Mối quan hệ giữa tình yêu và thù hận trong
"Romeo và Juliet" của Shakespeare
Từ trước đến nay, nói đến kịch là chúng ta nói đến xung đột kịch. “Xung đột,
do đó, là một đặc điểm cơ bản của kịch”(1). Và nói đến Romeo và Juliet, người ta
thường nghĩ, xung đột giữa tình yêu của Romeo, Juliet và mối thù giữa hai dòng họ là
xung đột cơ bản, xuyên suốt tạo cơ sở để Shakespeare xây dựng vở kịch. Tuy nhiên
chúng tôi nhận thấy vấn đề cần phải bàn thêm.
Như chúng ta đã biết, có ba dạng bi kịch thường gặp trong các vở bi kịch tình
yêu: xung đột giữa tình yêu của đôi tình nhân và mối quan hệ giữa hai dòng họ, xung
đột trong tình yêu tay ba, xung đột trong thế giới nội tâm. Romeo và Juliet là một vở
bi kịch tình yêu nên nó có những khả năng tạo ra cả ba dạng xung đột kể trên. Tuy
nhiên trong bài viết này, chúng tôi chỉ chú ý đến dạng xung đột thứ nhất: xung đột
giữa tình yêu của đôi tình nhân và mối quan hệ giữa hai dòng họ.
“ Một mối thù sinh một mối tình”(2)
Juliet từng ngao ngán thốt lên như vậy khi biết Romeo thuộc về dòng họ
Montague. Bởi hai dòng họ Montague và Capulet vốn có sẵn mối thâm thù. Chẳng ai
biết nguyên nhân của mối thù. Chỉ thấy gia nhân hai nhà gặp nhau là rút kiếm ra đánh
nhau kéo theo cả chủ nhân của họ: Tybalt, ông già Montague, ông già Capulet. Có thể
khẳng định rằng hằn thù nằm sâu trong tiềm thức của mọi người chỉ cần có dịp là
bùng phát lên khó lòng dập tắt nổi. Đó vốn là chuyện riêng tư của hai nhà nhưng hai
nhà không tự giải quyết được. Vương chủ phải ra tay can thiệp để ngăn chặn cơn ẩu
đả. Và để những cuộc ẩu đả không tiếp tục xảy ra, vương chủ phải dùng hình phạt
nặng nề nhất: cái chết, để răn đe. Nhưng Shakespeare không để cho vương chủ giải
quyết vấn đề một cách triệt để. Chính vì thế lời nói của vương chủ tuy có hiệu lực giải
tán cuộc ẩu đả nhưng đó chỉ là giải pháp tình thế. Hoà khí được thiết lập ngay nhưng
chỉ mang tính tạm thời. Và sau đó mối thù tiếp tục được “củng cố” bằng cuộc chạm
trán giữa Romeo và Tybalt. Kết cục thật bi thảm: Tybalt chết, Romeo bị lưu đày.
Mối thù cũ chưa được xoá bỏ, thù mới lại xuất hiện khiến cho hố sâu ngăn cách
giữa hai nhà như rộng thêm ra. Một lần nữa cách giải quyết của vương chủ lại nửa vời
làm cho những người trong cuộc không mãn nguyện. Chính Capulet phu nhân đã
khẳng định: “Chúng ta sẽ báo được thù”(3). Nếu dự định báo thù của Capulet phu
nhân được thực hiện thì tình yêu của đôi trẻ sẽ ra sao? Trước mối thù giữa hai dòng
họ, Romeo và Juliet đã suy nghĩ và hành động như thế nào?
Cần khẳng định rằng Romeo và Juliet đến với nhau bằng những rung động đầu
đời chân thành đằm thắm. Đó là sự gắn bó trong sáng không gợn chút toan tính của
những tâm hồn vốn thuộc về nhau, vốn sinh ra để dành cho nhau.
Romeo đến với dạ hội nhà Capulet không phải vì đang có ý định theo đuổi
Juliet. Ban đầu chàng khẳng định chàng tới dự buổi dạ hội là để chiêm ngưỡng vẻ đẹp
của nàng Rosaline, người đang khiến chàng thao thức đến hao gầy. Nhưng rồi mọi
chuyện diễn ra nằm ngoài dự kiến của chàng. Trái tim chàng một lần nữa lại rung lên
khi ánh mắt bắt gặp vẻ diễm lệ của Juliet.
Sự nảy nở những cảm xúc đầu tiên của tình yêu muôn đời vẫn thế. Nó bất chấp
mọi khoảng cách tuổi tác, địa vị, danh vọng. Romeo và Juliet không nằm ngoài quy
luật đó. Sau lần gặp gỡ đầu tiên, dù biết rõ người mình yêu vốn là kẻ thù, cả Romeo
và Juliet đều không kiểm soát nổi tình cảm của mình. Trong khung cảnh êm đềm của
vườn nhà Capulet, Shakespeare đã dành tới 188 dòng thơ để miêu tả toàn bộ đêm thề
nguyền mộng mơ của Romeo và Juliet. Hơn thế nữa, để chứng tỏ sự gắn bó mãnh liệt
của tình yêu say đắm, Shakespeare còn tạo ra những cuộc chia tay nửa vời đầy lưu
luyến. Sự trở đi trở lại của nhân vật trên sân khấu cho thấy mức độ mặn nồng trong
tình cảm của đôi trai gái vừa bước vào giai đoạn đầu của hạnh phúc đôi lứa.
