KHAI THÁC GIÁ TRỊ VĂN HÓA BIỂN CỦA LÀNG CHÀI CÁI BÈO
PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN DU LỊCH QUẦN ĐẢO CÁT BÀ
ThS. Bùi Thúy Hằng1
Tóm tắt: Làng chài Cái Bèo lênh đênh trên mặt biển, cách trung tâm thị trấn Cát Bà 1,5km về phía
Đông Nam. Với tuổi đời hơn 7000 năm, làng chài Cái Bèo được xem là một trong những di tích lịch
sử của Hải Phòng cần được bảo tồn và giữ gìn.
Khai thác giá trị văn hóa làng chài Cái Bèo (Cát Bà, Hải Phòng) phục vụ phát triển du lịch là góp
phần bảo tồn và giữ gìn những giá trị văn hóa miền biển nơi đây. Tuy nhiên, để hoạt động du lịch
ở đây thực sự phát triển bền vững, không làm biến đổi giá trị văn hóa, cảnh quan thì tất yếu cần
có sự quy hoạch, chính sách hợp lý và sự chung tay của cộng đồng ngư dân, các doanh nghiệp du
lịch trên địa bàn và du khách.
Bài viết sẽ tập trung đánh giá các giá trị của làng chài Cái Bèo, đặc biệt là giá trị văn hóa biển để
thấy được hướng phát triển du lịch dựa vào tiềm năng văn hóa của làng chài. Bài viết cũng phân
tích thực trạng hoạt động du lịch tại làng chài Cái Bèo để đề ra một số giải pháp nhằm phát triển
du lịch làng chài Cái Bèo trong giai đoạn hiện nay. Để thực hiện nhiệm vụ đặt ra, bài viết đã sử
dụng một số phương pháp nghiên cứu như phương pháp thu thập và xử lý thông tin, phương
pháp khảo sát thực địa (điền dã) tại Cát Bà, vịnh Lan Hạ và tại làng chài Cái Bèo. Đặc biệt, để phân
tích rõ thực trạng và đưa ra những giải pháp mang tính khả thi, đề tài đã sử dụng phương pháp
phỏng vấn sâu đối với một số hộ ngư dân sinh sống tại làng chài Cái Bèo và lãnh đạo Ban quản lý
các vịnh thuộc quần đảo Cát Bà.
Từ khóa: văn hóa biển, làng chài, làng chài Cái Bèo, Cát Bà
Abstract: Cai Beo fishing village floats on the sea, 1.5 km southeast of the center of Cat Ba town.
With a history spanning more than 7,000 years, Cai Beo fishing village is considered as one of the
historical sites in Hai Phong that needs to be preserved and protected.
1
Giảng viên Khoa Du lịch, Trường Đại học Hải Phòng.
TRAINING AND USING CULTURAL TOURISM HUMAN RESOURCES... 71
Exploiting the cultural value of Cai Beo fishing village (Cat Ba, Hai Phong) to serve tourism
development is to contribute to conserving and preserving the coastal cultural values here.
However, for the tourism activities here to truly develop sustainably, without changing cultural
values and landscapes, it is necessary to have reasonable planning, policies and the cooperation
of the fishing community, local tourism businesses and tourists.
This article will focus on evaluating the values of Cai Beo fishing village, especially the marine
cultural values to find the direction for tourism development based on the cultural potential of
the fishing village. The article also analyzes the current status of tourism activities in Cai Beo
fishing village to propose some solutions to develop Cai Beo fishing village tourism in the current
period. To achieve the outlined objectives, the paper employs various research methods such as
data collection and processing, field surveys in Cat Ba, Lan Ha Bay, and in Cai Beo fishing village.
Notably, to thoroughly analyze the current situation and offer feasible solutions, the study utilizes
in-depth interviews with some fishermen households living in Cai Beo fishing village and the
leaders of the Management Board of the bays within the Cat Ba archipelago.
Keywords: marine culture, fishing village, Cai Beo fishing village, Cat Ba
1. ĐẶT VẤN ĐỀ
Hải Phòng là thành phố ven biển, nằm ở Vùng Đông Bắc Đồng
bằng sông Hồng, có bờ biển dài hơn 125 km, có mạng lưới sông ngòi
dày đặc và rất nhiều đảo lớn, nhỏ nằm rải rác từ vùng biển ven bờ ra
vùng biển khơi. Điều đó giúp cho Hải Phòng không chỉ có nhiều tiềm
năng và lợi thế về khai thác hải sản mà còn phát triển kinh tế du lịch
biển đảo.
