CÔ GIÔÙI HOÙA THU HOAÏCH LUÙA
TAÏI ÑOÀNG BAÈNG SOÂNG CÖÛU LONG
Traàn Vaên Khanh; Phan Hieáu Hieàn
Trung Taâm Naêng Löôïng vaø Maùy Noâng nghieäp-
Ñaïi hoïc Noâng Laâm TPHCM
1. DẪN NHẬP
Ñoàng baèng Soâng Cöûu Long laø vuøng troïng ñieåm saûn xuaát luùa cuûa Vieät Nam. Vôùi
khoaûng 4 trieäu ha canh taùc, ñaït saûn löôïng gaàn 20 trieäu taán luùa/naêm. Löôïng luùa saûn xuaát
taïi ñaây laø nguoàn chuû yeáu ñeå cheá bieán gaïo xuaát khaåu.
Ngoaøi caùc yeáu toá khaùc nhö gioáng luùa, qui trình canh taùc; thu hoaïch ñuùng thôøi ñieåm,
ñuùng phöông phaùp laø nhöõng ñieàu kieän ñeå giöõ vöõng naêng suaát caây troàng vaø chaát löôïng
haït gaïo.
Do thôøi vuï khi thu hoaïch töøng vuøng khoâng daøi (10- 15 ngaøy); thôøi tieát khoâng thuaän lôïi
khi thu hoaïch ôû vuï heø thu; coâng vieäc khaù naëng nhoïc; ñoàng thôøi löôïng lao ñoäng treû,
khoeû ôû noâng thoân ngaøy caøng giaûm bôûi taùc ñoäng cuûa quaù trình ñoâ thò hoùa vaø coâng
nghieäp hoùa taïi haàu heát caùc ñòa phöông neân vôùi caùch thu hoaïch truyeàn thoáng seõ khoù coù
theå giaûi quyeát ñoàng boä veà tính thôøi vuï vaø chaát löôïng haït luùa khi thu hoaïch.
Baûng 1 giôùi thieäu toång quaùt veà tình hình saûn xuaát luùa caû nöôùc vaø Ñoàng Baèng Soâng Cöûu
Long (ÑBSCL).
Bảng 1: Sản lượng và diện tích lúa cấy phân theo vùng, 2001-2005
Năm 2001
2002
2003
2004
Sơ bộ 2005
Diện tích S. lượng Diện tích S. lượng Diện tích S. lượng Diện tích S. lượng Diện tích S. lượng
CẢ NƯỚC 32108.4 7504.3 34447.2 7452.2 34568.8 7445.3 7445.3 36148.9 7326.4 35790.8
Đồng bằng
sông Hồng 6419.4 1196.6 6752.2 1183.5 6487.3 1161.6 1161.6 6710.2 1138.8 6199.0
Đông Bắc 2249.9 562.4 2374.6 566.1 2475.3 557.2 557.2 2490.6 555.5 2537.7
Tây Bắc 139.6 440.7 140.1 457.5 139.5 488.1 151.1 548.8 152.7 546.2
Bắc Trung Bộ 2966.9 700.4 3156.0 694.7 3221.1 685.5 685.5 3377.8 674.1 3165.8
Duyên hảI
Nam Trung Bộ 1707.1 399.5 1711.0 408.3 1878.2 401.1 401.1 1890.8 370.2 1774.8
Tây Nguyên 180.8 646.2 186.6 606.6 193.9 748.1 197.9 781.4 190.7 714.5
Đông Nam Bộ 1680.7 483.9 1679.7 478.9 1742.7 475.2 475.2 1782.1 418.1 1618.3
Đồng bằng
sông Cửu Long 3792.0 15997.5 3834.8 17709.6 3787.3 17528.0 3815.7 18567.2 3826.3 19234.5
Dieän tích: 1 000 ha Nguoàn: Toång Cuïc Thoáng Keâ 2006
Saûn löôïng: 1 000 taán
Cô giôùi hoùa thu hoïach luùa taïi ñoàng baèng Soâng Cöûu Long 1
Töø nhöõng nghieân cöùu gaàn ñaây cuûa caùc nhaø khoa hoïc cho thaáy, vôùi taäp quaùn thu hoaïch
phoå bieán hieän nay (gaët phôi môù, gom, ñaäp), ñaëc bieät khi thu hoaïch vuï Ñoâng Xuaân laø
moät trong nhöõng nguyeân nhaân laøm giaûm tæ leä thu hoài gaïo nguyeân vaø chaát löôïng haït gaïo
khi cheá bieán.
