1
ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH THANH HÓA
TRƯỜNG CAO ĐẲNG NÔNG NGHIỆP THANH HÓA
GIÁO TRÌNH
MÔN HỌC/MÔ ĐUN: CÂY LƯƠNG THỰC
NGÀNH/NGHỀ: TRỒNG TRỌT – BẢO VỆ THỰC VẬT
TRÌNH ĐỘ: TRUNG CẤP
Ban hành kèm theo Quyết định số: /QĐ-… ngày…….tháng….năm .........
…………........... của……………………………….
............., năm..................
2
TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN
Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được
phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham
khảo.
Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh
doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm.
3
LỜI MỞ ĐẦU
Giáo trình “Cây Lương Thực” được biên soạn nhằm cung cấp hệ thống
kiến thức khoa học và kỹ thuật canh tác chuyên sâu về các loại cây lương thực
chủ yếu ở Việt Nam, đặc biệt là cây lúa – loại cây trồng giữ vai trò chiến lược
trong đảm bảo an ninh lương thực quốc gia. Đây là tài liệu giảng dạy chính thức
cho sinh viên ngành Trồng trọt, Bảo vệ thực vật và các chuyên ngành liên quan
tại Trường Cao đẳng Nông nghiệp Thanh Hóa.
Nội dung giáo trình được xây dựng trên cơ sở kết hợp giữa lý thuyết
khoa học hiện đại và thực tiễn sản xuất tại các vùng sinh thái trong và ngoài
tỉnh Thanh Hóa. Kiến thức trong giáo trình bao gồm: đặc điểm sinh học – sinh
thái của cây lương thực; các yếu tố ngoại cảnh ảnh hưởng đến sinh trưởng và
phát triển; nhu cầu dinh dưỡng và quản lý phân bón hợp lý; kỹ thuật trồng,
chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh; cùng các tiến bộ kỹ thuật mới như gieo sạ cải
tiến, quản lý nước tiết kiệm, ứng dụng công nghệ cao trong giám sát và điều
hành sản xuất.
Tại Trường Cao đẳng Nông nghiệp Thanh Hóa, giáo trình này được sử
dụng linh hoạt trong các học phần lý thuyết, thực hành đồng ruộng và thực tập
sản xuất. Sinh viên không chỉ được học các kiến thức cơ bản trên lớp mà còn
được vận dụng trực tiếp vào sản xuất tại khu thực nghiệm của trường, cũng như
trong các đợt thực tập tại các hợp tác xã, doanh nghiệp nông nghiệp của tỉnh.
Qua đó, sinh viên hình thành kỹ năng đánh giá điều kiện sản xuất, lập kế hoạch
và áp dụng các biện pháp kỹ thuật phù hợp nhằm nâng cao năng suất, chất
lượng nông sản.
Giáo trình cũng đóng vai trò là tài liệu tham khảo hữu ích cho cán bộ
kỹ thuật và nông dân địa phương, hỗ trợ quá trình chuyển giao tiến bộ khoa học
kỹ thuật, góp phần xây dựng các mô hình sản xuất lúa và cây lương thực bền
vững tại Thanh Hóa. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và yêu cầu hội nhập thị
trường, việc vận dụng các kiến thức từ giáo trình sẽ giúp nâng cao hiệu quả sản
xuất, tăng thu nhập cho người nông dân và đóng góp tích cực vào phát triển
nông nghiệp của tỉnh.
Với cấu trúc logic, nội dung phong phú và tính ứng dụng cao, giáo trình
“Cây Lương Thực” không chỉ là nền tảng học tập cho sinh viên Trường Cao
đẳng Nông nghiệp Thanh Hóa, mà còn là cầu nối giữa nhà trường và thực tiễn
sản xuất nông nghiệp địa phương.
