ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
PHÙNG THỊ HỒNG THANH
NGHỆ THUẬT BÚT KÍ CHÂN DUNG
CỦA HÀ MINH ĐỨC QUA "NGƯỜI CỦA MỘT THỜI"
VÀ "TÀI NĂNG VÀ DANH PHẬN"
LUẬN VĂN THẠC SĨ
CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM
Hà Nội - 2016
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
PHÙNG THỊ HỒNG THANH
NGHỆ THUẬT BÚT KÍ CHÂN DUNG
CỦA HÀ MINH ĐỨC QUA "NGƯỜI CỦA MỘT THỜI"
VÀ "TÀI NĂNG VÀ DANH PHẬN"
LUẬN VĂN THẠC SĨ
CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM
MÃ SỐ: 60220121
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Ngọc Thiện
Hà Nội – 2016
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài ........................................................................................... 1
2. Lịch sử vấn đề ............................................................................................... 3
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ................................................................. 5
4. Mục đích nghiên cứu ..................................................................................... 5
5. Phương pháp nghiên cứu ............................................................................... 5
6. Bố cục luận văn ............................................................................................. 6
NỘI DUNG ....................................................................................................... 7
Chương 1. KHÁI QUÁT VỀ THỂ TÀI CHÂN DUNG VĂN HỌC
TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI ............................................... 7
1.1. Khái niệm thể tài chân dung văn học ..................................................... 7
1.2. Nguồn gốc ra đời và sự phát triển của thể tài chân dung văn học ở
Việt Nam ......................................................................................................... 10
1.2.1. Nguồn gốc ............................................................................................. 10
1.2.1.1. Con người cá nhân ra đời, nghề văn được xác lập ........................... 11
1.2.1.2. Sự tiếp thu văn học nước ngoài .......................................................... 14
1.2.1.3. Phê bình văn học phát triển ............................................................... 15
1.2.2. Sự phát triển .......................................................................................... 17
1.3. Đặc trưng của thể tài chân dung văn học ............................................ 20
1.3.1. Chân dung văn học là một thể văn học thuộc loại bút ký ..................... 20
1.3.2. Chân dung văn học là thể văn học bộc lộ rõ nét chủ quan của người
viết ................................................................................................................... 22
1.3.3. Chân dung văn học mang tính phê bình văn học .................................. 24
TIỂU KẾT ...................................................................................................... 26
Chương 2. ĐẶC SẮC TÀI NĂNG VÀ NHÂN CÁCH QUA CHÂN DUNG
CÁC KIỂU NHÂN VẬT CỦA HÀ MINH ĐỨC ....................................... 27
2.1. Các nhà chính trị .................................................................................... 27
2.2. Các nhà văn hóa, nhà giáo, nhà nghiên cứu văn học .......................... 33
2.3. Các nhà văn nghệ sĩ................................................................................ 40
TIỂU KẾT ...................................................................................................... 51
Chương 3. NGHỆ THUẬT KHẮC HỌA CHÂN DUNG NHÂN VẬT
TRONG BÚT KÝ CỦA HÀ MINH ĐỨC ................................................... 52
3.1. Nghệ thuật miêu tả ................................................................................. 52
3.1.1. Miêu tả bề ngoài nhân vật ..................................................................... 52
3.1.2. Miêu tả cử chỉ, ngôn ngữ của nhân vật ................................................. 56
3.2. Nghệ thuật kể chuyện............................................................................. 62
3.2.1. Cách kể chuyện ..................................................................................... 62
3.2.2. Điểm nhìn nghệ thuật ............................................................................ 64
3.2.3. Tư thế của người kể ............................................................................... 67
3.3. Giọng điệu kể chuyện ............................................................................. 69
3.3.1. Giọng điệu trân trọng, ca ngợi ............................................................. 69
3.3.2. Giọng điệu chân thật ............................................................................. 70
3.3.3. Giọng điệu chậm rãi, trầm tư ................................................................ 71
3.3.4. Giọng điệu hóm hỉnh ............................................................................. 73
3.4. Bố cục bài bút ký .................................................................................... 75
3.5. Đặc điểm thể tài bút ký chân dung của Hà Minh Đức ....................... 76
3.5.1. Bút ký tiểu luận ..................................................................................... 76
3.5.2. Bút kí gắn liền với nghiên cứu .............................................................. 77
TIỂU KẾT ...................................................................................................... 79
KẾT LUẬN .................................................................................................... 80
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................ 82
1
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Thể tài chân dung văn học vốn đã ra đời từ khá lâu song trong khoảng
10 đến 15 năm trở lại đây, thể tài này mới phát triển mạnh mẽ, được người
đọc hứng thú đón nhận. Có thể điểm qua những cây bút có tiếng về lĩnh vực
chân dung văn học như Nguyễn Đăng Mạnh, Vương Trí Nhàn, Nguyễn Khắc
Phê, Văn Giá, Hữu Đạt, Nguyễn Phong Nam, Phan Ngọc Thu, Nguyên An...
Họ đều là những nhà phê bình, nhà giáo có tiếng trong lĩnh vực nghiên cứu và
phê bình văn học.
Hà Minh Đức là một nhà phê bình nổi tiếng, một nhà giáo ưu tú và một
trái tim thơ chân cảm. Với một tâm hồn tinh tế, nhạy cảm, một trí tuệ uyên
bác, giáo sư đã có những nghiên cứu giàu giá trị, đóng góp to lớn trong lĩnh
vực nghiên cứu, phê bình văn học. Ông là một trong số ít những nhà nghiên
cứu viết nhiều, viết đều ở mỗi giai đoạn với nhiều thể loại. Ông đã xuất bản
gần 40 tác phẩm, tiêu biểu như: Nhà văn và tác phẩm (1971); Thơ và mấy vấn
đề trong thơ Việt Nam hiện đại(1974); Thời gian và trang sách (1987); Khảo
luận văn chương (1987); Nguyễn Bính, thi nhân của đồng quê(1996); Đi tìm
chân lý nghệ thuật(1998); C. Mác, Ph. Ăng-ghen, V.I.Lê-nin và một số vấn đề
lý luận văn học (1982); Văn thơ Hồ Chí Minh (2000); Văn chương-tài năng
và phong cách(2001)...; các công trình nghiên cứu về các tác giả tiểu thuyết,
phóng sự truyện ngắn ở hai giai đoạn 1900-1945 và văn xuôi Việt Nam sau
Cách mạng Tháng Tám 1945. Với hàng chục đầu sách, bài viết, ông đã có
công khắc họa sự vận động và những điểm nhấn của thơ ca và văn xuôi Việt
Nam hiện đại.
Đến với phê bình văn học từ khi còn rất trẻ, gắn bó với nó hơn một nửa
thế kỷ, Hà Minh Đức có cái nhìn sâu sắc, uyên bác về những tác phẩm văn
học hiện đại đồng thời ông cũng là người nắm giữ nhiều kỷ niệm về những
nhà văn, nhà thơ, các nhà nghiên cứu phê bình văn học.
