Cầu giáo dục đại học ở Việt Nam: Tóm tắt luận án Tiến sĩ Kinh tế về các nhân tố ảnh hưởng từ hộ gia đình

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN

--------------------------------

TRƯƠNG NHẬT HOA



CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN CẦU

GIÁO DỤC ĐẠI HỌC CỦA CÁC HỘ GIA ĐÌNH

Ở VIỆT NAM

Chuyên ngành: KINH TẾ PHÁT TRIỂN

Mã số: 9310105

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ

HÀ NỘI - 2023

CÔNG TRÌNH ĐƯỢC HOÀN THÀNH TẠI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN

Người hướng dẫn khoa học: 1. PGS.TS. VŨ CƯƠNG

2. GS.TS. NGUYỄN KHẮC MINH

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Phản biện 3:

Luận án được bảo vệ tại Hội đồng chấm Luận án

cấp Trường Đại học Kinh tế Quốc dân

Vào hồi: giờ phút, ngày tháng năm 2023

Có thể tìm hiểu Luận án tại

- Thư viện Quốc gia

- Thư viện trường Đại học Kinh tế Quốc dân

PHẦN MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài

Giáo dục đào tạo (GDĐT) nói chung và giáo dục bậc đại học nói riêng góp

phần quyết định đến việc hình thành nguồn nhân lực chất lượng cao, là yếu tố cốt

lõi của đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực cạnh tranh và đảm bảo phát triển bền

vững của các quốc gia trên thế giới. Đối với các quốc gia đang phát triển (như

Việt Nam), nguồn nhân lực chất lượng cao còn là yếu tố quyết định sự thành công

của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, là yếu tố quyết định sự học hỏi, ứng

dụng khoa học công nghệ thành công, đẩy mạnh phát triển và, chuyển đổi cơ cấu

nền kinh tế, mô hình tăng trưởng và phát huy lợi thế cạnh tranh đảm bảo phát

triển nhanh bắt kịp với xu thế chung của thế giới, hiệu quả và bền vững và cũng

là điều kiện cho hội nhập kinh tế quốc tế. Đã có nhiều nghiên cứu về giáo dục từ

quan điểm kinh tế như: như: Lucas (1988), Mankiw và cộng sự (1992), Barro &

Sala-i-Martin (1995) và Annabi & Lan (2011). Thêm vào đó cũng có những

nghiên cứu về mối quan hệ giữa giáo dục và năng suất như của Carnoy (1995),

Jung & Thorbecke (2003), Justino (2012), Baldacci, Clements, Gupta, & Cui

(2008). Bên cạnh đó, giáo dục còn có ảnh hưởng tích cực đến những khía cạnh

khác trong đời sống kinh tế xã hội (KTXH) như làm giảm sự bất bình đẳng về

thu nhập, tăng cường gắn kết xã hội và bảo vệ môi trường sinh thái. Vì vậy, tất

cả các quốc gia đều coi trọng đầu tư vào giáo dục là đầu tư phát triển cho tương

lai. Có nhiều cách tiếp cận đã được sử dụng để nghiên cứu các nội dung này, các

cách tiếp cận từ các nghiên cứu về sự khác biệt giữa trình độ học vấn của cán bộ,

nhân viên và điều kiện cần thiết cho một công việc cụ thể (Alba-Ram rez, 1993;

hoặc Beneito và cộng sự, 2000).

Một trong những chỉ số quan trọng để phản ánh tiềm năng hình thành nguồn

nhân lực có chất lượng cho một quốc gia là tỉ lệ nhập học thô (GER), đo bằng tỉ

lệ giữa số sinh viên theo học một cấp học nhất định so với tổng dân số đúng độ

tuổi theo học cấp đó. Theo đó, GER của cấp học sau phổ thông (bao gồm cả giáo

dục đại học (GDĐH) và cao đẳng) của Việt Nam năm 2016 là 28%, cao hơn mức

trung bình của nhóm các nước có thu nhập trung bình (24%), nhưng thua xa các

nước trong khu vực (như Thái Lan 50%, Malaysia 42%). Theo Ngân hàng Thế

giới (2019) những quốc gia này đã đạt mức GER của Việt Nam từ 15-20 năm

trước (GER của Thái Lan năm 1998 đã là 27%, Malaysia năm 2016 là 29%).

