ƯỜ

Ạ Ọ ƯỢ

TR

NG Đ I H C D

Ộ C HÀ N I

Ạ Ọ

PHÒNG SAU Đ I H C

***

Ậ

ƯỢ

BÀI T P GEN D

C

Ố

Ể

Ệ K  TÊN VÀ TÌM M I LIÊN H

Ơ

Ữ

Ệ GI A CÁC B NH Đ N GEN

Ễ

Ư

GVHD: TS. NGUY N VĂN R

Ạ

Ầ

HVTH: PH M TR N THU HÀ

CH20­ MHV 1511014

Ộ

HÀ N I 04/2016

Ố

Ể

Ệ K  TÊN VÀ TÌM M I LIÊN H

Ơ

Ữ

Ệ GI A CÁC B NH Đ N GEN

ơ ệ  B nh đ n gen:

(cid:0) ơ ệ ọ ố

ạ ố

ặ ủ ơ ự ệ ạ ộ ộ

ơ ể ị ệ ế ạ   di  truy nề   B nh   đ n   gen   (   Monogenic   diseases)  hay   còn   g i   là   các   r i   lo n Mendel (Mendelian   disorders),   hay   các   r i   lo n   đ n   Locus   (   Single   locus   ộ   disorders) là m t nhóm các d ng b nh lý gây ra do s  có m t c a m t gen đ t bi n trong c  th  b  b nh.

ế ổ

ặ ứ ử ậ ỏ ị

ẫ ế ế ặ ụ ự ộ

ợ ự ể ệ ủ ệ ạ (cid:0) Đ t bi n gen làm thay đ i thông tin mã hóa c a gen đó và, ho c d n đ n vi c ệ   ộ ủ ế ề ứ ạ    protein b  sai h ng v  ch c năng, ho c th m trí  c ch  hoàn toàn t o ra phân t ế ự ổ s  t ng h p protein mà gen đó mã hóa. S  thi u h t protein do đ t bi n gen gây   nên s  bi u hi n c a các tr ng thái b nh lý.

ế ẹ

(cid:0) Đ t bi n gen có th  đ ấ ứ

ế ệ ừ ố ữ c di truy n gi a các th  h  (t ế

de novo) trong t ẹ ề  phát ( ặ ứ ụ ẻ

ọ ế ế ộ ể ượ  b , m  sang con, cháu) ặ ụ ự ộ ệ ho c xu t hi n m t cách t  bào sinh d c (tinh trùng ơ ể ố ặ ho c tr ng) trong c  th  b  ho c m , và sau th  tinh, đ a tr  hình thành mang ộ  bào. đ t bi n trong m i t

ộ ố ệ ơ ườ  M t s  b nh đ n gen th ặ ng g p:

(cid:0) ơ ệ ể ể ệ ậ ặ

ứ ọ

ể ị ệ ả ế ạ ộ ấ ạ ộ ấ ủ ị ộ ế ệ ả ố   Các b nh đ n gen có đ c đi m bi u hi n đa d ng khác nhau và h u qu  đ i ộ ủ   ớ v i các cá th  b  b nh cũng khác nhau, tùy thu c vào m c đ  quan tr ng c a ụ gen b  đ t bi n và b n ch t c a lo i đ t bi n xu t hi n. Ví d :

(cid:0) ể ề ị ượ ứ ệ ệ ệ B nh máu khó đông, gây nên các tri u ch ng b nh có th  đi u tr  đ c.

ế ệ ề ị ệ ể t đ

(cid:0) H i ch ng múa gi ứ ườ ệ i b nh th

ậ ườ ế ộ và ng ư t Huntington đ n nay ch a có bi n pháp đi u tr  tri ẻ ng ch t khi còn tr .

(cid:0) ấ ệ ớ ầ ố ươ ữ ằ ả

ườ ườ ề ợ ng đ i th p n m trong kho ng gi a 0,01­ 5,0   ườ   ạ ng

ố ẳ ườ ủ ạ ộ ố ấ ng xu t hi n v i t n s  t Th ầ ố ơ tr ng h p trong 1000 em bé s  sinh. T n s  các r i lo n di truy n này th khác nhau trong các ch ng t c ng i khác nhau. Ch ng h n:

(cid:0) ầ ố ệ ị ơ ấ ở ướ T n s  b nh nhân b  x  nang là cao nh t các n ắ c B c Âu.

(cid:0) ớ ầ ố ấ ở ệ ế ề ầ ả ồ B nh thi u máu h ng c u hình li m x y ra v i t n s  cao nh t Châu Phi

(cid:0) β ơ ả ổ ế ệ ể ầ B nh  ­thalassemia ph  bi n h n c  trong các qu n th  Châu á.

