101
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 2 (73). 2009
TÖ LIEÄU
GOÙP PHAÀN TÌM HIEÅU VUA TÖÏ ÑÖÙC
QUA DUÏ TÖÏ BIEÁM VAØ MOÄT SOÁ CHAÂU PHEÂ
Trần Viết Ngạc*
Vua Töï Ñöùc (1829-1883), huùy laø Hoàng Nhaäm, sinh ngaøy 25 thaùng 8
naêm Kyû Söûu (22/9/1829), laø con thöù hai cuûa vua Thieäu Trò vaø Quyù phi Phaïm
Thò Haèng.(1)
Nhaø vua ñeå laïi nhieàu vaên thô nhö Ngöï cheá tam taäp, Thaùnh cheá thi taäp,
Töø huaán luïc, Luaän ngöõ dieãn ca, Vieät söû toång vònh, Thaäp ñieàu dieãn ca, Khieâm
cung kyù... Ñoù laø nhöõng tö lieäu tröïc tieáp ñeå chuùng ta coù theå tìm hieåu con ngöôøi,
tö töôûng vaø haønh ñoäng cuûa vua Töï Ñöùc. Töï Ñöùc laø vò vua trò vì laâu nhaát cuûa
trieàu Nguyeãn (36 naêm) vaø tröïc tieáp laõnh ñaïo coâng cuoäc choáng thöïc daân Phaùp.
Chæ hai naêm sau khi nhaø vua baêng haø, kinh ñoâ Hueá thaát thuû (5/7/1885) vaø
Phaùp ñaõ döïng leân vua Ñoàng Khaùnh ñeå ñoái ñaàu vôùi vua Haøm Nghi.
Chính vì vaäy, vua Töï Ñöùc phaûi gaùnh chòu traùch nhieäm veà söï suy vong
cuûa nhaø Nguyeãn cuõng nhö cuûa ñaát nöôùc, daân toäc.
Nhaø vua nghó gì veà traùch nhieäm ñoù? OÂng ñaõ lyù giaûi theá naøo veà söï baát
löïc tröôùc nhieäm vuï ñeà khaùng xaâm löôïc? Duï Töï bieám laø moät baûn töï phaùn xeùt
qua ñoù seõ giuùp chuùng ta hieåu nhaø vua, moät soá chaâu pheâ (trích töø chaâu baûn)
seõ soi saùng moät phaàn nhaân caùch cuûa nhaø vua. Ñoù laø noäi dung khieâm toán cuûa
baøi vieát nhoû naøy.
1. Duï Töï bieám ñöôïc ban haønh ngaøy 2 thaùng 6 naêm Töï Ñöùc thöù 29 (1876),
ñöôïc in laïi trong Ngöï cheá vaên tam taäp, quyeån thöù hai. Duï ñöôïc “boá caùo cho
caû thieân haï ñeàu bieát” veà:
- Nguyeân nhaân quan troïng naøo ñaõ khieán nhaø vua thaát baïi trong vieäc
choáng xaâm laêng?
- Nhaø vua töï nhaän loãi ñaõ ñeå maát “ñaát vaø daân” saùu tænh Nam Kyø.
- Noãi voâ voïng cuûa nhaø vua tröôùc töông lai ñaát nöôùc vaø töï ñeà nghò caùch
tröøng phaït.
1.1. Nguyeân nhaân quan troïng nhaát khieán söï laõnh ñaïo choáng xaâm laêng
khoâng thu ñöôïc hieäu quaû.
“Duï raèng: Traãm coøn nhoû tuoåi, ñöôïc leân ngoâi baùu, nhôø ñöôïc toå aám, nhaø
nöôùc toaøn thònh, vieäc nöôùc vieäc ñôøi chöa töøng ñeå yù, khoâng hieåu [TVN nhaán
maïnh] lôøi daën “ôû luùc yeân phaûi nghó luùc nguy”, ñam meâ theo söï vui chôi...”
* Cöïu giaûng vieân Khoa Lòch söû, Tröôøng ÑHSP Hueá vaø Khoa Lòch söû, Tröôøng ÑHSP TPHCM.