Khát vọng phát triển đến 2035 của Việt Nam dựa trên 3 trụ cột: tăng trưởng

đi đôi với bền vững môi trường: công bằng và hoà nhập xã hội; nhà nước có năng

lực và trách nhiệm giải trình (Ngân hàng thế giới và Bộ Kế hoạch và Đầu tư

(KH&ĐT), 2016). Để thực hiện được các trụ cột đó, hướng tới một quốc gia thịnh

vượng và sáng tạo, phát triển nguồn lực chất lượng cao đã xác định được một ưu

tiên chiến lược, trong đó GDĐH phải đóng vai trò then chốt. Kinh nghiệm quốc

tế cho thấy, để trở thành một quốc gia đổi mới sáng tạo thì các nước đều phải có

chính sách tích cực để thu hút thêm người học ở cấp đại học và cao đẳng. Chẳng

hạn, ba nền kinh tế có chỉ số đổi mới sáng tạo cao nhất trong khu vực Đông Á

năm 2019 là Singapore (đứng thứ 8), Hàn Quốc (đứng thứ 11) và Hong Kong

(Trung Quốc) đứng thứ 13 đều có GER năm 2016 lần lượt là 84%, 94% và 72%.

Điều đó có nghĩa là muốn có nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng yêu cầu của

khát vọng phát triển 2035, Việt Nam phải tăng nhanh GER của cấp học sau phổ

thông để đảm bảo cơ hội tiếp cận GDĐH của tất cả những ai có nhu cầu. Chiến

lược phát triển GDĐH của Việt Nam (đang dự thảo) đặt kỳ vọng đến năm 2035

có thể tăng GER của giáo dục sau phổ thông từ mức 30% như hiện nay lên 45%.

Nhận thức được tầm quan trọng của GDĐH trong việc nâng cao chất lượng

lực lượng lao động, trong những năm gần đây, chính phủ Việt Nam đã có nhiều

nỗ lực nhằm đổi mới toàn diện và căn bản lĩnh vực giáo dục ĐT mà trong đó đổi

mới GDĐH là một mũi nhọn quan trọng. Các trường đại học cần được được trao

quyền tự chủ lớn hơn về ba khía cạnh:

(i) Tự chủ về chuyên môn học thuật,

(ii) Tự chủ về bộ máy tổ chức và nhân sự; và

(iii) Tự chủ về tài chính. Bên cạnh những hiệu ứng tích cực của tự chủ đại học,

một hệ quả tất yếu là mặt bằng chung về học phí đại học sẽ tăng mạnh.

Về khía cạnh tài chính, Luật GDĐH 2018 có nhiều thay đổi mang tính đột

phá, trong đó ngân sách nhà nước (NSNN) sẽ chuyển dần từ việc “bao cấp” cho

các trường đại học công lập (ĐHCL) như hiện nay sang (cấp ngân sách cho bên

cung cấp dịch vụ) sang hỗ trợ bên cầu - tức là sinh viên cần trợ giúp tài chính để

có thể đi học đại học, đồng thời cho phép các trường được quyết định mức học

phí đối với các ngành nghề đào tạo có khả năng xã hội hoá dựa trên sự điều tiết

của quan hệ cung cầu trên thị trường. Tuy nhiên, các cơ chế hỗ trợ của chính phủ

sẽ được, những chính sách hỗ trợ người học như thành lập quỹ học bổng quốc

gia hoặc chương trình tín dụng dành riêng cho đối tượng sinh viên chưa được

định hình rõ nét. Sự chậm ban hành những cơ chế chính sách như vậy sẽ khiến

một bộ phận người học khó có khả năng tiếp cận được GDĐH, và mục tiêu về

nâng cao GER của GDĐH ở Việt Nam khó lòng thực hiện được.