ố ớ ơ ấ ở ườ ế ị ng

ổ ế ờ ượ ệ ị ế ượ ồ c gen gây b nh đ ng th i xác đ nh đ i đ n nay đã xác đ nh ộ   c các đ t bi n gây

ề ệ Đ i v i các b nh di truy n đ n gen ph  bi n nh t  và tách dòng đ b nh.ệ

(cid:0) ố ơ ườ ộ ố ệ Th ng kê m t s  b nh đ n gen th ặ ng g p:

ệ ể ặ B nh lý ế ộ Gen đ t bi n Đ c đi m Hình th c diứ truy nề T n sầ ố  trên 1000  trẻ

ố ả ấ ườ 0,1 Nhân t VIII Ch y máu b t th ng Máu khó đông  d ng Aạ Liên k tế   NST X

ả ấ ườ 0,03 Nhân t IXố Ch y máu b t th ng Máu khó đông  d ng Bạ Liên k tế   NST X

Lo n d ng c ơ 0,3 Dystrophin Hao mòn cơ ạ ưỡ Duchene Liên k tế   NST X

Lo n d ng c ơ 0,05 Dystrophin Hao mòn cơ ạ ưỡ Becker Liên k tế   NST X

ộ ể ậ ệ 0,5 FMR1 Ch m phát tri n trí tu ứ H i ch ng NST X y uế Liên k tế   NST X

ứ ầ ậ   t Tr i, trên 0,5 Hungtingtin ệ B nh múa gi Huntington ộ NST th ngườ Ch ng tâm th n phân tệ li

Tr i, trên ơ ầ U s  th n kinh 0,4 NF­1,2 Ung thư ộ NST th ngườ

ộ L n, trên ế 0,05 Các gen globin Thi u máu ứ   H i ch ng thalassemi ặ NST th ngườ

ế ế L n, trên β 0,1 ­ globin ồ   ế Thi u máu h ng ề ầ c u hình li m ặ NST th ngườ Thi u máu; Thi u máu c c bụ ộ

ả L n, trên Phenylketo ni uệ 0,1 ể ặ NST th ngườ Phenylalanine­ hydroxylase Không có kh  năng chuy n hóa phenylalanin

ỏ ệ L n, trên ơ Hóa x  nang 0,4 CFTR ổ ứ ệ ặ NST th ngườ B nh h ng ph i tích lũy và các tri u ch ng khác

ứ ơ ệ ề ủ  Hình th c di truy n c a các b nh đ n gen:

ề ừ ế ệ ố ế ệ ẹ ố ề ạ ơ c truy n t th  h  b , m  sang th  h  con, cháu.

ứ ề ượ Các r i lo n di truy n đ n gen đ ổ ế   Có ba hình th c di truy n ph  bi n:

­ Di truy n tr i trên nhi m s c th  th

ể ườ ề ễ ắ ộ ng

­ Di truy n l n trên nhi m s c th  th

ề ặ ể ườ ễ ắ ng

ễ ề ể ắ ế ­ Di truy n liên k t nhi m s c th  X

1. Di truy n tr i trên nhi m s c th  th

ể ườ ộ ề ễ ắ ng( Hình 1):

(cid:0) ệ ộ ắ ng   h p   b nh   di   truy n   do   alen   tr i   n m   trên   nhi m   s c   th

ệ ề ị ặ ể  ễ ằ ẹ ừ ố    b  ho c m  sang con là

ệ ể ể ệ ệ ợ ườ ề Trong   tr ộ ườ , vi c truy n m t alen gây b nh t ng quy đ nh th ủ ể đ  đ  cá th  con bi u hi n b nh.

(cid:0) ể ị ệ ế ộ ộ

ườ ể ề ơ ể ị ợ ử. Các cá th  này có nguy c  truy n cho 50 % s ệ   ộ ng và m t alen đ t bi n gây b nh ố

th  d  h p t c g i là các ế ộ ể ệ ệ Các cá th  b  b nh có m t alen bình th ượ ọ đ con alen đ t bi n và bi u hi n b nh

ộ ề ườ Hình 1: Di truy n tr i trên NST th ng

2. Di truy n l n trên nhi m s c th  th

ề ặ ể ườ ễ ắ ng (Hình 2):

(cid:0) ệ ằ ắ ng   h p   b nh   di   truy n   do   alen   l n   n m   trên   nhi m   s c   th

ễ ủ ộ ặ ể ể ị

ồ ừ ố Trong   tr ườ th ế bi n gây b nh, m t b t ngu n t ể  ặ ợ ườ ộ   ả , cá th  bi u hi n b nh ph i mang đ  m t c p alen đ t ng quy đ nh ộ ừ ẹ ộ ắ ệ  m . ề ệ ệ  b , m t t

(cid:0) ệ ườ ợ ọ ng h p này g i là ể ồ  cá th  đ ng h p ợ  t vử ề

ể ể ệ Cá th  bi u hi n b nh trong tr ế ộ alen đ t bi n.