102 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 2 (73). 2009
Thaät vaäy, trong boán vò vua ñaàu trieàu Nguyeãn, Töï Ñöùc leân ngoâi luùc coøn
quaù treû (18 tuoåi) so vôùi Gia Long (40 tuoåi), Minh Meänh (29 tuoåi) vaø Thieäu
Trò (34 tuoåi). Nhaø vua coøn bò “ru nguû” bôûi 6 naêm töông ñoái yeân oån döôùi thôøi
vua cha (1841-1847).
Coâng töû Hoàng Nhaäm sinh ra döôùi trieàu Minh Meänh luùc Hoaøng töû Mieân
Toâng môùi 22 tuoåi vaø Quyù phi Phaïm Thò Haèng 19 tuoåi. Minh Meänh baêng haø,
Hoaøng töû Mieân Toâng noái ngoâi vaø Hoàng Nhaäm trôû thaønh Hoaøng töû luùc 12 tuoåi.
Saùu naêm döôùi thôøi vua cha chính laø thôøi gian un ñuùc neân vò vua töông
lai. Tieác thay, Thieäu Trò “voán ngöôøi hieàn hoøa, sieâng naêng vieäc nöôùc nhöng
khoâng baøy ra nhöõng vieäc môùi. Moïi vieäc noäi trò cuõng nhö ngoaïi giao ñeàu noi
theo ñôøi Thaùnh toå, mong giöõ gìn nhöõng thaønh quaû ñaït ñöôïc, noái tieáp vaø hoaøn
thieän nhöõng coâng vieäc coøn dôû dang...”(2)
Vua Gia Long thoáng nhaát ñaát nöôùc sau gaàn 300 naêm phaân ly (1533-1802)
vì vaäy nhaø vua phaûi toå chöùc guoàng maùy cai trò theo chính saùch ñòa phöông
phaân quyeàn. Phaûi gaàn ba thaäp nieân sau, Minh Meänh môùi caûi toå guoàng maùy
haønh chính ñòa phöông theo chính saùch trung öông taäp quyeàn: boû hai ñôn
vò haønh chính lôùn nhaát laø Baéc Thaønh vaø Gia Ñònh Thaønh, baõi boû chöùc toång
traán; ñoåi traán doanh thaønh tænh vaø ñaët theâm 4 tænh môùi: Höng Yeân, Ninh
Bình, Haø Tónh vaø An Giang (1831). Chuyeân hoùa coâng vieäc cai trò caáp tænh
baèng caùch boû chöùc traán thuû, löu traán maø ñaët tuaàn vuõ (chính trò), boá chaùnh
(taøi chaùnh), aùn saùt (hình aùn), laõnh binh (quaân ñoäi), ñoác hoïc (giaùo duïc)... Taïi
trung öông, Minh Meänh thieát laäp theâm caùc cô quan nhö Cô maät vieän, Ñoâ
saùt vieän, Toân nhôn phuû...
Neáu Gia Long ñaët neàn moùng cho moät quoác gia roäng nhaát keå töø Ngoâ
Quyeàn ñeán baáy giôø thì Minh Meänh cuûng coá vaø hoaøn thieän boä maùy cai trò cuûa
moät ñaát nöôùc thoáng nhaát. Chính vì theá, Thieäu Trò xem thieát cheá cuûa vua cha
laø hoaøn chænh khoâng coù gì phaûi thay ñoåi. Ñuùng nhö yù nghóa cuûa nieân hieäu:
thieäu laø noái tieáp, tieáp böôùc, noi theo; trò laø thôøi thaùi bình thònh trò cuûa trieàu
Minh Meänh.
Suoát thôøi nieân thieáu cho ñeán luùc leân ngoâi, Hoaøng töû Hoàng Nhaäm khoâng
chöùng kieán moät bieán ñoäng quan troïng naøo, khoâng thaáy moät caûi caùch lôùn
lao naøo.
Öa thích vaên thô nhö vua cha, ñöôïc baø meï treû chaêm soùc, baûo boïc, con
trai duy nhaát cuûa baø Töø Duõ bò ru nguû döôùi thôøi “thieân haï thaùi bình”, nhö
doøng soâng Höông troâi xuoâi eâm aû, phaúng laëng tröôùc maët Kinh Thaønh. Ñoù laø
quaõng thôøi gian quan troïng nhaát, giai ñoaïn hình thaønh tính caùch cuûa vò vua
töông lai.
