®¹i häc cÇn th¬
®¹i häc cÇn th¬ ®¹i häc cÇn th¬
®¹i häc cÇn th¬ -
--
- khoa n«ng nghiÖp
khoa n«ng nghiÖp khoa n«ng nghiÖp
khoa n«ng nghiÖp
gi¸o tr×nh gi¶ng d¹y trùc tuyÕn
§êng 3/2, Tp. CÇn Th¬. Tel: 84 71 831005, Fax: 84 71 830814
Website: http://www.ctu.edu.vn/knn email: dminh@ctu.edu.vn, vtanh@ctu.edu.vn
BÖnh chuyªn khoa
BÖnh chuyªn khoaBÖnh chuyªn khoa
BÖnh chuyªn khoa
Ch−¬ng 2:
BÖnh h¹i c©y b¾p
Giaùo Trình Beänh Caây Chyeân Khoa 97
CHÖÔNG II
BEÄNH HAÏI CAÂY BAÉP
TÌNH HÌNH BEÄNH HAÏI BAÉP
Treân theá giôùi, coù treân 130 loaïi beänh haïi baép. Trong ñoù, ña soá caùc beänh do naám gaây ra,
keá ñeán laø do vi khuaån. Naêm 1966, AÁn Ñoä coù 18 beänh quan troïng treân baép. ÔÛ Vieät Nam, keát
quaû ñieàu tra cô baûn beänh haïi caây troàng ôû Mieàn Baéc, tröôùc naêm 1975, cho thaáy coù 32 loaïi
beänh ñöôïc phaùt hieän, trong ñoù, coù 30 beänh do naám gaây ra. ÔÛ Mieân Nam, keát quaû ñieàu tra
trong nhöõng naêm 1977-1980 cho thaáy coù treân 20 beänh haïi baép ñöôïc phaùt hieän, trong ñoù, caùc
beänh phoå bieán vaø quan troïng laø: Heùo töôi, Thoái thaân do vi khuaån, Ñoám vaèn, Ræ, Ñoám laù to vaø
Ñoám laù nhoû.
A. BEÄNH DO CÖÏC VI KHUAÅN:
BEÄNH KHAÛM SOÏC LAÙ
(Striped mosaic, Corn stripe, Maize mosaic)
I. SÖÏ PHAÂN BOÁ vaø TAÙC HAÏI CUÛA BEÄNH.
Beänh hieän dieän ôû Chaâu AÙ, Chaâu Phi, Chaâu Myõ vaø coù theå coù ôû Chaâu UÙc. Beänh thöôøng
gaây thaát thu naëng ôû vuøng nhieät ñôùi vaø vuøng baùn nhieät ñôùi. Khi baép ñöôïc troàng lieân tuïc ôû
nhöõng vuøng aåm öôùt, beänh coù theå laøm caû ruoäng baép bò luøn haün ñi (thaáp hôn 0,5m) vaø thaát thu
hoaøn toaøn. ÔÛ Tabasco (Mexico), coù tôùi 70% baép bò nhieåm beänh naày vaøo naêm 1981. ÔÛ Ñöùc,
beänh ñaõ laøm giaûm 43% naêng suaát traùi vaø chieàu cao caây ñaõ giaûm 14% so vôùi caây khoâng nhieåm
beänh. ÔÛ Myõ, beänh ñaõ gaây haïi trong nhieàu naêm töø 1974 ñeán 1983, nhöng cho ñeán nay, beänh
khoâng coøn laø vaán ñeà nan giaûi nöõa.
Ngoaøi caây baép, beänh coøn taán coâng caây luùa mieán vaø moät soá loaøi coû daïi.
II. TRIEÄU CHÖÙNG BEÄNH.
Beänh thöôøng xuaát hieän ôû giai ñoaïn caây coøn nhoû ( caây ñöôïc 6 tuaàn leå trôû laïi). Treân laù
non, ñaàu tieân coù nhöõng ñoám maøu vaøng nhaït hoaëc xanh nhaït, ñoám hôi troøn, xuaát hieän loang loå,
taïo thaønh vaân treân maët laù. Caùc ñoám beänh naày thöôøng noái laïi, taïo thaønh nhöõng soïc daøi maøu
Giaùo Trình Beänh Caây Chyeân Khoa 98
vaøng nhaït hoaëc xanh nhaït, ñoâi khi coù maøu xanh saäm roài khoâ heùo (Hình 1). Laù khoâ daàn, soïc
vaøng xuaát hieän treân thaân, caây luøn do caùc loùng thaân keùm phaùt trieån, caây thöôøng khoâng cho traùi
hoaëc cho traùi coù ít haït hoaëc khoâng haït. Côø baép bò thoaùi hoaù, coù theå xuaát hieän caùc choài con
moïc töø naùch laù. Caây cuõng coù theå moïc thaønh buoäi.
