ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA VĂN HỌC
TRẦN THỊ MỸ HÒA
TRẦN NHÂN TÔNG VÀ MẤY VẤN ĐỀ NỔI BẬT
CỦA VĂN HỌC THỜI TRẦN
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN
Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 60 22 34
Hà Nội - 2008
LUẬN VĂN THẠC SĨ | 1
Trần Nhân Tông và mấy vấn đề nổi bật của văn học thời Trần
MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU 3
1. Lý do chọn đề tài ............................................................................................................................ 3
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề. ............................................................................................................ 5
3. Mục đích, ý nghĩa của đề tài .......................................................................................................... 7
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu .................................................................................................. 8
5. Phương pháp nghiên cứu ................................................................................................................ 9
6. Cấu trúc đề tài ................................................................................................................................ 9
CHƯƠNG MỘT : TRẦN NHÂN TÔNG – ÔNG HOÀNG, GIÁO CHỦ,
TRIẾT GIA, THI NHÂN 10
1.1. Ông hoàng Trần Nhân Tông ..................................................................................................... 11
1.1.1. Trần Nhân Tông và hai cuộc chiến tranh vệ quốc .................................................................. 11
1.1.2. Vua Trần Nhân Tông và sự nghiệp xây dựng hòa bình thời hậu chiến ................................. 16
1.3. Trần Nhân Tông − triết gia lớn ................................................................................................. 25
1.3.1. Thế giới quan của Trần Nhân Tông ....................................................................................... 26
1.3.2. Nhân sinh quan của Trần Nhân Tông .................................................................................... 29
1.4. Trần Nhân Tông – thi sĩ trác tuyệt ............................................................................................ 35
Tiểu kết ....................................................................................................................................... 40
CHƯƠNG HAI: CÁC CẢM HỨNG LỚN TRONG SÁNG TÁC CỦA
TRẦN NHÂN TÔNG 41
2.1. Cảm hứng Cư trần lạc đạo trong sáng tác của Trần Nhân Tông .............................................. 42
2.1.1. Khái lược cảm hứng thiền nhập thế trong văn học đời Trần .................................................. 42
2.1.2. Cảm hứng Cư trần lạc đạo trong sáng tác của Trần Nhân Tông ............................................ 47
2.2. Cảm hứng dân tộc trong sáng tác của Trần Nhân Tông ............................................................ 59
2.2.1. Khái lược cảm hứng dân tộc trong văn học thời Trần ............................................................ 59
LUẬN VĂN THẠC SĨ | 2
Trần Nhân Tông và mấy vấn đề nổi bật của văn học thời Trần
2.2.2. Cảm hứng dân tộc trong sáng tác của Trần Nhân Tông ......................................................... 66
Tiểu kết ....................................................................................................................................... 76
CHƯƠNG BA: CÁC HÌNH TƯỢNG TRUNG TÂM TRONG SÁNG TÁC CỦA
TRẦN NHÂN TÔNG 78
3.1. Hình tượng thiền sư cầu giải thoát ............................................................................................ 78
3.1.1. Khái lược hình tượng thiền sư cầu giải thoát trong văn học thiền đời Trần........................... 79
3.1.2. Hình tượng thiền sư cầu giải thoát trong sáng tác của Trần Nhân Tông ................................ 83
3.2. Hình tượng thiên nhiên trong sáng tác của Trần Nhân Tông ................................................... 94
3.2.1. Khái lược vai trò của thiên nhiên đối với thiền gia và
hình tượng thiên nhiên trong văn học thiền thời Trần ..... 943.2.2. Hình tượng thiên nhiên trong
sáng tác của Trần Nhân Tông........................................................................................................... 99
Tiểu kết ..................................................................................................................................... 107
CHƯƠNG BỐN: TRẦN NHÂN TÔNG VÀ SỰ KHỞI ĐẦU CỦA
DÒNG VĂN HỌC NÔM VIỆT NAM 108
4.1. Chữ Nôm và văn Nôm trước Trần Nhân Tông ....................................................................... 109
4.2. Vai trò của hai tác phẩm Cư trần lạc đạo phú và
Đắc thú lâm tuyền thành đạo ca trong nền văn học Việt Nam ............................................... 110
4.2.1. Cư trần lạc đạo phú và Đắc thú lâm tuyền thành đạo ca –
Sự kết tinh của tinh thần và ngôn ngữ dân tộc ..................................................................... 110
4.2.2. Cư trần lạc đạo phú và Đắc thú lâm tuyền thành đạo ca
với quá trình Việt hóa Phật giáo..................................................................................................... 114
Tiểu kết .......................................................................................................................................... 118
KẾT LUẬN 120
Thư mục tài liệu tham khảo ........................................................................................................ 124
LUẬN VĂN THẠC SĨ | 3
Trần Nhân Tông và mấy vấn đề nổi bật của văn học thời Trần
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Năm 2008, Việt Nam long trọng tổ chức kỷ niệm 700 năm ngày mất Trần
Nhân Tông. 700 năm nhìn lại cuộc đời sự nghiệp của một vị vua lẫy lừng lịch sử,
người đã trở thành một trong những gương mặt tiêu biểu cho trí tuệ, niềm tự hào
của cả dân tộc ta.