OÂng khoâng ñöôïc chuaån bò ñeå ñoái phoù vôùi “vieäc ñôøi vaø vieäc nöôùc” ñaày soùng
gioù maø quan troïng nhaát laø cuoäc xaâm laêng cuûa moät cöôøng quoác Taây phöông
maø lòch söû daân toäc chöa heà traûi nghieäm.
Nhaø vua, voán laø moät baäc thaâm Nho, khoâng phaûi laø khoâng bieát ñeán lôøi
daën cuûa Khoång Töû “Cö an tö nguy, cö trò tö loaïn” (Luaän ngöõ), nhöng nhaø
vua khoâng hieåu taïi sao phaûi nhö vaäy. Ñieàu kieän khaùch quan khieán nhaø vua
khoâng sao hieåu ñöôïc moái nguy ñang rình raäp ôû cuoái thôøi “thònh trò noái daøi”.
103
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 2 (73). 2009
Nhaø vua ñaõ thieáu moät ñöùc tính quan troïng cuûa ngöôøi ñöùng ñaàu moät
nöôùc. Ñoù laø tieân lieäu, laø lo xa. Phöông Taây coù ngaïn ngöõ “Cai trò laø tieân lieäu”
(Reùgner, c’est preùvoir). Ñang luùc sung tuùc phaûi nghó ñeán luùc ñoùi keùm, ñang
luùc noùng böùc phaûi nghó ñeán luùc trôøi giaù reùt (Tích coác phoøng cô, tích y phoøng
haøn). Khoâng tieân lieäu thì khi xaûy ra bieán coá phaûi ñoái phoù moät caùch thuï ñoäng,
thieáu hieäu quaû.
Vua Töï Ñöùc thuù nhaän: “Cöù vieäc tôùi thì lo, maø khoâng giuùp ích gì cho vieäc”.
Thaät vaäy, trong thaäp nieân ñaàu ôû ngoâi (1847-1857), Töï Ñöùc khoâng chuaån
bò gì cho cuoäc choáng xaâm löôïc. Quoác phoøng, kinh teá... khoâng ñöôïc chaán höng,
giaùo duïc töø chöông khoa cöû moãi ngaøy moät teä.
Tieáng suùng xaâm löôïc noå tröôùc tieân ôû Ñaø Naüng (1858) vaø Töï Ñöùc baét ñaàu
moät chuoãi ñoái phoù thuï ñoäng.
Nguyeãn Tri Phöông caàm chaân ñöôïc quaân Phaùp ôû Ñaø Naüng, nhöng khi
Phaùp thay ñoåi chieán löôïc taán coâng vaøo Gia Ñònh (2/1859) thì trieàu ñình Hueá
boái roái. Chí Hoøa thaát thuû (2/1961), Phaùp taán coâng Bieân Hoøa, chieám Myõ Tho,
Vónh Long. Taï Vaên Phuïng noåi daäy ôû Baéc Kyø. Tình theá buoäc Töï Ñöùc phaûi
nghò hoøa vôùi Phaùp. Hoøa öôùc Nhaâm Tuaát (5/6/1862) ñöôïc kyù keát, thöøa nhaän
vieäc maát ba tænh mieàn Ñoâng. Vua Töï Ñöùc khieån traùch Phan Thanh Giaûn laø
“toäi nhaân cuûa muoân ñôøi” nhöng cuõng ñaønh pheâ chuaån hoøa öôùc.
Trong noã löïc chuoäc laïi ba tænh mieàn Ñoâng, Phan Thanh Giaûn ñöôïc nhaø
vua phaùi sang Paris vaø Madrid. Keát quaû laø hoøa öôùc Aubaret (1864) ñöôïc kyù
keát. Hoøa öôùc chöa raùo möïc thì trôû thaønh voâ hieäu vì Phaùp khoâng pheâ chuaån.
Hy voïng cuûa Töï Ñöùc trôû thaønh thaát voïng. Phaùp chieám luoân ba tænh mieàn
Taây (1867), Phan Thanh Giaûn töï töû.