Trong phaïm vi cuûa baøi naøy, chuùng ta cuøng xem xeùt, phaân tích caùc phöông phaùp thu
hoaïch luùa; töø ñoù khuyeán caùo baø con noâng daân choïn phöông phaùp thu hoaïch thích hôïp
cho töøng vuøng, töøng thôøi vuï canh taùc luùa trong naêm.
2. CÁC PHƯƠNG PHÁP THU HOẠCH LÚA
Tuyø theo phöông phaùp, qui trình thu hoaïch bao goàm caùc coâng ñoaïn: gaët, gom, ñaäp
(tuoát) taùch haït vaø laøm saïch. Phaân loaïi caùc phöông phaùp thu hoaïch döïa vaøo söï taùc ñoäng
cuûa con ngöôøi hoaëc thieát bò töø luùc taùc ñoäng vaøo caây luùa ñeán khi thu haït. Caùc phöông
phaùp thu hoaïch chính hieän nay laø:
2.1 Phương pháp thu hoạch nhiều giai đoạn
2.1.1 Thu hoaïch thuû coâng
Hieän nay, phöông phaùp thu hoaïch thuû coâng (gaët baèng lao ñoäng thuû coâng, gom, ñaäp tuoát
haït baèng boà hoaëc caùc cuï caàm tay) chæ toàn taïi raát ít taïi nhöõng vuøng saûn xuaát nhoû leû, “töï
saûn, töï tieâu” ôû caùc vuøng cao, vuøng saâu. Taïi ÑBSCL gaàn nhö khoâng coøn duøng phöông
phaùp naøy.
2.1.2 Thu hoaïch baùn cô giôùi
Thu hoaïch baùn cô giôùi laø phöông phaùp duøng phoå bieán hieän nay ôû nöôùc ta vôùi nhieàu qui
trình khaùc nhau.
Bảng 2: Các qui trình thu hoạch bán cơ giới
Qui
trình
Gaët Gom Taùch haït Laøm saïch
1 Thuû coâng Thuû coâng Maùy tuoát haït Thuû coâng
2 Thuû coâng Thuû coâng Maùy ñaäp, laøm saïch
3 Maùy gaët raõi haøng Thuû coâng Maùy ñaäp, laøm saïch
4 Maùy gaët raõi haøng Maùy lieân hôïp gom, ñaäp vaø laøm saïch
Taïi ÑBSCL hieän nay söû duïng phoå bieán qui trình 2, 3. Trong caùc qui trình treân, vieäc
gom ñoáng sau thu hoaïch coù theå tieán haønh ngay hoaëc phôi môù tröôùc khi gom ñoáng; hoaëc
phôi môùù sau khi gaët sau ñoù gom ñöa vaøo maùy ñaäp taùch haït (khoâng gom ñoáng).
Cô giôùi hoùa thu hoïach luùa taïi ñoàng baèng Soâng Cöûu Long 2
Qui trình 4 (thu hoaïch hai giai ñoaïn) ñöôïc moät soá nöôùc duøng trong vaøi thaäp nieân tröôùc
ñaây. Vieäc gom, ñaäp vaø laøm saïch söû duïng maùy lieân hôïp gaët ñaäp sau khi thay theá boä
phaän gaët baèng boä phaän thu gom.