Đặc trưng của nghề đánh bắt và nuôi trồng thủy hải sản đã góp
phần hình thành các cộng đồng cư dân ven biển, các làng chài ven biển
với nhiều giá trị đặc trưng, làm phong phú bức tranh văn hóa của dải
đất hình chữ S, trong đó văn hóa làng chài tại vùng biển đảo Cát Bà có
một vai trò đặc biệt. Quá trình đô thị hóa ngày càng phát triển nhanh
chóng thì việc cơ cấu ngành nghề dịch chuyển từ nghề biển sang các
nghề khác như dịch vụ, du lịch theo hướng kết hợp cũng là điều dễ
hiểu. Hơn nữa qua nghiên cứu, khảo sát văn hoá ở địa phương cho
thấy làng chài Cái Bèo có lịch sử hình thành lâu đời, có điều kiện tự
nhiên thuận lợi và đặc biệt là những giá trị văn hoá độc đáo gắn với di
chỉ khảo cổ học… là điều kiện thuận lợi để khai thác, phát triển du lịch
ĐÀO TẠO VÀ SỬ DỤNG NGUỒN NHÂN LỰC DU LỊCH VĂN HÓA TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ72
văn hoá làng chài. Tuy nhiên, những giá trị văn hoá làng chài đặc sắc ấy
vẫn đang bị lãng quên trên con đường phát triển du lịch Cát Bà. Trên
hành trình tham quan các vịnh biển ở Cát Bà, du khách phần lớn chỉ đi
qua các làng chài hay nếu có tham quan cũng chỉ tham quan một cách
nhanh chóng, du khách khó thẩm nhận được các giá trị độc đáo, hấp
dẫn mang đặc trưng văn hóa biển được hội tụ trong văn hóa làng chài
Cái Bèo. Vì vậy, vấn đề bài báo tìm hiểu “Khai thác giá trị văn hoá làng
chài Cái Bèo phục vụ phát triển du lịch quần đảo Cát Bà (Hải Phòng)” thực sự
mang ý nghĩa thực tiễn, góp phần quan trọng trong hành trình bảo tồn
các giá trị văn hoá miền biển khu vực quần đảo Cát Bà và thúc đẩy sự
phát triển du lịch văn hoá nơi đây.
2. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
2.1. Giá trị của làng chài Cái Bèo (Cát Bà, Hải Phòng)
2.1.1. Giá trị cảnh quan tự nhiên
Làng chài Cái Bèo nằm giữa thung lũng núi đá vôi, chạy dài theo
hướng Bắc Nam dọc bờ biển thuộc khu 2B Bến Bèo. Bởi vậy, làng chài
Cái Bèo được bao bọc bởi vẻ đẹp của không gian cảnh quan tự nhiên
vịnh Lan Hạ - một trong những vịnh biển đẹp nhất thế giới (do Hội
đồng Hiệp hội các vịnh đẹp nhất thế giới (MBBW) chính thức công
nhận vào tháng 06/2020). Vịnh Lan Hạ chứa đựng các hệ sinh thái điển
hình, nổi trội sau đây: (1) hệ sinh thái hang động, (2) hệ sinh thái vùng
triều, (3) hệ sinh thái san hô, (4) hệ sinh thái đáy mềm và (5) hệ sinh
thái hồ nước mặn [1].
Làng chài Cái Bèo nằm trong khu vực cảnh quan vịnh Lan Hạ và được thừa
hưởng tất cả những giá trị đặc sắc, độc đáo của vùng cảnh quan nơi đây, với
một hệ sinh thái nổi trội, sinh cảnh tự nhiên bảo tồn các loài động thực
vật, đặc biệt các loài có nguy cơ tuyệt chủng.
2.1.2. Giá trị lịch sử
Làng chài Cái Bèo (hay còn gọi là làng chài Vụng O) là một trong
những ngôi làng nổi cổ lớn nhất cả nước ở thời tiền sử. Làng chài Cái
Bèo nằm trên vịnh Lan Hạ, nơi đây không chỉ có giá trị độc đáo về mặt
TRAINING AND USING CULTURAL TOURISM HUMAN RESOURCES... 73
tự nhiên mà còn mang trong mình giá trị lịch sử quan trọng trong Tiền
sử đảo Cát Bà. Bởi lẽ, vịnh Lan Hạ gắn liền với di chỉ khảo cổ học Cái
Bèo có giá trị quan trọng nhất hiện nay ở vùng ven biển và hải đảo
Đông Bắc Việt Nam.
Theo PGS.TS. Nguyễn Khắc Sử, di chỉ Cái Bèo có vị trí quan trọng
trong Tiền sử đảo Cát Bà, đã khỏa lấp vào khoảng trống trong bốn giai
đoạn Tiền sử của hòn đảo xinh đẹp này: Giai đoạn cổ nhất với sự hiện
diện của các di tích cổ sinh hóa thạch; Giai đoạn hai là các di tích Hậu
kỳ Đá cũ – sơ kỳ Đá mới; Giai đoạn ba hình thành văn hóa Cái Bèo, tồn
tại trong khung thời gian 7000-5000 BP; Giai đoạn bốn, hình thành và
phát triển văn hóa Hạ Long. Đây là giai đoạn văn hóa biển, con người
định cư, nông nghiệp trồng trọt [9].
