DỪA NƯỚC
Nypa fruticans Wurmb., 1779
Tên đồng nghĩa: Nipa fruticans Thunb., 1782; Nipa littoralis Blanco
Họ: Cau dừa - Palmae
Tên thương mại: Nipa palm; Mangrove palm
Hình thái
Dừa nước - Nypa fruticans Wurmb.
1. Dáng cây; 2. Cụm hoa; 3. Cụm quả
Cây mọc ven bờ nước, có thân ngầm
đơn trục bò lan trên mặt đất, đường kính
đến 45cm, mang nhiều sẹo lá lớn xếp
chồng lên nhau, trông như các chiếc thớt,
mặt dưới có rễ. Lá mọc cụm, 3-5 lá, vươn
lên theo chiều đứng thẳng, dài 3,0-6,5m,
dạng lông chim; cuống lá rất mập, dài đến
1,5m, hình trụ, có rãnh ở bên; gốc phình lên
thành hình bẹ ngắn; thuỳ lá con nhiều, hình
đường, dài 1,2-1,5m, rộng 6,5-8,5cm, dai,
gân giữa ở mặt dưới mang nhiều vảy mầu
nâu ép sát.
Cụm hoa đơn độc, nằm trong nách lá,
đứng thẳng và phân nhánh, cao đến 60-
90cm, có nhiều lá bắc; cuống mập hình trụ,
dài. Hầu hết các nhánh có lá bắc lớn, hình
ống, dai. để bảo vệ hoa và quả. Các cụm
hoa đực hình bông thường mọc từng đôi,
hình trụ, thường hơi cong, dài khoảng 5cm.
Hoa có 2 dạng rất khác nhau, nhưng chúng
có bao hoa giống nhau; hoa đực mang 3
nhị; chỉ nhị dính thành cột, không có nhuỵ
thoái hoá; hoa cái cũng không có nhị thoái
hoá, bầu 3 lá noãn rõ, hơi dài hơn bao hoa,
không bằng nhau, hơi cong và có cạnh, với
núm nhuỵ hình phễu.
Cụm quả lớn, hình cầu, đường kính khoảng 40cm. Quả hạch, phát triển từ 1 lá noãn, bị ép
và có cạnh không đều, hình tháp, kích thước 10-15x6-8cm, màu nâu đến đen nhạt; vỏ quả
nhẵn, lớp giữa có sợi, lớp phía trong dày. Hạt hình trứng rộng, phía bên có gờ, tễ ở gốc, nảy
mầm ngay trên cây, với rễ mầm thò ra và đẩy quả ra ngoài.
Phân bố
Việt Nam:
Cây phân bố ở các tỉnh từ đèo Hải Vân trở vào. Tập trung nhiều ở các vùng nước lợ và
cửa sông của các tỉnh thuộc miền Đông và Tây Nam Bộ như thành phố Hồ Chí Minh, Bến Tre,
Trà Vinh, Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau, Kiên Giang (Phú Quốc). Khoảng những năm 50 của
thế kỷ trước, dừa nước đã được đưa ra trồng thử ở bến phà Rừng (Quảng Ninh), cây có thể
sinh trưởng, phát triển bình thường.
Thế giới:
Dừa nước phân bố nhiều ở các nước Đông Nam Á. Đây
là loài thuộc nhóm Một lá mầm cổ nhất. Hoá thạch của cây tìm
thấy cả ở Châu Âu và Châu Mỹ. Dự đoán loài này đã có mặt
trên trái đất từ 13- 63 triệu năm trước đây. Hiện nay cây phân
bố chủ yếu ở vùng xích đạo, từ vĩ độ 100 Nam đến 100 Bắc,
kéo dài từ Sri Lanka qua vùng Đông Nam Á, đến phía Bắc
Australia. Cây cũng đã được nhập vào phía tây châu Phi từ
đầu thế kỷ 20. Vùng rừng dừa nước lớn nhất là ở Indonesia,
rộng khoảng 700.000ha, rồi đến Papua New Guinea
(500.000ha) và Philippin (8.000ha). Điểm cực bắc khu phân
bố của dừa nước là đảo Ryukyu của Nhật Bản và điểm cực
nam là nam Australia. Ở nhiều nước Đông Nam Á, dừa nước
đã được đưa vào trồng trọt.
Đăc điểm sinh học
Đây là loài cây nhiệt đới, vùng sinh trưởng có nhiệt độ
trung bình thấp 200C và nhiệt độ trung bình cao nhất 32-350C.
Khí hậu tốt nhất để cây phát triển là vùng từ cận ẩm ướt đến
ẩm với lượng mưa lớn hơn 100mm/tháng và phân bố đều
trong năm.