Thu hoaïch nhieàu giai ñoaïn coù öu ñieåm treân nhöõng vuøng ñaát neàn yeáu do söû duïng rieâng
leõ caùc thieát bò coù kích thöôùc, troïng löôïng nhoû goïn cho töøng khaâu thu hoaïch. Tuy nhieân,
toång hao huït trong quaù trình thu hoaïch khaù cao do caùc khaâu trung gian khi gom,
chuyeån luùa töø khi gaët ñeán khi ñaäp taùch haït, nhaát laø vaøo cao ñieåm thu hoaïch vuï ñoâng
xuaân.
Moät vaán ñeà caàn xem xeùt hieän nay laø vieäc phôi raõi (phôi môù) treân ñoàng sau khi gaët taùc
ñoäng theá naøo ñeán chaát löôïng haït khi cheá bieán. Moät chöông trình hôïp taùc nghieân cöùu
giöõa Vieät Nam vaø UÙc (Ñeà aùn CARD) nhaèm xaùc ñònh nguyeân nhaân söï nöùt vôõ haït luùa
khi thu hoaïch ñang ñöôïc tieán haønh.
Vieäc phôi môù treân ñoàng sau khi gaët laøm taêng söï khoâng ñoàng ñeàu veà ñoä aåm trong khoái
haït hoaëc haït phôi naéng döôùi nhieät ñoä cao vaøo ban ngaøy, huùt aåm vaøo ban ñeâm; cuøng vôùi
aåm ñoä haït, nhieät ñoä ôû döôùi hoaëc giöõa ñoáng taêng cao do quaù trình hoâ haáp cuûa caây khi
gom ñoáng, seõ taùc ñoäng ñeán chaát löôïng haït vaø tæ leä thu hoài gaïo nguyeân.
2.2 Thu hoạch một giai đoạn
Hieän nay taïi caùc nöôùc tieân tieán, vieäc thu hoaïch luùa ñeàu tieán haønh theo phöông phaùp
thu hoaïch moät gia ñoaïn vôùi maùy lieân hôïp gaët ñaäp (tuoát). Maùy thu hoaïch gaët khoâng tuoát
(Stripper) cuõng ñang thöû nghieäm.
Maùy gaët tuoát do Nhaät Baûn vaø moät soá nöôùc Ñoâng Baéc AÙ chaâu saûn xuaát chaát löôïng laøm
vieäc raát toát. Tuy nhieân giaù baùn maùy cao neân caàn caân nhaéc kyõ vieäc ñaàu tö maùy naøy taïi
Vieät Nam khi giaù gaïo taïi Vieät Nam raát thaáp.
Caùc maùy nhaäp khaåu ñaõ qua söû duïng, caùc chi tieát ñaõ bò hao moøn nhieàu hoaëc heát tuoåi
thoï, seõ thöôøng xuyeân hö hoûng; ñaây laø nguyeân nhaân chính khoâng neân ñaàu tö trang bò
nhöõng maùy ñaõ qua söû duïng.
Vôùi öu ñieåm thu hoaïch goïn, nhanh, chi phí vaø hao huït thaáp so vôùi thu hoaïch nhieàu giai
ñoaïn, maùy lieân hôïp gaët ñaäp laø söï löïa choïn phoå bieán cuûa nhieàu nhaø troàng luùa treân theá
giôùi. Tuy nhieân, kích thöôùc khaù coàng keành, troïng löôïng khaù naëng laø nhöõng haïn cheá
chính khi söû duïng ñeå thu hoïach luùa nöôùc; nhaát laø treân vuøng ñaát neàn yeáu, thu hoaïch vaøo
muøa möa (vuï heø thu).