III. TAÙC NHAÂN GAÂY BEÄNH.
Beänh do virus gaây ra, virus coù teân laø MMV (maize mosaic virus). Virus gaây beänh Khaûm
ôû caây döa leo vaø moät soá doøng virus gaây beänh Khaûm ôû caây mía döôøng nhö laø taùc nhaân gaây neân
beänh Khaûm soïc laù baép. Beänh cuõng coù theå do nhieàu doøng virus hoån hôïp laïi ñeå gaây beänh, ñoâi
khi, chæ do moät doøng virus gaây beänh. Virus cuõng ñöôïc ghi nhaän ôû Brazil vaø Venezuela laø coù
nhöõng doøng gaây haïi khaùc nhau.
Beänh ñöôïc truyeàn bôûi raày xanh, raày meàm hoaëc raày naâu nhoû (Delphacides striatella).
Caùc vector naày coù theå truyeàn ñöôïc beänh sau khi huùt nhöïa caây beänh ñöôïc hai tuaàn. Caây seõ bieåu
hieän trieäu chöùng beänh sau khi nhieåm virus ñöôïc ba tuaàn. Virus khoâng truyeàn qua haït vaø virus
seõ maát hoaït tính ôû nhieät ñoä 50-55 oC.
IV. CAÙCH PHOØNG TRÒ BEÄNH.
Duøng gioáng khaùng beänh, nhö nhoùm baép Guatemala, Hawaii sweet. Dieät coû daïi, phaùt
hieän beänh sôùm vaø thieâu huûy caây beänh ñeå traùnh laây lan. AÙp duïng thuoác phoøng trò caùc coân truøng
truyeàn beänh.
B. CAÙC BEÄNH DO VI KHUAÅN:
BEÄNH HEÙO TÖÔI
(Bacterial wilt, Stewart's wilt, Stewart's leaf blight, Maize bacteriosis)
I. SÖÏ PHAÂN BOÁ vaø TAÙC HAÏI CUÛA BEÄNH.
Beänh hieän dieän ôû Baéc vaø Trung Myõ, Peru, Chaâu AÂu, Lieân Xoâ vaø Trung Quoác. Beänh ñaõ
toû ra nghieâm troïng ôû caùc nöôùc Nam Phi vaø Trung Myõ. ÔÛ Vieät Nam, beänh cuõng khaù phoå bieán.
Vaøo nhöõng naêm cuûa thaäp nieân 1930, beänh ñaõ gaây thaát thu lôùn ôû Baéc Myõ, nhöng hieän nay,
thænh thoaûng beänh chæ boäc phaùt nheï, khoâng gaây haïi ñaùng keå.
Giaùo Trình Beänh Caây Chyeân Khoa 99
Keå töø naêm 1932, beänh ñöôïc ghi nhaän laàn ñaàu tieân ôû Ontario vaøo naêm 1986. ÔÛ YÙ, beänh
cuõng ñaõ gaây haïi traàm troïng vaøo nhöõng naêm cuûa thaäp nieân 1940, vaø hieän nay, beänh laïi taùi xuaát
hieän vaø trôû neân moái lo ngaïi lôùn cho noâng daân.
Beänh phaùt trieån maïnh khi coù möa nhieàu, nhieät ñoä vaø aåm ñoä cao.
II. TRIEÄU CHÖÙNG BEÄNH.
Caây beänh thöôøng heùo vaø cheát sôùm, caùc laù döôùi coù nhöõng soïc daøi maøu xanh nhaït ñeán
vaøng roài naâu, soïc coù daïng baát thöôøng chaïy doïc theo phieán vaø lan daàn vaøo trong thaân, caû laù coù
theå bò khoâ roài cheát. Nhöõng caây coøn soáng soùt thì thöôøng bò luøn. Caét ngang thaân, thaáy moâ daãn
truyeàn coù maøu naâu chocolate vaø tieát ra töøng gioït dòch vi khuaån maøu vaøng vaø nhôùt (Hình 2,3 vaø
4). Phaùt hoa ñöïc phaùt trieån sôùm, taøn uùa vaø coù maøu traéng.
III. TAÙC NHAÂN GAÂY BEÄNH.
Beänh do vi khuaån Xanthomonas stewartii (E.F. Smith) Dowson (Bacterium stewartii E.F.
Smith, Erwinia stewartii, Pseudomonas stewartii, Aplanobacter stewartii, Phytpmonas
stewartii). Vi khuaån taán coâng vaøo haït hoaëc coù saün trong haït (hieän dieän trong noäi phoâi nhuõ,
khoâng coù ôû lôùp voû haït), roài xaâm nhaäp vaøo caây con, theo maïch nhöïa leân thaân vaø laù, laøm ngheït
maïch daãn truyeàn. Vi khuaån cuõng coù theå xaâm nhaäp vaøo caây qua veát thöông hoaëc qua khaåu.