Dừa nước chỉ mọc ở vùng nước lợ, tập trung nhất là các
cửa sông, dọc theo các kênh rạch và các con sông đào vùng
ven biển. Nó có thể xâm nhập ngược cửa sông hàng chục
kilômet. Rất ít gặp dừa nước dọc theo các bờ biển. Điều kiện tốt để phát triển dừa nước là thân
ngầm thường xuyên bị ngập trong nước lợ. Chính vì vậy dừa nước mọc rất nhiều ở vùng cửa
sông bị ngập triều, có độ mặn từ 1-9mg/lít; chúng phát triển mạnh trên đất bùn hoặc đất phù sa
giàu mùn, độ chua khoảng 5, lượng oxygen thấp.
Phân bố của dừa nước
ở Việt Nam
Dừa nước thường mọc thành quần thụ thuần loại, nhưng ở một số nơi, chúng mọc lẫn với
các loài cây gỗ của rừng ngập mặn như đước, vẹt, mắm; tầng dưới rừng là các loài ô rô, ráng
và lá náng. Các quần thụ dừa nước tự nhiên mọc rất dày đặc, tuỳ theo các địa phương, số cây
trong 1ha từ 2.000- 5.000 hoặc 10.000 cây. Hoa dừa nước muốn thụ phấn phải nhờ một loài
ruồi thuộc họ Ruồi dấm (Drosophilidae).
Mùa quả chín tháng 2-4; mỗi buồng có từ 40-60 quả. Mỗi kilogram có 9-12 quả. Một cụm
quả có khoảng 88-133 quả.
Công dụng
Dừa nước là một loài cây LSNG đa tác dụng. Từ rất lâu đời, người dân địa phương đã sử
dụng cây dừa nước vào nhiều mục đích khác nhau. Lá dừa nước có kích thước lớn được dùng
để lợp và làm vách nhà, làm chổi, đan rổ rá, làm chiếu và đan mũ; các sợi từ bẹ lá dùng làm
ván ép tốt. Nội nhũ sừng (cùi) non ăn được, có thể dùng làm mứt.
Ở nhiều nước châu Á, từ rất lâu đời, dung dịch ngọt lấy từ cuống cụm hoa quả dừa nước
được dùng để chế thành đường, nước giải khát, rượu hay dấm ăn. Ở các chợ miền Tây Nam
Bộ, loại đường đen làm từ dịch dừa nước được bán khá phổ biến. Ở Indonesia, Malaysia và
Philippin dung dịch cụm hoa dừa nước lên men nhẹ để tạo ra một loại nước uống như bia của
địa phương.
Dừa nước còn được dùng làm thuốc chữa nhức đầu, đau răng; Một số nơi dùng cùi dừa
nước khi già rất cứng để thử chế biến các hàng mỹ nghệ… nhưng đã thất bại vì nó dễ bị nấm
và côn trùng phá hại.
Dừa nước là cây có vai trò quan trọng bảo vệ các bờ kênh rạch, chống xói mòn, lở đất do
sóng mạnh đánh vào bờ. Nó cũng có tác dụng giữ đất bồi ven kênh rạch. Ở bờ các đầm nuôi
tôm nước lợ, trồng dừa nước dọc theo mương, vừa có tác dụng giữ đất, vừa che bóng cho
đầm, giữ nước mát làm chỗ trú cho tôm lúc nắng nóng
Kỹ thuật nhân giống, gây trồng
Nhân giống:
Ở Việt Nam, dừa nước được trồng từ hạt (quả). Bằng cách ấn trực tiếp các quả nhỏ xuống
bùn, nhưng ở chỗ đất bồi nhanh thì dễ bị bùn lấp mất quả hoặc khi trồng ở các bãi ven sông dễ
bị sóng to gây ra do các tầu, thuyền chạy tốc độ cao kéo đi. Biện pháp bảo đảm nhất là ươm
cây trên luống hoặc trồng trong bầu. Cây 4 tháng tuổi có thể mang đi trồng.
Kinh ngiệm ở Bangladesh (Siddiqui và cộng sự, 1993), có 2 cách nhân giống:
1/ Quả được cắm sâu 5cm trên mặt luống. Luống được tưới nước lợ đều trong 2 tháng, khi
cây con ra nhiều rễ thì mang trồng.
2/ Quả được bảo quản trong các mương, rạch, ngập triều nước lợ; định kỳ sau 2 tháng
đem trồng trên bãi: Tỷ lệ nảy mầm thường đạt 90%, tỷ lệ sống trên 75%. Cần chú ý là cây con
có rất nhiều rễ chùm cắm vào bùn. Do đó, chờ khi nước triều cao hãy khoả nhẹ bùn xung
quanh bộ rễ, sau đó đào cây đi trồng để tránh làm đứt rễ.
Trồng và chăm sóc:
Mật độ trồng 2.500-4.400cây/ha (với khoảng cách 2x2m hoặc 1,5x1,5m).