3. CÁC MẪU MÁY THU HOẠCH LÚA TẠI ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG
3.1. Máy gặt rải hàng
Maùy gaët raõi haøng ñaàu tieân ôû Vieät Nam ñöôïc cheá taïo töø baûn veõ thieát keá cuûa Vieän
Nghieân cöùu Luùa Quoác teá (IRRI) taïi Ñaïi hoïc Noâng Laâm TPHCM (1984). Sau ñoù
chuyeån giao kyõ thuaät cho Coâng ty Cô khí Long An (1985). Ñeán nay, maãu maùy naøy
ñaõ ñöôïc nhieàu nhaø saûn xuaát cheá taïo caûi tieán thaønh moät maãu maùy coù chaát löôïng laøm
Cô giôùi hoùa thu hoïach luùa taïi ñoàng baèng Soâng Cöûu Long 3
vieäc toát nhö cô sôû OÂ. Buøi Höõu nghóa (Long An); Coâng ty Cô khí An Giang; coâng ty
VINAPPRO; coâng ty VIKYNO, vaø nhieàu cô sôû ôû nhieàu ñòa phöông taïi ÑBSCL. Vôùi
khoaûng 3000 maùy ñang hoaït ñoäng taïi Vieät Nam, maùy ñaõ giaûi quyeát khaù toát vieäc caét
luùa vôùi naêng suaát bình quaân 1÷ 5 ha/ngaøy.
Tuy nhieân vôùi caáu taïo ñaëc thuø cuûa boä phaän caét vaø chuyeån luùa, vieäc ñieàu chænh ñoä
cao caét sao cho caùc boä phaän khaùc cuûa maùy khoâng laøm ruïng haït luùa ñaõ laøm thaân caây
caét khaù daøi daãn ñeán chi phí gom luùa taêng cao (nhieàu gaáp 2÷3 laàn löôïng luùa gaët thuû
coâng) vaø chi phí thôøi gian, nhieân lieäu, lao ñoäng cho vieäc ñaäp taùch haït taêng. Vôùi tình
hình nhaân coâng lao ñoäng ngaøy caøng khan hieám vaøo vuï thu hoaïch, ñoàng thôøi gom laø
coâng vieäc naëng nhoïc. Khoái löôïng coâng vieäc vaø cöôøng ñoä lao ñoäng taêng, laø nhöôïc
ñieåm cô baûn cuûa maãu maùy gaët raõi haøng.
Moät soá cô sôû cheá taïo maùy khaù naëng, haïn cheá vieäc söû duïng taïi nhöõng nôi coù neàn ñaát
yeáu, thu hoaïch vuï heø thu cuõng laø nguyeân nhaân haïn cheá vieäc phoå bieán maãu maùy
naøy.
3.2. Máy tách hạt và làm sạch
Taïi ÑBSCL, vieäc taùch haït vaø laøm saïch ñöôïc laøm baèng maùy gaàn nhö toaøn boä. Caùc maùy
ñöôïc saûn xuaát töø khaép caùc cô sôû trong vuøng. Chaát löôïng maùy laøm vieäc khaù toát khi söû
duïng ñuùng cheá ñoä, ñieàu chænh phuø hôïp vôùi töøng gioáng, ñieàu kieän luùa khi thu hoaïch.
Tuy nhieân, chaát löôïng laøm vieäc cuûa maùy naøy tuyø thuoäc nhieàu vaøo ngöôøi söû duïng maùy.
Söï raïn nöùt haït, tæ leä thu hoài gaïo nguyeân phuï thuoäc nhieàu vaøo chaát löôïng maùy ñaäp (tuoát)
haït luùa. Tuy nhieân, ñeán nay vaán ñeà naøy chöa ñöôïc caùc cô quan höõu quan vaø noâng daân
quan taâm ñuùng möùc.
3.3. Máy liên hợp gặt đập (LHGD)
Töø khoaûng naêm 1977, Nhaø nöôùc ñaõ coù chöông trình troïng ñieåm nghieân cöùu veà cô gôùi
hoùa thu hoaïch luùa, trong ñoù coù maãu maùy thu hoaïch LHGÑ. Ñoàng thôøi, trong nhieàu
naêm gaàn ñaây, nhieàu cô quan nhö vieän nghieân cöùu, tröôøng ñaïi hoïc; caùc cô sôû cheá taïo
maùy ñaõ coù nhieàu coâng söùc trong vieäc töï thieát keá, cheá taïo moät maãu maùy phuø hôïp vôùi
ñaëc ñieåm töøng vuøng taïi Vieät nam.
