68
Chương 3
PHỤC HỒI CHỨC NĂNG CHO TRẺ BẠI NÃO
I. KHÁI NIỆM PHỤC HỒI CHỨC NĂNG:
Phục hồi chức năng bao gồm các biện pháp y học, kinh tế xã hội, giáo dục
và kỹ thuật phục hồi làm giảm tối đa tác động của giảm chức năng và tàn tật,
bảo đảm cho người khuyết tật (do hậu quả của ốm đau và tai nạn, tật bẩm sinh,
tuổi cao…) hội nhập và tái hội nhập, có những cơ hội bình đẳng, tham gia vào
hoạt động xã hội.
Phục hồi chức năng bao gồm các biện pháp tập luyện thay đổi môi trường,
xã hội không chỉ y tế, cộng đồng xã hội mà chính bản thân người khuyết tật và
gia đình phải tham gia xây dựng kế hoạch, triển khai các biện pháp phục hồi
chức năng một cách thích hợp.
Phục hồi chức năng là một phương pháp nhờ đó người khuyết tật được
hoàn lại sức khỏe và khả năng tự hoạt động trong cuộc sống của mình.
Như vậy, phục hồi chức năng không chỉ là nhiệm vụ của ngành y tế mà
còn là trách nhiệm của toàn xã hội, ngành y tế chỉ đảm nhiệm một mảng, đó là
phục hồi chức năng bằng các biện pháp y học. Song song với đó người khuyết
tật cần được kết hợp phục hồi chức năng về tinh thần, hướng nghiệp, dạy nghề
và lao động.
Phục hồi chức năng cho trẻ bại não sẽ giúp trẻ tiến triển tốt hơn về vận
động, ngôn ngữ và giao tiếp..., tạo cho trẻ có cơ hội tham gia hòa nhập cộng
đồng.
II. HÌNH THỨC PHỤC HỒI CHỨC NĂNG:
2.1. Phục hồi chức năng nội viện:
Người khuyết tật tới các bệnh viện, cơ sở y tế, trung tâm phục hồi chức
năng và được các nhân viên y tế, kỹ thuật viên, giáo viên can thiệp phục hồi chức
năng về thể chất hoặc tinh thần.
69
Với hình thức này, người khuyết tật được tiếp cận đầy đủ các dịch vụ, các
liệu pháp y học và vật lý trị liệu để phục hồi chức năng về thể chất. Trong một số
cơ sở có mô hình phục hồi chức năng khép kín, người khuyết tật còn được phục
hồi chức năng và phát triển trí tuệ như: học văn hóa, kỹ năng sống, học nghề...
Do đó hình thức phục hồi chức năng nội viện có thể đem lại hiệu quả và chất
lượng điều trị rất cao.
Tuy nhiên với sự hạn chế về nguồn nhân lực cán bộ phục hồi chức năng
trong khi nhu cầu phục hồi chức năng của người khuyết tật là rất lớn nên hình
thức này chỉ đáp ứng được một số rất ít nhu cầu của người khuyết tật. Mặt khác
chi phí cho phục hồi chức năng hình thức này khá lớn (tính cả chi phí trực tiếp
lẫn gián tiếp).
2.2. Phục hồi chức năng ngoại viện:
Cán bộ phục hồi chức năng tổ chức khám và hướng dẫn phục hồi chức
năng cho một nhóm những người khuyết tật theo địa bàn sinh sống một cách
định kỳ hoặc đến tận nhà điều trị cho người khuyết tật.
Với hình thức này, số người khuyết tật được tiếp cận với dịch vụ phục hồi
chức năng cũng đã được nhiều hơn. Song thực tế cho thấy hình thức này cũng
chưa thực sự hợp lý bởi số lượng cán bộ phục hồi chức năng cần phải rất nhiều
mới có thể đáp ứng nhu cầu. Mặt khác, người khuyết tật không được tiếp cận đầy
đủ các dịch vụ, liệu pháp phục hồi chức năng; điều trị không liên tục.
Hơn nữa, đối với tình hình thực tế của nước ta, nhiều người khuyết tật,
trong đó có trẻ bại não sống ở vùng sâu, vùng xa, điều kiện kinh tế xã hội, giao
thông đi lại khó khăn. Do đó, người khuyết tật được tiếp cận các dịch vụ tư vấn,
khám và điều trị phục hồi chức năng còn rất hạn chế. Vì thế hình thức phục hồi
chức năng ngoại viện chưa đáp ứng được nhu cầu của người khuyết tật.
2.3. Phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng:
Do nhu cầu phục hồi chức năng của người khuyết ngày càng tăng và đa
dạng, chỉ với các hình thức phục hồi chức năng nội viện và ngoại viện không thể
đáp ứng hết các nhu cầu của người khuyết tật, vì vậy sự ra đời của phục hồi chức
năng dựa vào cộng đồng như là một tất yếu của quá trình phát triển.
70
Phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng là hình thức phục hồi chức năng
được triển khai với sự phối hợp của chính bản thân người khuyết tật, gia đình họ
và cộng đồng thông qua những dịch vụ y tế, giáo dục, hướng nghiệp và xã hội
thích hợp.
Phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng là chiến lược nằm trong sự phát
triển cộng đồng về phục hồi chức năng, bình đẳng mọi cơ hội và hoà nhập xã hội
cho tất cả những người khuyết tật.
