bi n ắ v trí c t
ị ườ ng. ắ (A) v trí c t bình th
ắ ả ế ị ạ ộ ở ị (B) Đ t bi nv trí c t x y ra trên đo n cho, GT b thay b i AT
ộ ị ế ệ ạ ầ ấ ộ ớ (C) Đ t bi n làm xu t hi n m t v trí cho GT m i trong đo n intron đ u tiên
ệ ạ ế ỉ ườ ấ ườ ẫ d n đ n vi c t o nên các mRNA hoàn ch nh bình th ng và b t th ng.