4
MỤC LỤC
GIÁO TRÌNH....................................................................................................1
LỜI MỞ ĐẦU...................................................................................................3
CHƯƠNG 1: CÂY LÚA (ORYZA SATIVA L.)...............................................25
1. Giá trị dinh dưỡng và giá trị kinh tế của cây lúa.....................................25
1.1 Giá trị dinh dưỡng.............................................................................25
2. Đặc điểm sinh trưởng và phát triển của cây lúa......................................27
2.1 Đặc điểm thực vật học của cây lúa....................................................27
2.1.2. Lá lúa.................................................................................................28
2.1.3. Thân lúa.............................................................................................29
2.2 Các thời kỳ sinh trưởng và phát triển của cây lúa.............................31
3. Đặc điểm sinh thái của cây lúa................................................................35
3.1. Nhiệt độ............................................................................................35
3.2. Ánh sáng...........................................................................................37
3.3. Lượng mưa.......................................................................................37
3.4. Đất đai:.............................................................................................38
4. Đặc điểm dinh dưỡng của cây lúa...........................................................38
5. Kỹ thuật trồng lúa....................................................................................41
5.1. Các phương thức tồng lúa................................................................41
5.2. Kỹ thuật lúa cấy................................................................................43
5.2.1. Kỹ tuật làm mạ..............................................................................43
5.2.2 . Kỹ thuật làm đất, bón phân lót.....................................................46
6. Sâu, bệnh, cỏ dại hại lúa......................................................................56
CHƯƠNG 2: CÂY NGÔ (ZEA MAYS L.)......................................................59
1. Đặc điểm thực vật học của cây ngô.........................................................59
1.1. Hệ thống rễ: Bộ rễ ngô là rễ chùm, có 3 loại rễ chính: Rễ mầm, rễ
đốt, rễ chân kiềng....................................................................................59
1.2. Thân ngô...........................................................................................60
1.4. Hoa ngô............................................................................................ 61
2. Các thời kỳ sinh trưởng phát triển của cây ngô.......................................62
5
2.1. Thời kỳ nẩy mầm (từ trồng đến 3 lá thật).........................................62
2.2. Thời kỳ ngô cây con (3 lá đến 7-9 lá, phân hoá hoa).......................63
2.3. Thời kỳ vươn cao (phân hoá hoa đến trỗ cờ)...................................63
2.4. Thời kỳ trỗ cờ, tung phấn phun râu..................................................63
2.5. Thời kỳ chín.....................................................................................64
3. Yêu cầu ngoại cảnh và dinh dưỡng của cây ngô.....................................65
3.1. Yêu cầu về nhiệt độ..........................................................................65
3.2. Yêu cầu về ánh sáng.........................................................................65
3.3. Yêu cầu về nước...............................................................................66
3.4. Chế độ không khí trong đất..............................................................67
3.5. Yêu cầu chất dinh dưỡng của cây ngô..............................................67
4. Kỹ thuật trồng cây ngô............................................................................70
4.1. Kỹ thuật làm đất...............................................................................70
4.2. Thời vụ trồng....................................................................................71
4.3. Chuẩn bị hạt giống và gieo hạt.........................................................72
4.4. Mật độ và khoảng cách trồng:..........................................................73
4.5. Kỹ thuật bón phân:...........................................................................73
4.6. Tưới nước:........................................................................................75
4.7. Chăm sóc ngô:..................................................................................75
5. Phòng trừ sâu bệnh hại ngô:....................................................................76
6. Thu hoạch và bảo quản:...........................................................................77
CHƯƠNG 3: CÂY KHOAI LANG (IPOMOEA BATATAS (L.) LAM.).....78
1. Đặc điểm thực vật học của cây khoai lang 🍠🍠.......................................78
2. Các thời kỳ sinh trƣởng và phát triển.....................................................83
2/2/ Quá trình lớn lên của củ khoai lang.................................................88
3. Yêu cầu ngoại cảnh và dinh dưỡng của cây khoai lang..........................89
3.1. Nhiệt độ...........................................................................................89
Khoai lang có nguồn gốc ở vùng nhiệt đới Châu Mỹ La tinh. Do đó
nhiệt độ tƣơng đối cao là điều kiện thuận lợi cho sự sinh trƣởng thân lá
cũng nhƣ sự hình thành và phát triển của khoai lang. Ogle (1950) khi
nghiên cứu xử lý trong các điều kiện nhiệt độ khác nhau (10,15,21 và
230 C) đối với 3 giống khoai lang (Unit I, Proto Rico, Goldrush) đã có