Đứng từ phía cầu, hộ gia đình (HGĐ) tại Việt Nam, nhìn chung các HGĐ

đều nhận thức được về tầm quan trọng của giáo dục, vì thế sẵn sàng dành một

phần đáng kể thu nhập để chi trả cho việc học hành của con em. Một nghiên

cứu ở Việt Nam đã chỉ ra rằng HGĐ trong năm 2012 sẵn sàng chi 9% thu nhập

của hộ cho giáo dục nói chung (Vũ, 1992). Tỉ lệ này tương đương với xu hướng

chung trên thế giới (ví dụ, nghiên cứu của Glewwe và Patrinos (1999) cho thấy

một gia đình 3 con chi 10% tổng chi tiêu cho gia đình vào việc giáo dục con

cái). Con số này dự kiến còn tăng cao trong các năm tiếp theo. Sau khi con em

tốt nghiệp phổ thông trung học, các HGĐ đứng trước 2 lựa chọn: hoặc là tiếp

tục đầu tư cho con/em vào học tập ở đại học hoặc tham gia thị trường lao động

tìm kiếm thu nhập. Tuy nhiên, trong nhóm HGĐ lựa chọn cho con em đi làm,

nhiều HGĐ có nhu cầu tiếp tục cho con em theo học đại học nhưng không có

khả năng, mà nguyên nhân chính là khó khăn về tài chính và một số yếu tố

thuộc hoàn cảnh cụ thể của từng HGĐ. Trong xu hướng đẩy mạnh tự chủ của

các trường đại học và nhà nước giảm dần bao cấp học phí đại học, quy luật tất

yếu là học phí đại học sẽ tăng, khiến cho tỉ lệ học sinh tốt nghiệp phổ thông có

năng lực và có nhu cầu tiếp tục theo học đại học nhưng buộc phải dừng học do

không đủ khả năng tài chính sẽ có xu hướng tăng lên. Đây không những là một

sự lãng phí nguồn nhân lực trình độ cao cho xã hội trong tương lai, khi quá

trình phát triển của đất nước rất cần, mà nó còn gây ra sự bất bình đẳng trong

tiếp cận GDĐH - một trong những mục tiêu phát triển bền vững (SGDs) của

Liên Hiệp Quốc đến năm 2030 mà Việt Nam đã cam kết: Không để ai bị bỏ lại

phía sau.

Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết cần hiểu rõ cơ chế hình thành cầu và các

nhân tố tác động đến cầu về GDĐH của các HGĐ để có khuyến nghị thích đáng

cho các cấp quản lý cũng như các tổ chức xã hội nhằm xây dựng các kênh hỗ trợ

người học từ cả phía cầu và phía cung nhằm giúp cho Việt Nam có thể đủ nguồn

nhân lực chất lượng cao cho sự phát triển xã hội trong tương lai.

Vì lẽ đó, tác giả lựa chọn đề tài “Các nhân tố ảnh hưởng đến cầu giáo dục

đại học của các hộ gia đình tại Việt Nam” làm chủ đề nghiên cứu của Luận án

tiến sĩ của mình.

2. Mục tiêu nghiên cứu

a. Mục tiêu tổng quát

Xác định các loại cầu GDĐH của HGĐ và các nhân tố chính tác động đến

cầu GDĐH tại Việt Nam trong bối cảnh thị trường dịch vụ GDĐH đang có

nhiều thay đổi mạnh mẽ cả về bên cung và bên cầu. Từ đó, Luận án đề xuất các

khuyến nghị chính sách đối với Nhà nước nhằm giảm thiểu rào cản tiếp cận

GDĐH của các HGĐ và thực hiện mục tiêu phát triển nguồn nhân lực chất lượng

cao cho đất nước.

b. Mục tiêu cụ thể

(i) Xác định cầu về giáo GDĐH của HGĐ từ góc độ ra quyết định cầu GDĐH

của CH trong hoàn cảnh kinh tế - xã hội khác nhau để lựa chọn giữa

HHTD và HHGD hay lựa chọn giữa GDDH hayTTLĐ hoặc lựa chọn giữa

các ĐHCL và ĐHTT.

(ii) Phân tích tác động của những nhân tố kinh tế-xã hội và môi trường đến

những loại cầu đó về GDĐH của HGĐ.

(iii) Xem xét những khuyến nghị chính sách được rút ra từ nghiên cứu để có thể

đưa ra cho chính phủ nhằm hỗ trợ, thúc đẩy cầu về GDĐH của HGĐ nhằm

đạt mục tiêu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao của Việt Nam.

3. Câu hỏi nghiên cứu:

Để đạt được mục tiêu nghiên cứu nói trên, Luận án tập trung trả lời các câu

hỏi nghiên cứu sau:

(i) Cần sử dụng mô hình nào phương pháp nào để chỉ ra sự giống nhau và

khác nhau giữa các quyết định chi tiêu cho hàng hoá thông thường và

hàng hoá giáo dục, giữa lựa chọn giữa GDDH và TTLĐ, giữa cầu vào

ĐHCL và ĐHTT của các HGĐ trong điều kiện kinh tế xã hội mà các

HGĐ đang sống?

(ii) Thực trạng của cầu GDĐH ở Việt Nam trong thời kỳ từ 2013 đến 2019

như thế nào cho thấy những nhân tố kinh tế - xã hội nào có tác động mạnh

mẽ nhất đến các lựa chọn đã kể trên?

(iii) Liệu từ nghiên cứu trên có thể rút ra ra các khuyến nghị chính sách cho

chính phủ nhằm thúc đẩy vcầu GDĐH để nhanh chóng gia tăng độ phủ

của GDĐH như các chiến lược tăng trưởng của quốc gia đang kỳ vọng?

