Cây thuốc vị thuốc Đông y - CÂY CHÈ
Cây chè
CÂY CHÈ
Folium Camelliae.
Tên khác: Trà, Trà diệp, Chè hương, Chè tàu.
Tên khoa học: Camellia sinensis O. Ktze = Thea chinensis Seem., họ Chè
(Theaceae). Cây thường được trồng lấy lá tươi sắc nước uống hoặc chế biến
theo những quy trình nhất định thành trà để pha nước uống.
Mô tả: Cây nhỡ thường xanh, cao 1-6m. Lá mọc so le, hình trái xoan, dài 4-
10cm, rộng 2-2,5cm, nhọn gốc, nhọn tù có mũi ở đỉnh, phiến lá lúc non có
lông mịn, khi già thì dày, bóng, mép khía răng cưa rất đều. Hoa to, với 5-6
cánh hoa màu trắng, mọc riêng lẻ ở nách lá, có mùi thơm; nhiều nhị. Quả
nang thường có 3 van, chứa mỗi ở một hạt gần tròn, đôi khi nhăn nheo.
Bộ phận dùng: Cành, lá.
Phân bố: Gốc ở Bắc Ấn Độ và Nam Trung Quốc, được truyền sang
Mianma, Thái Lan, Việt Nam. Chè được trồng khắp nơi ở nước ta, tập trung
nhiều ở Vĩnh Phú, Hà Giang, Bắc Thái, Quảng Nam - Đà Nẵng cho tới Đắc
Lắc, Lâm Đồng. Cây ưa khí hậu ẩm, đất chua và cần được che bóng ở một
mức độ nhất độ nhất định để đảm bảo hương thơm.
Thu hái: Thường ta bẻ cả cành lá nấu nước uống gọi là chè xanh, hoặc hái
búp và lá non sao, vò rồi sao để làm chè hương pha nước uống gọi là trà. Lại
còn có cách để cho lên men mới phơi sấy khô làm chè mạn hay chế thành
chè đen.
Hoa tháng 9-10; quả tháng 11-3.
Tác dụng dược lý: Chè đã được sử dụng hơn 2000 năm trước Công nguyên.
Do có cafein và theophyllin, chè là một chất kích thích não, tim và hô hấp.
Nó tăng cường sức làm việc trí óc và của cơ, làm tăng hô hấp, tăng cường và
điều hoà nhịp đập của tim. Nó cũng lợi tiểu, làm dễ tiêu hoá. Sự có mặt của
các dẫn xuất polyphenolic làm cho tác dụng của chè đỡ hại hơn hơn và kéo
dài hơn là cafein. Các flavonol và polyphenol làm cho chè có tính chất của
vitamin P. Tuy vậy, nếu sử dụng kéo dài với liều cao, chè có thể gây nhiễm
độc mạn tính, biểu hiện bởi sự mất ngủ, sự gầy yếu, mất cảm giác ngon
miệng, có rối loạn thần kinh.
Thành phần hoá học: Trong lá chè có tinh dầu, các dẫn xuất polyphenolic
(flavonoid, catechol, tanin) các alcaloid cafein, theophyllin, theobromin,
xanthin. Còn có các vitamin C, B1, B2, B3 và các men.
Công năng: Thanh nhiệt giải khát, tiêu cơm, lợi tiểu, định thần, làm cho đầu
não được thư thái, da thịt mát mẻ, khỏi chóng mặt xây xẩm, bớt mụn nhọt,
và cầm tả lỵ
Công dụng: Thường được dùng trong các trường hợp: Tâm thần mệt mỏi,
ngủ nhiều; đau đầu, mắt mờ; sốt khát nước; tiểu tiện không lợi; ngộ độc
rượu. Dùng ngoài, nấu nước rửa vết bỏng hay lở loét thì chóng ra da và lên
da non.
Cách dùng, liều lượng: Pha nước đặc để uống hoặc thụt.
Bài thuốc:
1. Chữa phù thũng, dùng Chè tươi 300g nấu nước uống, mỗi ngày 2-3 lít;
uống luôn 3-4 ngày sẽ kiến hiệu.
2. Chữa ỉa chảy hay đi lỵ, dùng búp chè, búp ổi, mỗi thứ một nắm, sao vàng
sắc uống, hoặc nhai một nắm trà hương khô mốc.
3. Chữa bị bỏng, nấu nước chè đặc giội vào vết bỏng và rửa sạch, rồi lấy
lòng trắng trứng gà phết vào sẽ chóng lành.