KIẾN TRÚC CHÙA TÂY PHƯƠNG CHÙA KIM LIÊN THỜI LÊ TRỊNH-
NHỮNG PHÁT HIỆN MỚI
Tam quanchù a Kim Liên, quận Tây Hồ, Hà Nội, Thế kỷ
XVIII
Chùa Tây Phương là ngôi chùa cổ nổi tiếng về kiến trúc, điêu khắc rất đặc sắc, là
đỉnh cao của Mỹ thuật Việt Nam. Chùa được xây trên núi Câu Lậu nay thuộc thôn
Yên Xá, xã Thạch Xá, huyện Thạch Thất, Hà Nội. Chùa Kim Liên cũng nổi tiếng
về kiến trúc tương tự như một cặp bài trùng, được dựng trên đất làng Nghi Tàm
ven hồ Tây thơ mộng thời xa xưa. Ngày nay, chùa đã bị lui vào trong, ẩn chìm sau
các công trình dân sinh, khách sạn to lớn xây lấn ngoài ven hồ (nay thuộc phường
Quảng An, quận Tây Hồ, Hà Nội)
Xưa nay, đa số chúng ta chỉ tiếp cận với bản dịch của tác phẩm: Vũ trung t
ùy bút
dựa theo bản dịch của Đông Châu Nguyễn Hữu Tiến và tập hạ l
à Tang thương
Ngẫu lục dựa theo bản dịch của Trúc Khê Ngô Văn Triện(1). Ngoài ra là dựa tr
ên
một số văn bia kể về lịch sử của hai chùa nhưng hiểu chưa đư
ợc đầy đủ, phân tích
cặn kẽ, có liên quan đến một số danh sĩ đã viết rất cụ thể về lịch sử chùa mà họ l
à
người trong cuộc và là nhân chứng lịch sử của ba triều đại kế tiếp nhau: Lê- Tr
ịnh,
Tây Sơn và Nguyễn.
Những phát hiện trong quá trình tìm hiểu tác phẩm Vũ trung tùy bút c
ủa Phạm
Đình Hồ, nhà nghiên cứu Trần Thị Kim Anh(2) đã công bố còn là các b
ản dịch
còn thiếu hai đoạn nhắc đến việc trùng tu xây dựng ch
Phương. Những tư liệu đó có thể góp phần vào việc xác định niên đ
ại kiến trúc hai
ngôi chùa này nên chúng tôi xin được trích dịch để bạn đọc tham khảo. Hai đo
ạn
văn nói trên nằm trong văn bản được sao chép vào niên hiệu Thành Thái th
ứ 8
(1906), có n
ội dung sai khác khá nhiều so với văn bản Đông châu Nguyễn Hữu
Tiến dịch ra quốc ngữ mà bạn đọc lâu nay vẫn quen thuộc. Hai đoạn văn này n
ằm
ở tập hạ. Xin được dịch ra như sau:
Đoạn một: “Nay khảo Hồng Đức bản đồ thì Câu Lậu ở Thừa Tuyên Sơn Tây ch
ỉ
vào ngọn núi ở làng Nguyên Xá, huyện Thạch Thất không còn nghi ngờ gì n
ữa.
