ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
NGUYỄN THỊ GIANG
HỆ THỐNG NHÂN VẬT VÀ THI PHÁP THỂ HIỆN
CHÚNG TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM
GIAI ĐOẠN TỪ THẾ KỈ X ĐẾN THẾ KỈ XV
Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 62 22 34 01
LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC
Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. TS TRẦN NHO THÌN
HÀ NỘI - 2014
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các
số liệu và kết quả nghiên cứu trong Luận án này là trung thực và chưa
từng được công bố trong bất kì công trình nào trước đó. Nếu vi phạm tôi
xin hoàn toàn chịu trách nhiệm.
Hà Nội, ngày ….tháng ….. năm 2014
Tác giả Luận án
Nguyễn Thị Giang
1
MỤC LỤC
Lời cam đoan ............................................................................................................... 1
Mục lục ........................................................................................................................ 1
Danh mục các chữ viết tắt ........................................................................................... 3
MỞ ĐẦU .................................................................................................................... 4
CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU ................................. 16
1.1. Tổng quan về lịch sử vấn đề nghiên cứu ........................................................ 16
1.1.1. Lịch sử nghiên cứu về ba loại nhân vật Thiền sư, Liệt nữ, Hoàng đế
trong văn học giai đoạn X-XV .............................................................................. 16
1.1.2. Nghiên cứu về thi pháp tả nhân vật văn học trung đại ............................... 26
1.2. Giới thuyết chung về vấn đề nghiên cứu ........................................................ 31
1.2.1. Khái niệm hệ thống ..................................................................................... 32
1.2.2. Khái niệm về nhân vật ................................................................................ 32
1.2.3. Nhân vật trong văn xuôi và nhân vật trong thơ ......................................... 33
1.2.4. Khái niệm thi pháp và thi pháp học ........................................................... 34
1.2.5. Kiểu tác giả ................................................................................................. 36
Tiểu kết chƣơng 1 .................................................................................................... 40
CHƢƠNG 2: NHÂN VẬT THIỀN SƢ .................................................................. 41
2.1. Mấy vấn đề về tông phái Thiền Tông ............................................................. 41
2.1.1. Giới thiệu chung về Thiền Tông ................................................................. 41
2.1.2. Đường lối Thiền Tông và quan niệm về ngôn từ của Thiền Tông .............. 42
2.1.3. Thiền Tông tại Việt Nam ............................................................................. 44
2.2. Nhân vật thiền sƣ Huyền Quang tự biểu hiện qua thơ thiền-kệ .................. 47
2.2.1. Chân dung tự hoạ của thiền sư Huyền Quang ........................................... 47
2.2.2. Thi pháp miêu tả nhân vật Huyền Quang trong Thơ Thiền ........................ 57
2.3. Nhân vật thiền sƣ Huyền Quang trong “Tam Tổ thực lục”......................... 67
2.3.1. Về văn bản Tổ gia thực lục (TGTL) ............................................................ 67
2.3.2. Phân tích nhân vật thiền sư Huyền Quang qua cái nhìn của tác giả
“Tam Tổ thực lục” ................................................................................................ 70
2.3.3. Thi pháp thể hiện nhân vật thiền sư Huyền Quang trong “Tổ gia thực lục” .... 79
Tiểu kết chƣơng 2 .................................................................................................... 85
2
CHƢƠNG 3: NHÂN VẬT LIỆT NỮ ..................................................................... 87
3.1. Câu chuyện về nàng liệt nữ Mỵ Ê và thực tế lịch sử ..................................... 89
3.1.1. Khảo sát sự tích về Mỵ Ê ............................................................................ 89
3.1.2. Những ghi chép của chính sử về người liệt nữ ................................................ 91
3.1.3. Câu chuyện nhân vật Mỵ Ê nhìn từ góc nhìn lý luận nghiên cứu giới ...... 97
3.2. Nghệ thuật thể hiện nhân vật liệt nữ Mỵ Ê ................................................... 100
3.2.1. Ngoại hình ................................................................................................. 100
3.2.2. Ngôn ngữ ..................................................................................................... 104
3.2.3. Tâm lí ......................................................................................................... 106
3.2.4. “Mô típ chọn cái chết” ............................................................................. 108
3.2.5. Hình mẫu Mỵ Ê và sự tiếp nối cảm hứng ................................................. 113
Tiểu kết chƣơng 3 ................................................................................................... 117
CHƢƠNG 4: NHÂN VẬT HOÀNG ĐẾ .............................................................. 118
4.1. Quan niệm về hoàng đế trong bối cảnh văn hóa, xã hội, chính trị thời
trung đại ................................................................................................................. 119
4.2. Cội nguồn văn hóa của “mô hình” hoàng đế sáng tác văn chƣơng ........... 121
4.2.1. Từ quan niệm về văn học…....................................................................... 121
4.2.2… Đến thực tế sáng tác thơ ca của Hoàng đế Lê Thánh Tông ................... 124
4.3. Chân dung tự hoạ của Hoàng đế Lê Thánh Tông ....................................... 126
4.3.1. Cái nhìn về Đức của hoàng đế Lê Thánh Tông ........................................ 126
4.3.2. Cái nhìn trong tư tưởng đường lối chính trị của hoàng đế Lê Thánh Tông . 135
4.4. Thi pháp thể hiện hình tƣợng hoàng đế Lê Thánh Tông trong thơ .......... 145
4.4.1. Hệ thống ngôn ngữ và hình tượng nghệ thuật biểu đạt những tư tưởng
chính trị, quan niệm của Nho giáo ..................................................................... 145
4.4.2. Hệ thống ngôn ngữ và hình tượng nghệ thuật biểu đạt cho quan niệm
về Đức của đế vương .......................................................................................... 149
Tiểu kết chƣơng 4 .................................................................................................. 152
KẾT LUẬN ............................................................................................................ 154
DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN
QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ........................................................................................ 157
TÀI LIỆU THAM KHẢO .................................................................................... 158
PHỤ LỤC
3
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
ĐHQGHN: Đại học quốc gia Hà Nội
ĐHSPHN: Đại học sư phạm Hà Nội
GD: Giáo dục
Hà Nội: H
HĐQATT: Hồng Đức Quốc Âm thi tập
KHXH: Khoa học xã hội
NCVH: Nghiên cứu văn học
NXB: Nhà xuất bản
TCVH: Tạp chí văn học
TGTL: Tổ gia thực lục
tr.: Trang
VĐUL: Việt điện u linh
VHTĐ: Văn học trung đại
VHTĐVN: Văn học trung đại Việt Nam
VHTT: Văn hoá - Thông tin
VN: Việt Nam