4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

a. Đối tượng:

Cầu GDĐH (bao gồm nhu cầu và cầu cùng các dạng khác nhau về GDĐH)

và các nhân tố ảnh hưởng đến cầu GDĐH của các HGĐ. Trong đó, các loại cầu

này được phân tích chi tiết theo loại hình cơ sở GDĐH (công lập vs. tư thục) và

theo nhóm thu nhập (phân tầng thu nhập).

b. Phạm vi nghiên cứu:

Về phân tích định tính: Luận án sử dụng dữ liệu vĩ mô thu thập từ các niên

giám thống kê, Ngân hàng thế giới và tổ chức giáo dục của Liên hợp quốc để

phân tích thực trạng của cầu giáo dục đại học ở Việt Nam

Việc phân tích định lượng: luận án sử dụng số liệu điều tra hộ gia đình

của Tổng cục Thống Kê Việt Nam năm 2018 với lý do sau:.

Lý do thứ nhất là: hàm cầu GD ĐH mà luận án rút ra từ lý thuyết lợi ích và

lý thuyết đầu tư. Trong trường hợp như vậy thì sử dụng số liệu chéo để ước lượng

hàm cầu là thích hợp. Beneito và cộng sự (2001) trong nghiên cứu nổi tiếng về

các yếu tố xác định cầu giáo dục của Tây Ban Nha sau khi rút ra hàm cầu GDĐH

từ bài toán cực đại lợi ích đã viết: “Cầu cá nhân cho giáo dục có thể được ước

lượng sử dụng dữ liệu chéo, và nó có vẻ hợp lý để với giả thiết đối với cùng kỳ

mọi cá nhân phải đối mặt với cùng một mức giá, với ngoại lệ của sự khác biệt có

thể có giữa các vùng, một hiệu ứng sẽ được kiểm soát một cách gián tiếp bằng

các phương tiện của biến giả khu vực”.

Lý do thứ hai: Bộ số liệu VHLSS của Việt Nam 2 năm mới điều tra 1 lần,

lần điều tra sau chỉ giữ lại một nửa quan sát cũ còn lại là các quan sát mới do đó

nếu sử dụng dữ liệu mảng thì quan sát mất rất nhiều.

Vì hai lý do trên, các hàm cầu GDĐH trong luận án này được ước lượng từ

số liệu điều tra hộ của TCTK năm 2018.

5. Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu:

a. Cách tiếp cận và khung phân tích

Cách tiếp cận

(i) Cách tiếp cận từ khái quát đến thực tiễn

Với cách tiếp cận này, những kiến thức tổng hợp so sánh,được xem xét,

phân tích. Luận án trước tiên đưa ra khái niệm về cầu giáo dục của HGĐ và xem

xét cầu GDDH trong quan hệ với cầu hàng hóa khác trong bài toán cực đại lợi

ích, sau đó lại xem xét cầu GDĐH theo khía cạnh so sánh lợi ích của người ra

quyết định giữa việc cho con/em đi học ĐH và vào TTLĐ… trên cơ sở logic đó

sẽ dẫn đến việc rút ra các hàm cầu dạng khác nhau.

(ii) Cách tiếp cận hệ thống

Theo cách tiếp cận này, cầu GDDH được đặt trong tổng thể kinh tế xã hội

và đặc biệt là trong một bối cảnh chung của đất nước nên cầu giáo dục đại học

cũng chịu tác động chung của sự phát triển của đất nước. Vì thế, khi xem xét các

nhân tố tác động đến cầu GDĐH, Luận án đã cố gắng xem xét trong bối cảnh

tương tác của nhiều yếu tố khác nhau và sử dụng những kỹ thuật phân tích để xác

định những nhân tố có tác động lớn nhất.

(iii) Cách tiếp cận vi mô

Nghiên cứu này xem xét các nhân tố tác động đến cầu GDDH từ quan điểm

lý thuyết kinh tế (kinh tế vi mô về hành vi của người tiêu dùng) là giả thiết người

đại diện của HGĐ (giả thiết là CH) có hàm lợi ích khi xem xét quyết định cầu

GDDH và với giả thiết là CH luôn mong muốn cực đại lợi ích. Đó chính là mấu

chốt để sinh ra các hàm cầu GDDH và sử dụng các phương pháp phân tích của

kinh tế vi mô để thấy tác động của các nhân tố đến cầu GDĐH.