Trên núi có chùa Tây Phương thời Trinh Uy Vương (Trịnh Giang) đạo h
ương
công tu sửa suốt ba năm không xong. Dân ở Sơn Tây nhiều nhà vì việc n
ày mà
khốn khổ. ông Trần Danh Tiêu thân bị đánh đập sỉ nhục, triều đình nghị b
àn khép
vào tội chết, sau nhờ bỏ tiền ra chuộc mới được miễn. Sau Tiêu trung h
ầu đi qua
Di ái Đan Phượng bắt nhầm ông Trần Mô sai khiêng võng đ
ến Vân Canh. Dân
tình chấn động Tiêu mới thả Trần Công ra. Trần Công không chịu ôm cả đ
òn võng
đến phủ Chúa trình tờ khải về việc sửa chùa, việc mới chịu dừng”
Đoạn hai: “Chùa Kim Liên ở Làng Nghi Tàm, huyện Quảng Bá xưa kia không bi
ết
tên gì. Khoảng thời Cảnh Hưng Thánh tổ Thịnh Vương (Tr
ịnh Sâm) sai nhặt
nhạnh ở chùa Bảo Lâm đề làm rồi ban tên là Kim Liên Tự. ông Phan Trọng Phi
ên
có phụng chỉ soạn văn bia:
Xưa chùa Bảo Lâm ở phía Tây phủ Chúa, phía Bắc gần chùa Bào Thiên, Th
ời Dụ
tổ Thuận Vương (uy vương Trịnh Giang) cho trùng tu. Hoạn quan l
à Tiêu trung
Hầu coi xét công việc, đã cho l
ấy gỗ lim từ Nghệ An, lợp bằng ngói kiểu mới ở
các lò ngói công, cực kỳ tráng lệ. Trước tòa tam bảo thờ tượng Thuận Vương đ
ội
mũ cổn, mặc áo cổ chéo, tay tả cầm ngọc khuê, tay hữu buông thõng, hai chân đ
ể
trần. Đến khi Thịnh Vương Tổng chính, để tránh âm dương k
ỵ nhau mới dời điện
và tượng đến Nghi Tàm... Khi Tây Sơn chiếm nước, Tư đ
ồ Nguyễn Văn Dũng(3)
từng lên chùa này chỉ vào tượng nói:
- Sao lại có tượng ở đây?
Người trụ trì trả lời: Đó là tượng vua. Dũng nói:
Không được, đây là tượng chủ cũ của ngươi. Sau này cứ thờ ta như th
ờ chủ cũ của
ngươi là được, sao không đem cất đi?
Trụ trì bèn dời thẳng xuống hậu đường, thờ cùng với di tượng của Huệ
hòa
thượng”.
Hai đoạn văn trên đã cho một số thông tin lịch sử sau:
1. Thời chúa Uy Vương Trịnh Giang cử Trung sứ xây dựng hai
chùa Tây Phương
và Bảo Lâm cùng một người chỉ huy là Tiêu Trung H
ầu. Lúc xảy ra việc, ông tiến
sĩ Trần Danh Tiêu có liên quan tới việc tu sửa chùa suốt ba năm không xong, n
ên
bị đánh đập, sỉ nhục, triều đình nghi bàn khép vào tội chết. Khi Tiêu Trung H
ầu đi
bắt, lại bắt nhầm tiến sĩ Trần Mô sai khiêng võng đến Vân Canh. Tiêu Trung Hầu
phát hiện ra là bắt nhầm nên đã thả Trần Mô. Lý do bắt nhầm vì hai ông có nhi
ều
điểm giống nhau là: cùng họ Trần, cùng quê ở huyện Đan Phượng, cùng đ
ỗ tiến sĩ
khoa Quý sửu niên hiệu Long Đức thứ 2 (1733) (Thời xưa thường danh xưng b
ằng
họ). Tiến sĩ Trần Mô khi được thả ra đã ôm cả đòn, võng đến phủ chúa trình t
ờ
khải về việc sửa chữa chùa, vi
ệc mới chịu dừng (việc bắt ông). Những thông tin
này cho thấy Tiêu Trung Hầu trông coi xây dựng hai chùa Tây Phương và B
ảo
Lâm nên đã có cùng một kiểu thiết kế kiến trúc mang đặc điểm l
à làm Hành cung
của chúa Trịnh.