Söï ngoã ngöôïc cuûa teân laùi buoân Jean Dupuis ôû Haø Noäi cho thaáy söï baïc
nhöôïc cuûa trieàu ñình Hueá. Haø Noäi bò ñaùnh chieám (1873), Nguyeãn Tri Phöông
hy sinh. Vua Töï Ñöùc töø thaát voïng ñaõ daàn ñi ñeán voâ voïng.
Trieàu ñình Hueá chöa töøng hoaïch ñònh moät chieán löôïc laâu daøi ñeå ñoái ñaàu
vôùi giaëc. Töï Ñöùc thuù nhaän laø khoâng coù ñöôïc “moät truø hoaïch gioûi hay”.
Maát ñaát vaø daân Nam Kyø thì laáy gì ñeå baûo toàn Trung vaø Baéc. Caùc ñeà nghò
canh taân cuõng khoâng coù cô sôû kinh teá ñeå thöïc hieän. Caùc ñaïi thaàn Phan Thanh
Giaûn, Nguyeãn Tri Phöông laàn löôït maát theo ñaát vaø thaønh. Haø Noäi vaø caùc
tænh ôû Baéc Kyø ñöôïc traû laïi sau khi Francis Garnier baát ngôø bò töû traän nhöng
ñoåi laïi trieàu ñình Hueá phaûi kyù hoøa öôùc Giaùp Tuaát (1874) thöøa nhaän Nam Kyø
töø nay vónh vieãn thuoäc Phaùp vaø Vieät Nam maát quyeàn chuû ñoäng ngoaïi giao.
Möøng vì Phaùp thuaän traû laïi Haø Noäi vaø caùc tænh nhöng Töï Ñöùc nhaän ra
raèng ñoù chaúng phaûi laø do theá vaø löïc cuûa ta.
Trong noãi voâ voïng cuøng cöïc, nhaø vua ñaõ ban boá duï Töï bieám:
“Gaéng göôïng theo möu keá cuûa ngöôøi laõo thaønh, maát caû ñaát ñai vaø daân
chuùng saùu tænh Nam Kyø ñeå caàu cho khoûi vieäc chieán tranh vaø ñöôïc an thieân haï.
104 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 2 (73). 2009
Cô nghieäp saùng laäp, giöõ gìn hôn hai traêm naêm, nhaát ñaùn boû maát, thaät
laø toäi cuûa tieåu töû naøy khoâng theå noùi xieát. Duø cho coù laøm ñöôïc coâng ñöùc cuõng
khoâng theå chuoäc ñöôïc toäi loãi.
Huoáng hoà, traãm laïi khoâng coâng khoâng ñöùc, chæ trô maët ngoài suoâng, laàn
löõa ñeán ngaøy giaø yeáu...”.
Chæ hai naêm sau kyù hoøa öôùc 1874, thöøa nhaän vieäc Phaùp chieám ba tænh
mieàn Taây baûy naêm tröôùc ñoù (1867), vua Töï Ñöùc baøy toû vôùi quoác daân toäi loãi
cuûa mình vaø noãi voâ voïng thu hoài ñaát ñai ñaõ maát cuõng nhö khaû naêng gìn giöõ
laõnh thoå coøn laïi. Khoù coù moät vò quaân vöông ñang taïi vò laïi töï keát toäi mình
moät caùch thaønh khaån nhö theá. Cuõng khoù tìm moät ñaáng quaân vöông thöù hai
daùm baøy toû noãi voâ voïng cuûa mình moät caùch can ñaûm vaø tha thieát ñeán theá.
Trong quaõng thôøi gian coøn laïi cuûa ñôøi mình, Töï Ñöùc thuù nhaän mình chæ
coøn bieát trô maët ngoài suoâng vôùi noãi hoå theïn daøy voø: “troâng leân cuùi xuoáng, soáng
ñaõ khoâng maët muõi naøo, cheát cuõng khoâng theå nhaém maét”. Nhöõng ai thöôøng
lôùn tieáng keát toäi vua Töï Ñöùc laø baùn nöôùc, laø daâng ba tænh roài saùu tænh Nam
Kyø cho giaëc, haún seõ suy nghó laïi. Moät keû vì quyeàn lôïi rieâng, baùn reû quyeàn lôïi
vaø ñaát ñai cuûa daân toäc khoâng theå coù nhöõng daøy voø tinh thaàn nhö vaäy, khoâng
theå nhaän toäi moät caùch thaønh khaån nhö vaäy.