Như vậy sau sự choáng ngợp của lần tiếp xúc đầu tiên, Romeo và Juliet đều đã
biết rõ về nguồn gốc xuất thân của nhau, nhưng họ không thật sự dừng lại trước
ngưỡng ranh giới yêu hay không yêu để băn khoăn suy tính. Vậy tình yêu và thù hận
có khi nào va chạm với nhau hay chỉ song song tồn tại mà không hề biết đến sự có
mặt của nhau?
Như ở trên chúng ta đã biết mối thù giữa hai dòng họ Montague, Capulet thật
sâu sắc khó giải quyết và tình yêu của Romeo, Juliet lại thật đằm thắm nồng nàn.
Chính vì vậy, trên cơ sở đối sánh với lí luận về sự phát triển và giải quyết xung đột
trong một vở kịch, chúng tôi tìm hiểu xem tình yêu và thù hận với tư cách là “hai lực
lượng đối địch nhau của tấn kịch”(4) có phải là cơ sở để Shakespeare xây dựng nên
xung đột trong vở kịch này?
Trước hết chúng tôi xin được trình bày một số quan điểm bàn về cấu trúc của
một vở kịch nói chung. Tìm hiểu vấn đề này, chúng tôi nhận thấy có nhiều điểm tương
đồng trong lí luận của Gustave Freitay, Pospelov, John Peck và Martin Coyle, Tất
Thắng. Chúng tôi lựa chọn ý kiến tổng hợp của Tất Thắng bàn về cấu trúc kịch năm
hồi trong cuốn Về thi pháp kịch(5).Đây chỉ là một dạng cấu trúc của kịch nói chung.
Vậy Shakespeare đã thể hiện các nguyên tắc cấu trúc kịch năm hồi trong việc xử lí
mối quan hệ giữa tình yêu và thù hận như thế nào?
Theo Tất Thắng, trong các vở kịch năm hồi nói chung, hồi I là hồi chứa “tình
huống xuất phát, mầm mống xung đột”(6). Thông thường ở hồi đầu của mỗi vở kịch,
nguyên nhân của xung đột thường xuất hiện rõ ràng với hai lực lượng đối địch. Hơn
thế nữa, nguyên nhân đó thường trực tiếp liên quan đến hai nhân vật chính của cuộc
tình. Trong Romeo và Juliet, ở hồi I, Shakespeare cho biết hai nhà Montague và
Capulet vốn có sẵn mối thâm thù. Nhưng nguyên nhân của mối thù không được nói
rõ, không liên quan đến hai nhân vật chính của cuộc tình. Tuy nhiên có những tình
huống có thể tạo ra mầm mống cho xung đột giữa tình yêu và thù hận.
Ở hồi I, Shakespeare có thể để cho Romeo xuất hiện ngay trong cảnh đầu tiên
khi gia nhân hai nhà đánh nhau, Tybalt và hai người cha cũng bị kéo vào cuộc. Tuy
nhiên, Romeo lại không xuất hiện do đang chìm đắm trong cuộc tình với Rosaline.
Chàng cũng không được cha trao cho nhiệm vụ báo thù. Bởi vương chủ đã có mặt kịp
thời để giải tán tất cả nên hai ông già Montague, Capulet không bị tách khỏi các nhân
vật khác và không có cơ hội so kiếm. Hay trong dạ hội nhà Capulet, Shakespeare để
cho Tybalt nghe thấy giọng Romeo. Nếu anh ta biết Romeo đang hết lời ca ngợi Juliet
và thanh minh cho sự thay đổi mau lẹ của trái tim mình thì chắc chắn mầm xung đột
đã được gieo.
Tuy nhiên ông già Capulet lại nhận ra thái độ của Tybalt và ngăn lại. Ông làm
như vậy vì ông không muốn chuyện ầm ĩ xảy ra với khách khứa của mình. Nhưng
quan trọng hơn là ông có thiện cảm với Romeo. Ông đánh giá Romeo công bằng trung
thực trên cơ sở thực tế: “Nó đi đứng đàng hoàng lịch sự lắm. Mà nói thực thành
Verona này cũng tự hào về một chàng thanh niên công tử đức hạnh và mực thước như
nó”(7). Tất nhiên nếu Shakespeare xây dựng tình huống khác đi: ông già Capulet là
người gây sự, Tybalt can ngăn thì có lẽ ẩu đả đã xảy ra cuốn Romeo, Juliet vào cuộc.
Nhưng Shakespeare không làm như vậy.
Vì thế, cho đến hết hồi I, những người cha vẫn không được thông báo về tình
cảm của đôi trẻ. Mối thù giữa hai dòng họ Montague và Capulet tuy gay gắt nhưng
bản thân Romeo, Juliet không bị cuốn vào những cuộc đụng độ và trả thù đẫm máu.
Chính vì vậy, theo chúng tôi, ở hồi I, tuy Shakespeare có tạo ra những tình huống va
chạm căng thẳng giữa những người thuộc hai họ Montague, Capulet nhưng tình huống
xuất phát, mầm mống xung đột giữa tình yêu và thù hận chưa được hình thành.
Sang hồi II: “sự phát triển của xung đột kịch tăng dần, các nút kịch thắt lại”(8).
Nếu Shakespeare chú ý tạo ra xung đột thì đến hồi II có thể ông để cho Tybalt theo
dõi biết được đêm thề nguyền của Romeo, Juliet và gây sự với Romeo. Nhưng
Shakespeare cũng không để cho câu chuyện phát triển theo chiều hướng ấy. Trong hồi
II, thù hận tuy có xuất hiện nhưng chỉ thoáng qua bởi chi tiết Tybalt viết thư đến nhà
Romeo để thách đấu. Và Shakespeare lại không để cho Romeo nhận được lá thư đó.