ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH THANH HÓA
TRƯỜNG CAO ĐẲNG NÔNG NGHIỆP THANH HÓA
GIÁO TRÌNH
MÔN HỌC/MÔ ĐUN: CÂY LƯƠNG THỰC 1
NGÀNH/NGHỀ: KHOA HỌC CÂY TRỒNG
TRÌNH ĐỘ: CAO ĐẲNG
Ban hành kèm theo Quyết định số: /QĐ-… ngày…….tháng….năm .........
…………........... của……………………………….
............., năm..................
1
TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN
Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể
được phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và
tham khảo.
Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh
doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm.
2
LỜI GIỚI THIỆU
Cây lương thực giữ vai trò trung tâm trong sản xuất nông nghiệp và đời
sống kinh tế – xã hội của Việt Nam. Trong đó, cây lúa được coi là cây trồng
chiến lược, không chỉ đảm bảo nguồn lương thực chính cho hơn 90 triệu dân
mà còn góp phần quan trọng vào xuất khẩu, đem lại nguồn ngoại tệ lớn cho
đất nước. Bên cạnh cây lúa, các cây lương thực khác như ngô, khoai, sắn,
kê… cũng đóng góp đáng kể vào an ninh lương thực, cung cấp nguyên liệu
cho chăn nuôi và công nghiệp chế biến.
Việc nắm vững kiến thức về đặc điểm sinh học, yêu cầu sinh thái, quy
trình canh tác và quản lý dịch hại của cây lương thực là yêu cầu bắt buộc đối
với người học chuyên ngành nông nghiệp. Đặc biệt, trong bối cảnh biến đổi
khí hậu, hội nhập kinh tế quốc tế và yêu cầu sản xuất theo hướng an toàn, bền
vững, kỹ thuật trồng trọt cần được cập nhật liên tục, áp dụng các tiến bộ khoa
học – kỹ thuật mới nhằm nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả kinh tế.
Giáo trình Cây lương thực 1 được biên soạn trên cơ sở kế thừa và cập
nhật các tài liệu, công trình nghiên cứu mới nhất về cây lúa và một số cây
lương thực khác. Nội dung giáo trình gồm các phần: giới thiệu đặc điểm hình
thái, sinh học, sinh thái của cây; quy trình kỹ thuật canh tác từ khâu chọn
giống, làm đất, gieo trồng, chăm sóc, quản lý sâu bệnh, thu hoạch và bảo
quản; đồng thời đề cập đến các mô hình sản xuất tiên tiến, kỹ thuật canh tác
theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP và hướng hữu cơ.
Tài liệu này được biên soạn nhằm phục vụ cho học sinh, sinh viên bậc
Cao đẳng chuyên ngành Trồng trọt, đồng thời có thể sử dụng làm tài liệu
tham khảo cho cán bộ kỹ thuật, nhà nghiên cứu và nông dân sản xuất trực
tiếp. Nhóm biên soạn hy vọng giáo trình sẽ góp phần nâng cao kiến thức, kỹ
năng và tư duy sản xuất nông nghiệp hiện đại, bền vững, đáp ứng yêu cầu của
sự nghiệp công nghiệp hóa – hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn.
3
MỤC LỤC
TT Nội dung Trang
Lời nói đầu
Chương I Địa vị kinh tế, tình hình sản xuất lúa trên thế giới, trong
nước, trong tỉnh Thanh Hoá. 1
I Địa vị kinh tế 1
1 Lúa gạo là lương thực quan trọng trên thế giới 1
2 Giá trị dinh dưỡng 1
II Tình hình sản xuất lúa gạo trên thế giới 2
III Tình hình sản xuất lúa gạo trong nước, trong tỉnh Thanh
Hoá 3
IV Nguồn gốc phân loại 3
1 Nguồn gốc 4
2 Phân loại 5
Chương II Đặc điểm hình thái, giải phẫu và sinh vật học của cây
lúa. 5
I Thời gian sinh trưởng 5
1 Thời gian sinh trưởng 6
2 Các thời kỳ sinh trưởng phát triển của cây lúa 7
II Qúa trình sinh trưởng phát triển của mầm 7
1 Đặc điểm về hình thái cấu tạo và phát triển của mầm
lúa. 8
2 Quá trình nảy mầm của hạt 9
3 Điều kiện ảnh hưởng nảy mầm 10
III Rễ lúa 10
1 Hình thái và cấu tạo rễ lúa 12
2 Quá trình phát triển của rễ 13
3 Điều kiện ngoại cảnh ảnh hưởng đến phát triển của rễ 13
IV Lá lúa 13
1 Hình thái và cấu tạo của lá 13
2 Quá trình hình thành phát triển của lá 14
V Quá trình đẻ nhánh 16
1 Thời gian đẻ nhánh 17
4
I Điều kiện thời tiết khí hậu 25
1 Nhiệt độ 25
2 Nước đối với cây lúa 26
3 Điều kiện ánh sáng đối với cây lúa 27
II Điều kiện đất đai 28
1 Đặc điểm của đất trồng lúa 28
2 Tiêu chuẩn của đất trồng lúa năng xuất cao 29
III Các vùng trồng lúa của Việt Nam 29
1 Vùng đồng bằng Bắc bộ 29
2 Vùng đồng bằng Bắc trung bộ 29
3 Vùng đồng bằng Trung trung bộ 29
4 Đồng bằng Nam trung bộ 29
5 Đồng bằng Nam bộ 30
Chương IV Đặc điểm sinh lý của cây lúa 31
2 Sự hình thành phát triển của nhánh 17
3 Phạm vi mắt đẻ và khả năng đẻ nhánh 17
4 Nhánh hữu hiệu và nhánh vô hiệu 18
5 Ảnh hưởng ngoại cảnh đến đẻ nhánh 18
VI Thời kỳ làm đốt làm đòng 18
1Thời gian làm đốt làm đòng 19
2 Quá trình phát triển của đốt 19
3 Quá trình làm đòng 20
4 Quá trình trổ bông làm hạt 23
Chương III Đặc điểm sinh thái của cây lúa 24
5