Coân truøng cuõng laø taùc nhaân mang truyeàn beänh töø caây beänh sang caây maïnh, loaøi boï caùnh cöùng
[flea beetle, Chaetocnema pulicaria, thuoäc hoï Chrysomelidae, hoï phuï Alticinae (Halticinae)]
ñöôïc xem nhö laø nguoàn lan truyeàn beänh quan troïng nhaát trong nhoùm coân truøng truyeàn beänh
(Hình 5). Vi khuaån khoâng truyeàn qua ñaát.
Vi khuaån naày khoâng mang ñaëc tính tieâu bieåu cuûa gioáng Xanthomonas, vì noù khoâng cöû
ñoäng vaø coù saéc toá vaøng khaùc vôùi nhöõng loaøi khaùc ñaõ ñöôïc thöû nghieäm tröôùc ñoù. Tuy nhieân,
loaøi vi khuaån naày coù caùc ñaëc tính sinh hoùa töông hôïp vôùi caùc loaøi thuoäc gioáng Xanthomonas.
Do ñoù, Dowson vaãn giöõ noù laïi trong gioáng vi khuaån naày, vaø noù ñöôïc xem nhö laø moät tröôøng
hôïp ñieån hình veà tính baát ñoäng ngaåu nhieân cuûa gioáng vi khuaån naày.
IV. CAÙCH PHOØNG TRÒ BEÄNH.
- Duøng gioáng baép lai coù daëc tính khaùng beänh, nhö Golden Harvest. Tính di tuyeàn vaø cô
nguyeân cuûa tính khaùng beänh ñaõ ñöôïc nghieân cöùu roäng raûi. Tính khaùng beänh mang tính troäi vaø
do moät vaøi gen ñieàu khieån. Troàng gioáng muoän seõ ít bò nhieåm beänh hôn gioáng sôùm. Caùc nhoùm
baép ngoït, baép ñaù, baép raêng ngöïa, ñeàu deã bò nhieåm beänh. Choïn gioáng töø ruoäng khoâng beänh.
- Döï baùo beänh baèng caùch theo doõi söï löu toàn cuûa boï caùnh cöùng.
- Khöû haït baèng caùc caùch:
Giaùo Trình Beänh Caây Chyeân Khoa 100
* Troän haït khoâ vôùi thuoác khöû haït, nhö Arasan 0,2%, vaøo 7-10 ngaøy tröôùc khi
gieo.
* Ngaâm haït qua ñeâm trong dung dòch thuoác khaùng sinh Streptomycine 100 ppm
hoaëc Terramycine.
* Ngaâm haït ngay tröôùc khi gieo trong HgCl2 0,1% trong 20 phuùt hoaëc ngaâm vôùi
nöôùc noùng 45 ñoä C trong 15 phuùt.
- Phoøng trò coân truøng lan truyeàn beänh. Traùnh gaây veát thöông cho caây.
BEÄNH THOÁI THAÂN vaø TRAÙI
(Stalk & ear rot, Bacterial top & stalk rot)
I. SÖÏ PHAÂN BOÁ vaø TAÙC HAÏI CUÛA BEÄNH.
Beänh hieän dieän khaù phoå bieán ôû Brazil, Myõ, Ai Caäp, Hy Laïp, Israel, Zimbabwe, AÁn Ñoä,
Maõ lai, UÙc, Nam Phi. Ñaây laø beänh haïi chính treân baép troàng ôû vuøng nhieät ñôùi vaø baùn nhieät ñôùi,
ñaëc bieät gaây haïi nghieâm troïng trong ñieàu kieän coù nhieät ñoä vaø aåm ñoä cao. ÔÛ AÁn Ñoä, khi caây
ñöôïc chuûng beänh nhaân taïo, coù 80-85% caây bò nhieåm beänh vaø 92% naêng suaát bò thaát thu.
Ñaây laø beänh gaây haïi töông ñoái quan troïng vaø phoå bieán treân caùc ruoäng baép ôû ÑBSCL
vaøo ñaàu vuï Heø-Thu.
II. TRIEÄU CHÖÙNG BEÄNH.
Thaân vaø beï laù coù trieäu chöùng nhö bò daäp nhuõn nöôùc. Caùc laù döôùi cheát sôùm, sau ñoù, moâ
caây beänh coù maøu hôi naâu, bò thoái meàm, chæ coøn laïi nhöõng sôïi maïch (Hình 6). Reå vaø traùi cuõng
coù theå bò taán coâng.
Beänh thöôøng xuaát hieän ôû phaàn goác, laøm caây bò gaûy ngang, hoaëc beänh xuaát hieän ôû phaàn
ñoït, laøm ñoït thoái.
III. TAÙC NHAÂN GAÂY BEÄNH.
Beänh do vi khuaån Erwinia carotovora f. zeae Sabet (Pectobacterium carotovorum f.
zeae Dowson, E. chrysanthemi corn pathotype, P. chrysanthemi pv. zeae).