Nhaø vua “muoán ñöôïc cuøng vôùi caùc baày toâi coù loãi, cuøng chia seû toäi tình,
cuøng chòu tuûi nhuïc” vì vaäy moät khi nhaø vua baêng haø khoâng ñöôïc ñaët teân
thuïy, nghóa laø khoâng ñöôïc thôø cuùng vì ñoù laø moät keû coù toäi. Neáu nhö trieàu
thaàn khoâng tuaân theo maø ñaët mieáu hieäu thì “hoàn phaùch cuûa traãm cuõng raát
khoâng yeân”!
Cuøng vôùi noãi voâ voïng, nhaø vua ñaõ töï keát toäi mình, toång keát cuoäc ñôøi laøm
vua cuûa mình ngay khi Baéc Kyø vaø Trung Kyø chöa bò giaëc thoân tính.
2. Khoâng ai khoâng thöøa nhaän Töï Ñöùc coù moät sôû hoïc Nho giaùo uyeân baùc
nhöng ña soá cho raèng nhaø vua thieáu hieåu bieát veà ñaát nöôùc vaø vì giam mình
trong cung caám neân caùc quyeát ñònh cuûa nhaø vua thieáu cô sôû thöïc teá vaø do ñoù
keùm hieäu quaû.
Moät soá chaâu pheâ, trích töø chaâu baûn sau ñaây hy voïng giuùp chuùng ta hieåu
nhaø vua hôn.
2.1. Ngaøy 19 thaùng Gieâng naêm Töï Ñöùc thöù 28 (1875), Nguyeãn Vaên
Töôøng daâng leân nhaø vua baûn ñoà Cöûu chaâu, huyeän Thaønh Hoùa, Quaûng Trò.
Muïc ñích cuûa vua Töï Ñöùc laø muoán bieát roõ vuøng röøng nuùi thuoäc huyeän Thaønh
Hoùa maø Cam Loä laø huyeän lî. Töø ñaây coù con ñöôøng thoâng thöông sang Laøo
qua cöûa khaåu Lao Baûo. Coù theå töø Cam Loä qua Laøo roài theo doøng soâng Cöûu
Long (soâng Khung) maø tieáp caän vôùi Nam Kyø ñöôïc chaêng? Ngay ngaøy hoâm
sau, vua Töï Ñöùc gôûi cho Nguyeãn Vaên Töôøng moät soá caâu hoûi maø Nguyeãn Vaên
Töôøng phaûi laøm roõ:
- Nôi naøo laø Cam Loä, laø Thaønh Hoùa?
- Töø Thaønh Hoùa ñeán traán Lao (Lao Baûo) ñi bao nhieâu ngaøy? Caùc ñöôøng
soâng töø soâng Khung trôû xuoáng, cöù theo baûn ñoà thì bò caét ñöùt, haàu nhö khoâng
thoâng suoát, vaäy töø thaønh ñeán Cöûu chaâu ñeàu phaûi ñi ñöôøng boä chaêng?
105
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 2 (73). 2009
- Ñoaïn naøo coù khe suoái hieåm yeáu?
- Töø ñoaïn naøo ñeán ñoaïn naøo coù daân Kinh ôû, nhieàu ít? Nôi naøo coù chôï buùa
giao dòch? Xöù naøo thuoäc veà Man? Xöù naøo giöõa Man vaø Laøo? Nôi naøo cuûa Laøo
maø gaàn Xieâm, gaàn Cao Mieân? Thoâng vôùi Nam Kyø öôùc bao xa? Gaàn giaùp Thöøa
Thieân, Quaûng Bình cuõng ñeàu laø nuùi röøng chaêng? Ngöôøi Kinh hay ngöôøi Man
coù khaû naêng gì? Sinh tuï nôi naøo? Laäp thaønh laøng xoùm töø bao giôø?