(cid:0) ể ị ợ ử ớ ư ệ ể ệ ệ

v i m t alen gây b nh không bi u hi n b nh nh ng có ể ề ả ố ộ Các cá th  d  h p t ệ kh  năng truy n alen gây b nh sang 50% s  cá th  con.

(cid:0) ườ ặ ợ ng h p c  b  và m  là các cá th  d  h p t

ả ố ắ ệ ố Trong tr ễ ệ b nh trên nhi m s c th  th ể ị ợ ử ẹ  mang alen l n gây ệ ể ể ườ ng, 25% s  con bi u hi n b nh, 25% bình

ư ệ ể ể ể ệ   ng và 50% cá th  con là th  mang alen gây b nh nh ng không bi u hi n

ườ th b nh.ệ

ề ặ ể ườ ễ ắ Hình 2: Di truy n l n trên nhi m s c th  th ng

3. Di truy n liên k t nhi m s c th  X (Hình 3):

ể ề ế ễ ắ

(cid:0) ườ ễ ắ ộ ế   ể , gen đ t bi n

ng h p b nh di truy n liên k t v i nhi m s c th  X ắ ỉ ế ớ ể ệ ệ ợ ấ ề ễ Trong tr ệ gây b nh ch  xu t hi n trên nhi m s c th  X.

(cid:0) Do gi

ỉ ễ ề ể ộ

ắ ủ ể ệ ệ ệ ế   ấ i đ c ch  có m t nhi m s c th  X duy nh t, vi c truy n alen đ t bi n ể ự   ể i đ c là đ  đ  cá th  này bi u hi n b nh. Các cá th  đ c

ể ị ử ệ ể ộ ớ ự ể ớ ự ể sang cá th  con gi ọ ệ bi u hi n b nh g i là các cá th  d  giao t .

(cid:0) ườ ể ể ệ ệ ắ

ầ ớ ậ ằ ế ệ ễ ắ ộ

ễ Các con cái có hai nhi m s c th  X vì v y th ng không bi u hi n b nh do ể ph n l n các gen đ t bi n gây b nh n m trên nhi m s c th  X là các alen l n. ặ

ể ư ệ ể

ự ơ ị ệ

ệ ể ệ ệ

(cid:0) Đ i v i các con cái là cá th  mang gen gây b nh nh ng không bi u hi n ệ   ố ớ ế ệ ể  ệ b nh, 50% con đ c th  h  con có nguy c  b  b nh và 50% con cái là th ư mang gen gây b nh nh ng không bi u hi n b nh. (cid:0) Đ  có s  cân b ng gi a cá th  đ c và cá th  cái v  l ể

ể ự ự ằ

ắ

ẩ ả ề ượ ể ng s n ph m do gen ộ ệ ượ ự  nhiên có hi n t ng m t trong ạ ị ấ ể ễ ể ế ắ ữ ể ễ ằ n m trên nhi m s c th  X mã hóa, trong t hai nhi m s c th  X trong t bào cá th  cái b  b t ho t.

(cid:0) Quá trình này đ

ệ ượ ượ ả ế ọ c g i là ) và hi n t (gi thi t Lyon

ễ ườ ng Lyon hóa ể ủ ng di n ra trong quá trình phát tri n c a phôi. th

(cid:0) ễ ắ

ậ

ở ứ ộ ễ ệ m c đ  nh

ỗ ế ẫ ằ ự ấ ạ ủ ắ ễ ườ ể ị ấ ạ ượ ộ   ọ ể c “ch n” m t  bào, nhi m s c th  X b  b t ho t đ Trong m i t ể ể ộ ố cách ng u nhiên. Tuy v y, m t s  cá th  cái là th  mang gen gây   ẹ  ể ể ể ệ b nh n m trên nhi m s c th  X có th  bi u hi n b nh  ắ do s  b t ho t c a nhi m s c th  X bình th ệ ng.

