Những phát hiện về vạn vật và con người
Đến Ấn Độ và trở về
Dias không bao giờ được vua thưởng công xứng đáng và ông trở
thành con người của Kỷ Nguyên Khám Phá của Bồ Đào Nha bị quên
lãng. Ông có trông coi việc đóng những tàu cho Vasco da Gama, nhưng
không dự phần trong chuyến hành trình cao điểm của Gama tới Ấn Độ.
Nhánh thứ hai trong chiến lược thám hiểm của vua Joan II là đường
biển, một dự án được sắp đặt lâu ngày, tổ chức kỹ lưỡng, với vốn đầu tư lớn
và một đoàn thám hiểm đông người. Người chỉ huy được vua chọn là
Bartholomeu Dias, người đã từng trông coi các kho của hoàng gia ở Lisbon
và đã đi một chuyến tàu caravel xuống bờ biển châu Phi. Đoàn thám hiểm
của Dias gồm hai tàu caravel, mỗi tàu có trọng tải 50 tấn và một tàu kho mà
các chuyến thám hiểm từ trước đến nay chưa có, để giúp cho hai tàu kia có
khả năng nhiều hơn, ở ngoài biển lâu hơn và có thể ra xa ngoài khơi hơn.
Dias mang theo sáu người châu Phi đã từng có mặt trong các chuyến thám
hiểm Bồ Đào Nha trước đây. Dias cho họ ăn uống tử tế, cho mặc đồ theo
kiểu người Âu, rồi rải họ ở một số nơi dọc bờ biển, cùng với những mẫu
hàng hóa như vàng, bạc, gia vị và các sản phẩm châu Phi khác, để họ dùng
kiểu "buôn bán câm" chỉ cho những người bản xứ biết người Bồ Đào Nha
cần những loại hàng hóa nào. Sau khi đã rải hết những sứ giả châu Phi này,
các con tàu của Dias gặp phải một cơn bão chuyển thành một cuồng phong
dữ dội. Những con tàu phải hạ buồm chạy trước cơn gió bắc trên biển sóng
lớn trong 13 ngày và bị gió đưa đi xa ra ngoài khơi rồi xuống phía nam của
biển cả. Đoàn thủy thủ vừa mới bị sức nóng thiêu đốt của xích đạo, giờ đây
trở thành hoảng loạn. "Và vì các tàu khá nhỏ và biển thì càng lúc càng lạnh
hơn và không giống như lúc họ còn ở Guinea,... họ chỉ nằm trên tàu chờ
chết". Nhưng cơn bão đã qua đi và Dias căng tất cả các cánh buồm và quay
về phía đông, nhưng sau nhiều ngày vẫn không thấy đất đâu cả. Quay lên
phía bắc 150 hải lý, ông bất ngờ thấy những dãy núi cao. Ngày 3 tháng 2,
1488, ông bỏ neo ở vịnh Mossel, nằm vào khoảng 30 dặm phía đông chỗ
ngày nay gọi là Mũi Town. Có vẻ do ý trời, cơn bão đã thực hiện được điều
mà không một kế hoạch nào có thể thực hiện, vì nó đã đưa Dias vòng qua
mũi cực nam của châu Phi. Khi đoàn người thám hiểm lên bờ, họ bị dân bản
xứ ném đá đuổi đi, Dias dùng cung bắn chết một người bản xứ khiến họ phải
bỏ đi. Ông đi theo bờ biển, đi thêm ba trăm dặm nữa đến cửa của Great Fish
River và vào vịnh Algoa.
Dias muốn đi tiếp vào Ấn Độ Dương, để hoàn thành niềm mong đợi
của nhiều thế kỷ, nhưng đoàn thủy thủ không muốn. "Mệt mỏi và kinh
hoàng vì biển cả dữ dội mà họ đã đi qua, tất cả đều cùng nhau bắt đầu lẩm
bẩm kêu ca và yêu cầu không được đi xa thêm nữa". Lương thực còn rất ít
và chỉ có cách quay nhanh trở về tàu lương thực còn ở xa tít phía sau. Sau
khi hội ý với các thuyền trưởng và mọi người đều ký vào quyết định quay
trở về, Dias đã đồng ý.
Trên đường về, họ trở lại chiếc tàu lương thực mà họ đã để lại cách
đây chín tháng với 9 người trên tàu. Chỉ còn ba người sống sót và một trong
ba người này "quá vui khi gặp lại các bạn nên đã chết một cách đột ngột, vì
đã quá đuối sức vì bệnh tật". Người ta dỡ hàng từ chiếc tàu lương thực rồi
đốt bỏ nó, chỉ còn hai con tàu caravel quay về Bồ Đào Nha vào tháng 12
năm 1488, sau mười sáu tháng và mười bảy ngày lênh đênh trên biển.