- Thöôøng ngaøy, ngöôi töøng ñích thaân ñeán nôi naøo? Ngoaøi ra coù nghe
theâm gì chaêng? Daân ta quen mua baùn vôùi daân Man thì coù theå ñi tôùi soâng
Khung chaêng? Ñaát Cöûu chaâu hieåm yeáu hay [thoâng thöông] deã daøng, toát hay
xaáu, coù theå tuï cö chaêng? Tính tình, trình ñoä taøi kheùo cuûa daân Laøo theá naøo?
Nguyeãn khanh cöù nhaát nhaát phuùc baåm vaø chuù thích minh baïch ñeå daâng leân.
Khaâm thöû.”(3)
Caâu chuyeän veàâ baûn ñoà Thaønh Hoùa do Nguyeãn Vaên Töôøng gôûi leân vua
Töï Ñöùc cuøng nhöõng lôøi chaâu pheâ cho ta thaáy nhaø vua raát muoán hieåu töôøng
taän moïi vieäc ñeå coù theå coù nhöõng quyeát ñònh thích hôïp. Khi tieáp nhaän nhöõng
thoâng tin, nhaø vua coøn caën keõ phaân bieät ba loaïi thoâng tin:
- Thoâng tin do chính ngöôøi cung caáp ñaõ tröïc tieáp khaûo saùt.
- Thoâng tin do ngöôøi cung caáp qua vieäc sai phaùi ngöôøi khaùc khaûo saùt.
- Thoâng tin coù ñöôïc moät caùch giaùn tieáp chöù khoâng tröïc tieáp khaûo saùt
hoaëc sai ngöôøi ñi khaûo saùt.
Vua Töï Ñöùc khoâng phaûi laø ngöôøi cai trò baèng coâng vaên, giaáy tôø. Nhaø
vua muoán naém baét thöïc teá vaø coù khaû naêng phaùn ñoaùn raát tinh teá, döïa treân
nhöõng hieåu bieát thaät cuï theå.
2.2. Trong hoaøn caûnh khoù khaên cuûa ñaát nöôùc, vieäc choïn caùc quan ñeå
giao phoù coâng vieäc moät caùch thích ñaùng laø raát quan troïng. Vua Töï Ñöùc bieát
raèng söï hieåu bieát caùc quan qua coâng vieäc, qua tieáp xuùc chính thöùc laø raát haïn
cheá. Nhö nhaø vua baøy toû sau ñaây:
“Traãm thöôøng than thôû: bieát ngöôøi, duøng ngöôøi thaäm khoù” (Traãm thöôøng
thaùn: tri nhaân duïng nhaân thaäm nan).
Vua Töï Ñöùc ñaõ nghó ra moät caùch giuùp nhaø vua bieát roõ hôn caùc quan töø
bieân thaàn ñeán ñaïi thaàn. Vua ñaët nieàm tin vaøo baày toâi taâm phuùc laø Nguyeãn
Vaên Töôøng, yeâu caàu Nguyeãn Vaên Töôøng trung thöïc nhaän xeùt veà sôû tröôøng,
sôû ñoaûn cuûa caùc quan laø nhöõng ñoàng lieâu maø Töôøng ñaõ cuøng laøm vieäc hay
tieáp xuùc. Nhaø vua seõ so saùnh nhöõng hieåu bieát cuûa mình vaø yù kieán rieâng cuûa
Nguyeãn Vaên Töôøng.
Trong chaâu baûn trieàu Töï Ñöùc, chuùng ta coù theå tieáp caän hai baûn phuùc
cuûa Nguyeãn Vaên Töôøng vôùi nhöõng chaâu pheâ cuûa nhaø vua.
Chaâu baûn 1 (Baéc Kyø taáu nghò)(4)
“Töï Ñöùc naêm thöù 26, ngaøy thaùng 6. Ngaøy 21 thaùng naøy, thaàn [Nguyeãn
Vaên Töôøng] kính ñem tình hình quaân thöù laøm phieán taâu leân. Kính vaâng
chaâu pheâ:
“Noäi moät khoaûn Hoaøng Keá Vieâm, Nguyeãn Oai, Toân Thaát Thuyeát, Nguyeãn