Khung phân tích

Qua quá trình tổng quan các tài liệu nghiên cứu trước và các vấn đề liên

quan, luận án đã tổng hợp lại và đề xuất khung phân tích khái quát của luận án là

như sau: Xuất phát từ giả thiết hành vi của CH (người đại diện của HGĐ, trên cơ

sở lý thuyết về hành vi của người tiêu dùng) để đi đến các bài toán cực đại lợi ích

của người tiêu dùng trong những điều kiện kinh tế - xã hội nhất định và rút ra các

hàm cầu dạng khác nhau. Dựa vào đặc trưng của các bài toán và lý thuyết kinh

tế lượng,luận án đề xuất cách khắc phục để có thể được kết quả ước lượng tốt

nhất. Căn cứ vào các kết quả, lý thuyết kinh tế và điều kiện thực tế, luận án rút

ra các khuyến nghị chính sách.

b. Phương pháp thu thập thông tin, số liệu thứ cấp

Thông tin và số liệu sử dụng trong luận án đều là số liệu thứ cấp, được lấy

từ 3 nguồn chính:

Nguồn dữ liệu thứ cấp đầu tiên là VHLSS 2018 của TCTK. Đó là bộ số

liệu điều tra mức sống dân cư. Bộ số liệu này có những thông tin về hộ, chủ hộ

(CH) cần thiết cho việc xây dựng các biến cho các hàm cầu cần ước lượng. Tuy

nhiên để tránh ước lượng chệch, nghiên cứu này không dùng tất cả quan sát của

bộ số liệu mà chỉ nhặt ra các hộ mà có con/em tốt nghiệp trung học phổ thông.

Nguồn dữ liệu thứ cấp thứ hai là dữ liệu thống kê tổng hợp về giáo dục của

TCTK, được thu thập từ các niên giám thống kê hàng năm từ năm 2013 đến 2019.

Nguồn dữ liệu cuối cùng là số liệu từ Bộ GD&DT được thu thập từ

cổng thông tin của bộ hoặc các nguồn trực tiếp từ các vụ của bộ; các nguồn

khác gồm có số liệu từ Ngân hàng Thế giới hoặc tổ chức giáo dục của Liên

hợp quốc.

c. Phương pháp phân tích thống kê, số liệu

Phương pháp thống kê được sử dụng:

(i) Để phân tích thống kê mô tả từ các nguồn số liệu thu thập được.

(ii) Để lọc mẫu cần sử dụng

(iii) Dùng để tạo biến chẳng hạn các phân vị thu nhập hoặc tạo các biến không

có sẵn từ tập dữ liệu như biến trình độ học vấn (tùy theo mô hình mà cấu

tạo thích hợp)…

d. Phương pháp phân tích định lượng

Nghiên cứu này sử dụng 3 mô hình kinh tế lượng khác nhau, phương pháp

kinh tế lượng được thực hiện có thể khái quát như sau:

(i) Mặc dù việc tạo biến được nói đến trong phương pháp thống kê nhưng

điều đặc biệt ở nghiên cứu này là đã ước lượng biến kỳ vọng cho tất cả

các mô hình. Biến kỳ vọng này lại được thực hiện theo thủ tục 2 bước.

trong đó bước một là ước lượng một mô hình kinh tế lượng còn bước 2

là dự báo để hình thành biến kỳ vọng cho các hàm cầu.

(ii) Việc ước lượng mô hình Heckman được thực hiện cả bằng thủ tục 2 bước

và phương pháp ước lượng hợp lý cực đại. Nhưng việc ước lượng mô

hình Heckman khi số lượng biến của phương trình chọn bằng số lượng

biến của phương trình kết cục thường bị chệch. Luận án đã xây dựng một

biến công cụ thỏa mãn điều kiện chỉ ảnh hưởng đến phương trình chọn

mà không ảnh hưởng đến phương trình kết cục làm cho ước lượng mô

hình tránh được chệch.

(iii) Ước lượng các mô hình logit và logit đa thức được thực hiện bằng

phương pháp hợp lý cực đại.

(iv) Luận án cũng ước lượng ảnh hưởng biên của biến giải thích.

Tóm tắt Luận án Tiến sĩ Kinh tế: Các nhân tố ảnh hưởng đến cầu giáo dục đại học của các hộ gia đình ở Việt Nam

Chủ đề:

Tài liệu liên quan

Tài liêu mới

AI tóm tắt

Giới thiệu tài liệu

Đối tượng sử dụng

Từ khoá chính

Nội dung tóm tắt

Hỗ trợ

Phương thức thanh toán

Theo dõi chúng tôi