ề Hình 3: Di truy n trên NST X

ế ơ ạ ộ  Các lo i đ t bi n đ n gene (single ­ gene mutation)

ế ộ ồ ạ ể ­ Đ t bi n đi m: g m 3 lo i

ế ặ ộ + Đ t bi n im l ng ( silent mutation)

ế ộ + Đ t bi n sai nghĩa ( missense mutation)

ế ộ + Đ t bi n vô nghĩa ( nonsense mutation)

ế ặ ộ ộ ề ặ ấ ­ Đ t bi n thêm (insertion) và m t (deletion) m t ho c nhi u c p

nucleotide

ế ộ ị ở ộ ­ Đ t bi n trên v  trí kh i đ ng (promotor mutation)

ế ở ị ắ ộ ­ Đ t bi n v  trí c t (splice site mutation)

ộ ế ể

1. Đ t bi n đi m:

(cid:0) M t c p nucleotide trong c u trúc c a gene b  thay b i m t c p

ộ ặ ộ ặ ở ị

ấ ể ủ ế ồ nucleotide khác. G m 2 ki u thay th :

(cid:0) ↔ ↔ Transition: Nucleotid A G; Nucleotid C T

(cid:0) Tranversion: Nucleotid C/T A/G↔

(cid:0) ậ ả ủ ỗ ượ c chia làm ba

ộ ế ặ Tùy theo h u qu  c a nó trên chu i polypeptide mà đ lo i:ạ 1.1. Đ t bi n im l ng (silent substitution) ( Hình 4)

ấ ượ

(cid:0) Do tính ch t thoái hóa c a mã b  ba (1 amino acid đ ủ ộ

ề ế

ổ ộ ổ ổ

ư ự ủ  c a các  ậ ả ỗ

ể ộ c mã hóa  ở b i nhi u codon) nên đ t bi n làm thay đ i b  ba mã hóa nh ng  không làm đ i nghĩa do đó không làm thay đ i trình t amino acid trong chu i polypeptide do đó không gây h u qu  trên  ki u hình.

(cid:0) H u qu : Thay đ i trình t

ả ự ẫ

ậ ả ổ ắ ể ạ

ổ ề ố ượ ế ổ  Nucleotid trên DNA, d n đ n thay đ i  ổ ố ộ kh  năng tháo xo n đ  phiên mã t o mRNA, làm thay đ i t c đ   ị d ch mã, làm thay đ i v  s  l ng protein.

ộ ế ặ Hình 4: Đ t bi n im l ng

ộ ế 1.2. Đ t bi n sai mã (missense mutation) ( Hình 5)

ỉ ổ ộ ế ộ ỗ

ự ả ổ ỗ amino acid, trên chu i polypeptide d n

(cid:0) Đ t bi n ch  làm thay đ i m t amino acid trong chu i polypeptide. (cid:0) H u qu : Thay đ i trình t ẫ ấ ọ ủ ứ ổ ổ

ậ ế đ n làm thay đ i tính ch t sinh h c c a protein, thay đ i ch c  năng protein.

ộ ế

ộ ộ ế ế ở ộ

ữ ặ

ế ệ ẫ ấ ổ ị

ơ ế ườ ộ ộ   i n u m t codon k t thúc b  đ t bi n thành m t ứ ớ ng. (Ng

ạ ượ ạ ế c l ỗ ế ẽ ị 1.3. Đ t bi n vô nghĩa (nonsense mutation) (Hình 5) (cid:0) Đ t bi n làm cho m t codon có nghĩa tr  thành m t codon k t thúc ệ (UAA, UAG ho c UGA trên mRNA). Nh ng codon này báo hi u  ừ ợ ch m d t quá trình d ch mã nên d n đ n vi c ng ng t ng h p  ắ ỗ protein s m và t o nên các chu i polypeptide ng n h n bình  ị ộ th codon có nghĩa thì chu i polypeptide s  b  kéo dài).

(cid:0) H u qu : Thay đ i trình t

ả ậ ỗ ng amino acid trên chu i

ọ ủ ổ ế ấ

ứ ổ ự ố ượ , s  l ổ ẫ polypeptide d n đ n làm thay đ i tính ch t sinh h c c a protein,  thay đ i ch c năng protein.

ộ ế ộ ế Hình 5: Đ t bi n sai mã và Đ t bi n vô nghĩa

ộ ặ ấ 2. Đ t bi n thêm (insertion), m t (deletion) m t ho c nhi u c p ề ặ  nucleotide

ộ ế (Hình 6)