Khi hai chiếc tàu caravel tan nát vì thời tiết về tới cảng Lisbon,
Christopher Colômbô đã có mặt ở đó để đợi đoàn thám hiểm. Dạo ấy
Christopher Colômbô chưa có tiếng tăm gì. Ông rất quan tâm đến kết quả
chuyến đi của Dias. Thời gian đó, Colômbô đang ở Lisbon để một lần nữa
cố gắng thuyết phục vua Joan II tài trợ cho đoàn thám hiểm của riêng ông tới
vùng Indies bằng con đường biển phía tây băng qua Đại Tây Dương. Năm
1484, khi Colômbô lần đầu tiên đến trình bày dự án của mình cho vua, vua
đã giao cho một ủy ban chuyên môn xem xét, họ đã bác bỏ dự án vì cho rằng
ông đã đánh giá quá sai khoảng cách phía tây đến vùng Indies. Nhưng vua
đã có ấn tượng rất mạnh về "tài trí" của ông và vì thế lần này ông đến thử
một lần nữa. Lúc Dias chiến thắng khải hoàn cũng là thời điểm không hài
lòng cho Colômbô. Bởi vì con đường vòng quanh châu Phi để đến Indies
nay đã khả thi và dự án của Colômbô kể là thừa. Thế là Colômbô phải đi tìm
sự trợ giúp của một quốc gia khác chưa từng tìm ra con đường quanh châu
Phi.
Dias không bao giờ được vua thưởng công xứng đáng và ông trở
thành con người của Kỷ Nguyên Khám Phá của Bồ Đào Nha bị quên
lãng. Ông có trông coi việc đóng những tàu cho Vasco da Gama, nhưng
không dự phần trong chuyến hành trình cao điểm của Gama tới Ấn Độ.
Người ta đã trông chờ công trình thám hiểm của Dias được tiếp nối
mau chóng, nhưng nó đã bị trì hoãn do những vấn đề nội bộ ở Bồ Đào Nha,
do việc kế vị ngôi vua bị gián đoạn và nhất là do cuộc tranh giành xảy ra
khiến Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha đang đứng bên bờ của một cuộc chiến.
Khi vua Joan II được tin Colômbô khám phá ra những đảo mới ở Đại
Tây Dương, ông tuyến bố năm 1493 rằng những đất này vì gần quần đảo
Azores và vì những lý do khác nữa, nên phải thuộc về Bồ Đào Nha. Tuyên
bố này gây nên cuộc tranh giành giữa vua Joan của Bồ Đào Nha với vua
Derdianand de Castile của Tây Ban Nha, hai nước phải nhờ sự phân xử của
Giáo hoàng, qua Hiệp ước Tordesillas (7-6-1494). Hiệp ước này đã giúp
tránh được cuộc chiến giữa hai nước và trở thành một trong những hiệp ước
thời danh nhất trong lịch sử châu Âu. Nhưng hiệp ước cũng có nhiều điểm
mơ hồ khiến không ai biết được nó có hiệu lực thực sự hay không.
Những hào quang rực rỡ của Colômbô nhiều khi làm lu mờ
những con người khác đã có những thành tựu cũng to lớn, hay thậm chí
còn to lớn hơn... Xét đến những thành tựu to lớn về đường biển, thì
Vasco da Gama phải vượt xa Colômbô.
Lên ngôi vua Bồ Đào Nha vào năm 1495 là một hoàng tử gan dạ 26
tuổi, vua Manuel I, có biệt danh là "Người May Mắn", vì ông được kế thừa
nhiều công trình to lớn. Ông đề xướng một kế hoạch tiếp nối những khám
phá của Dias bằng một cuộc thám hiểm theo đường biển tới Ấn Độ, với mục
đích mở đường thương mại và đồng thời mở đường chinh phục. Các quân sư
thận trọng khuyên can vua, nhưng vua bác bỏ các vấn nạn của họ và kiên
quyết chọn một người chỉ huy cho đoàn thám hiểm, đó là Vasco da Gama
(1460-1524), một nhà quý tộc trong hoàng cung, Gama đã từng chứng tỏ là
một thủy thủ giỏi và một nhà ngoại giao. Như vua Manuel dự kiến trước, sự
chuyên môn của một thủy thủ có thể là đủ cho những chuyến đi dọc bờ biển
thưa thớt dân cư ở tây phi Châu, nhưng không đủ khi phải đối diện với