2. Đoạn thứ hai Phạm Đỉnh Hồ cho biết thời Thuận Vương, Tiêu Trung Hầu đã l
ấy
gỗ lim từ Nghệ An, lợp ngói kiểu mới trung tu chùa B
ảo Lâm ở phía Tây Phủ
Chúa, cực kỳ tráng lệ. Đến đời chúa Trịnh Sâm (Thịnh Vương) đã cho d
ời về Nghi
Tàm và đặt tên là chùa Kim Liên. Những sự việc này còn đư
ợc ghi lại ở bia đá đời
Vua Tự Đức thứ 21 (1867): “Năm Cảnh Hưng thứ 32 (1771) vua sai công thần l
à
Thiều quận công Phan Huy Đĩnh và Thái giám Tuân sinh h
ầu Nguyễn Khắc Tuân
di chuyển gỗ chùa Bảo Lâm ở phía Tây thành đến đây. Nhân có cái nền cũ m
à xây
dựng chùa gọi tên là Kim Liên” (tấm bia này hiện dựng tại chùa Kim Liên). C
ũng
sự việc này ta còn thấy ghi trong sách Tây hồ chí: “Năm Cảnh Hưng th
ứ 32 (1771)
chúa Trịnh Sâm sai lấy gỗ chùa Bảo Lâm và chùa Quán sứ sang để sửa chữa ch
ùa
này và đổi tên thành Kim Liên. Quan Đại học sĩ thời ấy là Phan Trọng Phi
ên còn
làm bia ghi lại nay vẫn còn”(4)
ở phần hai (tư liệu mới phát hiện) Phạm Đình Hồ còn cho bi
ết một số chi tiết quan
trọng là tư đồ Nguyễn Văn Dũng đến thăm chùa Kim Liên và đã có một cử ch
ỉ rất
văn hóa là bắt cất tượng của uy vương Trịnh Giang đi mà không đập phá. Ông c
òn
dạy rằng “sau này cứ thờ ta như thờ chủ cũ của ngươi là được”, lúc n
ày là chùa
Kim Liên còn nguyên vẹn. Như vậy ông đến thăm vào lúc nào? Đại tướng Võ V
ăn
Dũng theo Quang Trung ra giải phóng Thăng Long tháng giêng năm K
ỷ Dậu
(1789) tiêu diệt quân Thanh, ông giữ chức Đại tư đồ tước quận công, Kinh lư
ợc sứ
Bắc Hà, Tổng trấn binh mã 4 trấn Bắc Hà t
ừ năm 1789 đến 1792. Sau chiến thắng
Võ Văn Dũng còn phải lo việc phòng thủ, ổn định nhân dân nên ông ch
ỉ có thế đến
thăm chùa Kim Liên vào khoảng năm 1790 (trước khi về thăm qu
ê làng Đan Giáp,
Thanh Miện, Hải Dương) đến đầu năm 1792. Tháng 4 năm 1792, Đại tư đồ V
õ
Văn Dũng cùng Nguyễn Quang Thùy, Phan Huy ích, Võ Văn Tấn đưa Giả vư
ơng
Phạm Công Tri sang Yên Kinh (Bắc Kinh) gặp vua nhà Thanh. S
ự việc ông đến
thăm thấy tượng thờ uy vương Trịnh Giang và bắt cất đi, sư trụ trì dời tư
ợng
xuống hậu đường thờ cúng cùng với di tượng của Huệ hòa thượng (sư Huệ trư
ớc
đây là nội thị của chúa uy vương, đến thời Chúa Trịnh Sâm ông ra trụ tr
ì chùa Kim
Liên). Từ đó suy ra tấm bia “Hậu thần bi ký” niên hi
ệu Quang Trung thứ 1972 chỉ
là sửa chữa nhỏ lặt vặt của dân phường Nghi Tàm, kinh phí nh
ỏ hẹp, thời gian
ngắn (2 tháng) làm sao có thể tạo dựng được chùa hoành tráng đẹp đẽ đến nh
ư
vậy. Khi tư đồ Võ Văn Dũng đến thăm chùa trước khi tu sửa ông còn thấy tư
ợng
uy vương ở tòa tiền đường liền bắt sư trụ trì mang xuống thờ ở hậu đư
ờng. Việc
xây dựng lớn là hoang đường vì lý do sau: Biến cố ngày 29 tháng 7
năm Nhâm Tý
(1792) Vua Quang Trung mất đột ngột m
à ngay sau đó 1 tháng là tháng tám năm
Nhâm Tý (1792) lại được phép trùng tu xây lớn, dựng lại ho
àn toàn chùa Kim
Liên là không thể xảy ra được vào thời điểm Hoàng đ
ế Quang Trung mất. Năm
năm sau, mùa thu năm Đinh Tỵ (1797) Phạm Đình Hồ cùng với ba ngư
ời bạn đến
thăm lại chùa, tả lại cảnh chùa khói sóng man mác, ông còn xuống hậu đư
ờng tả