Thaùng 6 naêm 2006, Boä Noâng nghieäp vaø Phaùt trieån Noâng thoân ñaõ toå chöùc bình tuyeån
caùc maùy lieân hôïp gaët ñaäp (Laàn 2) taïi Noâng tröôøng Soâng Haäu, tænh Caàn Thô vôùi 8 maãu
maùy tham gia. Keát quaû coù 3 maùy ñöôïc coâng nhaän maãu ñeå phoå bieán vaøo saûn xuaát.
3.3.1. Maùy LHGÑ MGD 120 (Cty Vinappro saûn xuaát)
Nguyeân maãu maùy MGÑ 120 do Trung Quoác thieát keá vaø cheá taïo, sau ñoù ñöôïc Vieän
nghieân cöùu luùa Philippines (PhilRice) caûi tieán ñeå söû duïng. Trong chöông trình hôïp taùc
giöõa Trung taâm Naêng löôïng vaø maùy Noâng nghieäp- Ñaïi hoïc Noâng Laâm TPHCM vôùi
PhilRice vaø Coâng ty cheá taïo ñoäng cô BS (Myõ), maãu maùy ñöôïc ñöa sang Vieät Nam.
Cô giôùi hoùa thu hoïach luùa taïi ñoàng baèng Soâng Cöûu Long 4
Sau thôøi gian khaûo nghieäm vaø coù nhöõng caûi tieán, Trung taâm Naêng löôïng- MNN ñaõ
chuyeån giao kyõ thuaät ñeå Cty Vinappro cheá taïo. Ñeán nay ñaõ coù khoaûng 100 maùy ñaõ baùn
ra thò tröôøng vôùi giaù 50 ÷60 trieäu ñoàng/maùy (tuøy theo caùc linh kieän laép raùp).
Bảng 3: Đặc tính kỹ thuật máy LHGD MGD 120
Vôùi ñaëc ñieåm goïn nheï, maùy laøm vieäc ñöôïc treân nhieàu ñòa baøn khaùc nhau. Tính cô ñoäng
cao (3 baùnh cao su) laø öu theá cuûa maãu maùy naøy.
Tuy nhieân, vôùi naêng suaát laøm vieäc chæ 1- 1,2 ha/ ngaøy, ña soá baø con noâng daân ÑBSCL
cho laø thaáp.
3.3.2. Maùy LHGÑ Cô sôû Chín Nghóa (Long An)
Vôùi kinh nghieäm nhieàu naêm cheá taïo maùy gaët raõi haøng, Cô sôû Chín Nghóa ñaõ nghieân
cöùu vaø cheá taïo maùy LHGÑ baèng caùch keát hôïp hai boä phaän chính laø boä phaän gaët raõi
haøng vaø boä phaän ñaäp laøm saïch haït treân moät khung töï chaïy.
Vôùi baùnh xích cao su (cheá taïo töø baêng taûi), vaø troïng löôïng vöøa phaûi (khoaûng 1500 kg),
maùy coù theå laøm vieäc treân neàn ruoäng hôi yeáu.
Vôùi treân 50 maùy ñaõ baùn ra thò tröôøng (giaù 83 trieäu ñoàng/maùy- thaùng 6/2006), beà roäng
boä phaän caét laø 1,5 m; naêng suaát gaët khoaûng 2 ha/ ngaøy; tuy coøn theo doõi veà ñoä beàn cuûa
maùy nhöng böôùc ñaàu coù theå ñaùnh giaù laø coù trieån voïng phaùt trieån vì keát caáu tuy nhieàu
chi tieát nhöng khaù ñôn giaûn; deã söûa chöõa, thay theá baèng caùc phuï tuøng, vaät lieäu saün coù
taïi caùc ñòa phöông.
Cô giôùi hoùa thu hoïach luùa taïi ñoàng baèng Soâng Cöûu Long 5