Với những giá trị lịch sử quan trọng, làng chài Cái Bèo có thể được
coi là một bảo tàng lịch sử biển có sức hấp dẫn rất lớn đối với du khách
muốn khám phá tìm hiểu về lịch sử, văn hóa miền biển.
2.1.3. Giá trị văn hóa
Di chỉ Cái Bèo là linh hồn của văn hóa biển Tiền sử Việt Nam, có giá
trị quan trọng trong nghiên cứu lịch sử - văn hóa dân tộc.
* Giá trị văn hóa vật chất
+ Tập quán ở
Thời kì mới xuất hiện làng chài, hầu hết chưa có nhà bè nổi mà làng
chài đơn thuần chỉ là sự tập trung của tàu thuyền sát lại với nhau. Thời
kì này người dân chài sinh sống, ăn, ngủ, nghỉ trên thuyền. Để phù
hợp với cuộc sống ngày càng phát triển của con người, làng chài đã
xuất hiện thêm các nhà bè để nâng cao đời sống sinh hoạt.
Nhà bè có kết cấu giống với một ngôi nhà trên bờ đơn giản. Nhà bè
làm bằng gỗ, sàn nhà cũng làm bằng gỗ, mái hình tam giác, hiện nay
để nâng cao sự kiên cố và tính thẩm mĩ cho bè của mình thì người dân
còn bổ sung thêm các vật liệu như tấm nhựa, bạt nhựa, kính, khung
sắt, miếng tôn mới có khả năng chịu được sóng biển mạnh. Các bè nhỏ
thường có 2 gian, gian chính vừa là nơi tiếp khách, ăn cơm, ngủ nghỉ,
gian phụ thường là gian bếp, khu vực vệ sinh. Các bè lớn hơn sẽ có
ĐÀO TẠO VÀ SỬ DỤNG NGUỒN NHÂN LỰC DU LỊCH VĂN HÓA TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ74
nhiều gian hơn, phòng khách, phòng ngủ, phòng bếp, khu vực vệ sinh
đều có không gian riêng. Hầu như bè nào cũng có hiên để ngồi, hiên
nhà không quá rộng đủ để ngồi ăn cơm và làm những công việc chài
lưới. Để bè có thể nổi được trên mặt nước thì dưới nền nhà là các miếng
phao to, miếng xốp dày, cứng hoặc bố trí những thùng phuy thân dài,
to và tròn buộc cố định để giúp nhà có thể nổi lên mặt nước.
Nhà bè thường được cố định bằng dây thừng hoặc neo lại tại một
chỗ, nó có thể di chuyển dễ dàng bằng cách chèo, gắn thêm động cơ
hoặc tàu lớn kéo đi. Theo khảo sát tại làng chài thì bè có kích thước
bình thường là 50m2, có một số bè chỉ 45m2.
+ Tập quán ăn uống
Cuộc sống của người dân làng chài Cái Bèo gắn liền với môi trường
biển nên trong các bữa ăn của họ không thể thiếu hải sản. Một bữa ăn
thông thường nhất của họ sẽ bao gồm cơm và canh. Món canh cá của
người dân làng chài được nấu đơn giản, với tên gọi vô cùng đặc biệt
đó là canh “thuyền chài”. Dân biển thường nấu canh cá thuyền chài
bằng những con cá để nguyên con, chỉ bỏ đi mang và ruột, mật. Cá để
nguyên như vậy sẽ giữ được thớ thịt mềm, dai vừa phải sau khi nấu
chín tới vì không bị thoát ngọt ra đằng vết cắt. Ngoài bữa ăn chỉ gồm
cơm với canh, họ cũng thường bổ sung thêm các món rau, thịt được
mua mỗi khi ghé vào bờ. Những buổi đánh cá mà trúng thêm những
mẻ hải sản khác như tôm, ghẹ, bề bề và thi thoảng có những đàn vẹm
xanh bám vào lồng cá, họ sẽ chế biến thành một nồi hải sản hấp, luộc
thập cẩm tươi xanh làm cho bữa ăn thêm phong phú.
+ Tập quán mặc
Theo ngư dân, vì tính chất công việc là đánh bắt và nuôi trồng thuỷ
hải sản nên ngư dân làng chài không quá quan trọng về trang phục
quần áo. Ban ngày khi làm việc họ thường mặc áo dài tay, áo khoác gió,
áo bay, quần kaki dày dặn, đầu đội mũ bay, nón cói, mũ rộng vành để
che chắn cơ thể khỏi ánh nắng gắt. Tối đến khi nghỉ ngơi họ thường
mặc áo ba lỗ, quần đùi, phụ nữ thì mặc quần áo bình thường chất đũi
hoặc vải lanh. Đối với những người làm công việc lặn biển, họ thường
có quần áo lặn và đồ lặn chuyên dụng giúp họ đánh bắt hải sản ở sâu
dưới biển như ngao, tu hài,… Chính vì phải dầm mưa dãi nắng và sự