- Các bước triển khai chương trình phục hồi chức năng dựa vào cộng
đồng:
Bước 1: Thành lập ban chỉ đạo, xây dựng kế hoạch, phân công nhiệm vụ,
chuẩn bị nhân lực.
Bước 2: Tập huấn cho cộng tác viên, gia đình (có sự tham gia của chuyên
gia và đa ngành).
Bước 3: Điều tra, đánh giá, quản lý người khuyết tật.
Bước 4: Lập phương án trợ giúp, can thiệp phục hồi chức năng.
Bước 5: Tổng kết, báo cáo, mở rộng chương trình, địa bàn hoạt động.
- Mục tiêu của phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng:
+ Làm thay đổi nhận thức xã hội, để xã hội chấp nhận người khuyết tật là
thành viên bình đẳng trong xã hội.
+ Trách nhiệm của cộng đồng là biến phục hồi chức năng thành một
nhiệm vụ, một bộ phận của quá trình phát triển xã hội.
+ Lôi kéo sự tham gia của người khuyết tật và gia đình của họ vào quá
trình phục hồi chức năng.
+ Lôi kéo sự hợp tác đa ngành và sự giúp đỡ của tuyến trên.
+ Sử dụng các kỹ thuật thích hợp tại cộng đồng.
Để phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng phát huy được hiệu quả tốt, cần
phải có sự hợp tác đa ngành.
71
Hợp tác đa ngành là sự chia sẻ thông tin, trách nhiệm và phối kết hợp giữa
các bên, ban ngành liên quan trong việc thực hiện các hoạt động của chương
trình nhằm giúp người khuyết tật hoà nhập cộng đồng.
Nhằm giúp người khuyết tật có thể tham gia bình đẳng và đầy đủ vào đời
sống xã hội, cần có sự hợp tác của nhiều ngành như: cơ quan tạo chính sách
(chính quyền), cơ quan y tế, giáo dục, thương binh xã hội, tài chính… Tất cả các
cơ quan này cần phối hợp với nhau dưới sự chỉ đạo thống nhất của chính quyền
cùng cấp. Sự phối hợp chặt chẽ của các ngành sẽ tạo cho người khuyết tật nhiều
cơ hội hoà nhập xã hội hơn.
Việc này đòi hỏi nhân viên công tác xã hội phải kết hợp nhiều nguồn lực
sẵn có với các nguồn lực hỗ trợ khác để tăng cường sự phối hợp giữa các ban,
ngành để làm tốt công tác phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng.
Thực tế hiện nay, việc triển khai hình thức phục hồi chức năng dựa vào
cộng đồng còn chưa đồng bộ, việc đầu tư nguồn lực còn ít, dẫn đến hiệu quả
chưa cao.
III. MỤC ĐÍCH CỦA PHỤC HỒI CHỨC NĂNG:
Phục hồi chức năng có tính nhân văn và trách nhiệm xã hội cao, giúp
người khuyết tật bớt mặc cảm, hòa nhập cộng đồng, vì thế nó có mục đích rất
quan trọng:
- Hoàn lại một cách tối đa thực thể, tinh thần và nghề nghiệp.
- Ngăn ngừa thương tật thứ cấp.
- Tăng cường khả năng còn lại của người khuyết tật để giảm hậu quả tàn
tật cho bản thân, gia đình và xã hội.
- Thay đổi tích cực suy nghĩ và thái độ xã hội, chấp nhận người khuyết tật
là thành viên bình đẳng của xã hội. Đồng thời người khuyết tật cũng chấp nhận
khiếm khuyết của mình và thái độ tốt của xã hội để hợp tác trong công tác phục
hồi chức năng.
72
- Cải thiện các điều kiện nhà ở, trường học, giao thông, công sở để người
khuyết tật có thể đến được mọi nơi mà họ cần đến như mọi người để họ có cơ
hội được vui chơi, học hành, làm việc và hoạt động xã hội.
- Tuyên truyền, vận động toàn xã hội ý thức được việc phòng ngừa tàn tật
là công việc của mọi người, mọi nơi, mọi lúc để giảm tối đa tỷ lệ tàn tật.
IV. CÁC PHƯƠNG PHÁP PHỤC HỒI CHỨC NĂNG CHO TRẺ BẠI NÃO:
4.1. Nguyên tắc:
Cần được bắt đầu sớm và thân nhân của trẻ phải tham gia để việc điều trị
được liên tục. Có nhiều phương pháp được đề xuất nhưng dù cho phương pháp
điều trị nào cũng phải có một chương trình đầy đủ, bao gồm:
- Phục hồi các rối loạn vận động, như: làm giảm bớt các cơ cứng, múa vờn
hay loạn trương lực cơ.
- Sửa chữa các khớp bị co rút.
- Tập luyện khả năng điều khiển tự chủ.
- Điều trị các rối loạn thính giác, thị giác, động kinh nếu có…
Tập luyện chức năng cho trẻ bại não có đặc điểm là trẻ chưa hề biết những
động tác mà kỹ thuật viên tập cho trẻ, nên cần tiến hành theo trình tự phát triển
vận động của trẻ em bình thường. Việc tập luyện, sử dụng các phương pháp khác
nhau tùy theo dạng bệnh của bại não.
4.2. Phương pháp phục hồi chức năng một số dạng bại não:
1. Thể co cứng:
a. Mục đích:
- Ngăn ngừa biến dạng co rút.
- Giảm co cứng và tập luyện cơ.
- Tập luyện chức năng sinh hoạt.