ộ ặ ế ế

ấ ặ

ế ừ ộ ẽ ẫ

ộ ừ ộ ộ ố ủ ế ặ

ố ặ ấ

ộ ộ ố ủ ự ủ ẽ ừ ị

ế ề

ộ ọ ố c   g i   là   đ t   bi n

ế

ộ

ắ ỗ (cid:0) N u   đ t   bi n   làm   th a   ho c   m t   ba   nucleotide thu c cùng m t codon ho c là   ệ   m t   b i   s   c a   codon   s   d n   đ n   vi c ặ th a ho c thi u 1 ho c vài amino acide.  (cid:0) N u  s  nucleotide  thêm  ho c  m t  không ế   ả   ph i là m t b i s  c a codon s  làm thay ộ   ổ  c a các nucleotide t đ i trình t  v  trí đ t ạ ộ ế   bi n v  phía cu i gen, lo i đ t bi n này ổ ế   đ i   khung ượ đ   ổ   ộ (frameshift mutation) (hình 6). Đ t bi n đ i ộ ấ ệ ườ ng làm xu t hi n m t codon vô khung th   ệ ắ   ế ẫ ế ị nghĩa sau v  trí đ t bi n d n đ n vi c c t ng n chu i polypeptide.

(cid:0) H u   qu :   th

ậ ậ ườ

ả ọ ộ

ổ ặ ế ổ ặ ộ ế ổ Hình 6: Đ t bi n đ i khung ợ ơ ể ầ ả  ng   gây   ra   các   h u   qu ự  nghiêm tr ng, làm thay đ i toàn b  trình t ấ   amino acid phía sau các c p nucleotide m t ẫ đi ho c thêm vào, d n đ n t ng h p ra các   ứ protein không có ch c năng c  th  c n.

ộ ế ở ộ ị :

3. Đ t bi n trên v  trí kh i đ ng (promotor mutation)

ế ể ị

ộ ả ả ự ủ ế ả ẫ ả

(cid:0) Đ t bi n x y ra trên v  trí kh i đ ng c a gen ( promotor) có th  làm  ở ộ gi m ái l c c a RNA polymerase t ả ượ mRNA và qua đó làm gi m s n l

ả ủ ấ   ạ ị i v  trí này và d n đ n gi m s n xu t ng protein.

(cid:0) Đ t bi n x y ra trên các gene mã hóa cho các y u t

ộ ả ế ế ố

ạ ẩ

ả ươ ự sao mã (transcription ủ factor gene) ho c trên các đo n thúc đ y (enhancer) c a gene cũng gây ra  ậ h u qu  t ặ ng t .

ộ ế ở ị ắ 4. Đ t bi n v  trí c t (splice site mutation) ( Hình 7)

(cid:0) Đ t bi n x y ra  ế

ở ả ớ ủ ạ

ị ranh gi ệ ữ ạ

ệ ắ ạ ứ ị ị

ể ả ở ị ặ ậ

ữ ị ộ i c a các đo n exon và intron do đó làm thay  ổ ộ đ i các v  trí báo hi u cho vi c c t chính xác các đo n intron. Nh ng đ t  ể ả ế bi n này có th  x y ra trên đo n GT có ch c năng xác đ nh v  trí cho 5’  ở (5’ donor site) hay   v  trí nh n 3’ (3’ acceptor site), ho c có th  x y ra  ậ nh ng vùng lân c n các v  trí này

(cid:0) Khi đ t bi n này x y ra, vi c c t có th  s  đ

ệ ắ ệ ở ế ộ c th c hi n

ự ế ớ ị ả ắ ti p theo. V  trí c t m i này có trình t ự ể ẽ ượ ơ  nucletide h i khác so v i trong exon  ớ ở ị  v  trí

ườ ượ ấ

ẩ ẽ ặ ộ ị

ườ ng không đ ượ ọ c g i là các  ắ ả ộ ầ ể ế ầ ộ

ộ ộ ặ ỉ ế ượ ạ c dùng đ n và đ c “d u” trong đo n  ng, th bình th ị ệ ắ ắ ẩ  (cryptic splice site). Vi c c t  exon. Chúng đ v  trí c t  n ạ ấ ữ ạ i nh ng v  trí c t bí  n s  làm m t đo n m t ph n exon ho c đôi khi  t ộ ấ m t nguyên c  m t exon. Đ t bi n này cũng có th  làm cho m t ph n  ặ ho c toàn b  m t intron có m t trong mRNA hoàn ch nh.

ế ở ị ộ Hình 7. Đ t bi n ắ  v  trí c t

ị ườ ng. ắ (A) v  trí c t bình th

ắ ả ế ị ạ ộ ở ị (B) Đ t bi nv  trí c t x y ra trên đo n cho, GT b  thay b i AT

ộ ị ế ệ ạ ầ ấ ộ ớ (C) Đ t bi n làm xu t hi n m t v  trí cho GT m i trong đo n intron đ u tiên

ệ ạ ế ỉ ườ ấ ườ ẫ d n đ n vi c t o nên các mRNA hoàn ch nh bình th ng và b t th ng.