Khai thác, chế biến và bảo quản
Chưa có qui trình khai thác lá dừa nước, nhưng khi khai thác chỉ nên chặt các lá già và
chừa lại các lá non. Khi khai thác rừng dừa nước phải tỉa thưa nhiều để có thể đi thuyền hoặc
lội vào thu hái lá hoặc dịch cụm quả. Điều đó còn giúp tăng cường ánh sáng cho cây, khiến cây
tăng trưởng và ra hoa quả đều hơn, đồng thời cũng làm tăng sản lượng lá và dịch chiết. Khi cắt
lá để lợp cần chặt sát gốc và để lại ít nhất 2-3 lá trên thân.
Để khai thác dịch cụm quả, cần giảm lượng lá lấy hàng năm, nhưng các lá già cần cắt hết
để tránh việc khi chúng rụng làm đứt cuống cụm quả.Muốn khai thác dịch cuống quả để làm
đường thì chỉ nên khai thác khi cây 5 tuổi và ra hoa lần thứ hai. Kinh nghiệm ở Papua New
Guinea, trước khi cắt cuống quả cần uốn cong cuống quả 12 lần, vỗ nhẹ vào nó 64 lần, đá vào
gốc cuống 4 lần. Việc xử lý đó diễn ra ở nhiều thời điểm khác nhau và bắt đầu vào thời gian 2-6
tháng sau khi cây ra hoa.Sau đó cắt đứt cuống cụm quả. Để đảm bảo dịch chảy ra đều, cần cắt
1 khoanh dày 1-2cm trên cuống cụm quả, mỗi ngày 2 lần. Buộc 1 lóng tre hay dụng cụ làm
bằng vật liệu khác để hứng dịch chảy ra. Thời gian hứng dịch phụ thuộc vào chiều dài của
cuống cụm quả. Ở Papua New Guinea thời gian hứng dịch ở mỗi cuống cụm quả có thể đến
100 ngày; ở Malaysia là 340 ngày, ở Indonesia là 300 ngày, còn ở Philippin chỉ có 60 ngày. Chỉ
nên trích một cuống cụm quả trên mỗi cây. Nếu trích nhiều sẽ ảnh hưởng đến cây và năng suất
dịch tiết ra.. Ở Papua New Guinea lượng dịch nhận được trên 1 cây trong vòng 24 giờ là 1,3 lít;
ở Malaysia là 0,47 lít; ở Indonesia là 2,5 lít. Sản lượng hàng năm cho 1ha ở Indonesia là
168.500 lit, ở Papua New Guinea là 169.000 lit và ở Philippin là 126.000 lit. Rừng dừa nước
non cho năng suất cao hơn rừng già. Tính bình quân mỗi năm 1ha dừa nước cung cấp được
15-20 tấn đường.
Trong điều kiện kinh doanh tốt, rừng dừa nước để chế biến đường, như ở Malaysia có thể
đạt 20,3 tấn đường/ha/năm. Còn trồng đại trà năng suất chỉ 5- 7 tấn đường/ha/năm.
Chế biến. Sau khi thu được dịch ngọt, sẽ cô thành đường hoặc chế biến các sản phẩm
khác.
Nếu muốn chế biến rượu phải cho lên men ngay. Sau 30 giờ, dịch sẽ biến thành rượu, với
6,2-9,5 độ cồn. Từ dịch ngọt có thể chế biến thành dấm với 6,2-7,2% acid acetic.
Giá trị kinh tế, khoa học và bảo tồn
Dừa nước là một loài cây LSNG đa tác dụng, đặc biệt là có giá trị kinh tế cao. Cây cho các
sản phẩm như lá để lợp nhà, thưng vách, cho đường ăn, dấm, cồn, nhưng lại mọc ở những
vùng đất khó sử dụng vào mục đích khác. Vì vậy nên phát triển loài cây này để có đóng góp
cho kinh tế địa phương và xoá đói giảm nghèo.
Trong một số năm gần đây, nhiều dải dừa nước ven sông rạch đã bị chặt bỏ để tạo các ao
nuôi tôm. Kết quả là bờ sông, rạch không có cây bảo vệ nên bị sụt lở mạnh. Ở nhiều địa
phương đã phải trồng lại cây dừa nước hoặc các loài cây gỗ khác ngập mặn, rất tốn kém công
sức và tiền bạc. Vì vậy phải giữ lại các dải dừa nước ở cửa sông lớn và ven kênh rạch để bảo
vệ môi trường và chống sụt lở đất.
Tài liệu tham khảo
1. Phan Nguyên Hồng (chủ biên) (1997). Vai trò của rừng ngập mặn Việt Nam. Kỹ thuật trồng và chăm sóc: 146-149; 2. Flach
M. and Rumawas F. (Editors) (1996). Plants Resources of South - East Asia. Plants yielding non-seed carbohydrates. No 9: 133-
136. PROSEA. Bachkhuys Publishers, Leiden, Netherlands.