Trong ký ức lịch sử, ông luôn hiện lên với vai trò một ông vua yêu nước
của cả một thời đại anh hùng, người đã dẫn dắt quân dân Đại Việt qua những
chiến thắng rực rỡ nhất, và cũng là một vị vua sáng, nổi tiếng khoan hòa, nhân
hậu. Song Trần Nhân Tông không chỉ để lại một sự nghiệp đế vương ít ai bì kịp,
ngoài vai trò vị vua trị vì đất nước, ông còn là một nhân cách toàn tài, một nhà
văn hóa lớn của dân tộc, một thi nhân, vị giáo chủ của một dòng thiền đặc sắc và
một triết gia - người dẫn dắt tư tưởng cho cả thời đại.
Trên cương vị Hoàng Đế, ông đã cùng vua cha trực tiếp lãnh đạo nhân dân
ta, tập hợp được rất nhiều vị tướng tài ba, huy động sức mạnh của toàn dân tộc, ba
lần đánh tan quân xâm lược Nguyên Mông − một đế quốc hung hãn và thiện chiến
nhất bấy giờ, từng gieo nỗi kinh hoàng cho toàn nhân loại. Những chiến thắng
Hàm Tử, Chương Dương, Bạch Đằng, Tây Kết dưới thời Trần Nhân Tông đã đem
lại trang sử vẻ vang, chói lọi đưa dân tộc ta lên đỉnh cao của thời đại. Không
những thế, vua Trần Nhân Tông đã mở rộng biên cương cho Tổ Quốc, đặt nền
tảng vững chắc cho sự nghiệp Nam tiến sau này. Trong thời bình, ông cũng luôn
là một vị vua sáng với những chính sách ổn định đất nước và lòng người. Dưới sự
trị vì của ông, cả dân tộc ta đã trở thành một khối đoàn kết vững mạnh.
LUẬN VĂN THẠC SĨ | 4
Trần Nhân Tông và mấy vấn đề nổi bật của văn học thời Trần
Ở phương diện văn học, Trần Nhân Tông là một trong những tác gia lớn,
tiêu biểu của thời Trần. Trần Nhân Tông đã để lại một khối lượng tác phẩm khá
lớn so với nhiều tác giả cùng thời với nhiều thể loại: Văn vận chữ Hán, thơ, phú
Nôm... Đặc biệt là hai tác phẩm chữ Nôm là Cư trần lạc đạo phú và Đắc thú lâm
tuyền thành đạo ca là hai trong số những tác phẩm viết bằng chữ Nôm sớm nhất
còn đến ngày nay, vì thế không chỉ dừng lại ở giá trị thiền học, hai tác phẩm này
còn mang ý nghĩa khẳng định tinh thần dân tộc và đóng góp cho dòng sáng tác
văn học Nôm của nước ta.
Nhắc đến Trần Nhân Tông, người ta còn biết đến ông với tư cách một vị
vua Phật, vị sư tổ thứ nhất, người sáng lập Thiền phái Trúc Lâm − một phái thiền
chủ trương “Cư trần lạc đạo”, có nhiều đóng góp đáng kể đối với đời sống chính
trị − xã hội thời kỳ này.
Do những thành tựu vĩ đại trong cả sự nghiệp chính trị, văn học và tôn giáo
của Trân Nhân Tông nên từ xưa tới nay, đã có rất nhiều người quan tâm, ghi
chép, nghiên cứu về ông. Các tác phẩm của Trần Nhân Tông cũng từng bước
được sưu tập trong các tác phẩm như: Việt âm thi tập, Toàn Việt thi lục, Tam tổ
thực lục... Tuy nhiên, mặc dù đã được nghiên cứu rất sớm trên nhiều bình diện:
văn học, sử học, triết học, nhất là bình diện văn học, nhưng những nghiên cứu về
văn học của Trần Nhân Tông phần lớn còn lẻ tẻ, rời rạc, chưa có sự liên hệ mật
thiết với nhau và chưa xứng đáng với tầm vóc một nhân cách tầm cỡ. Mặt khác,
các công trình nghiên cứu về ông, khi đi vào lý giải các thành tựu, các vấn đề đôi
khi không tránh khỏi có phần thiên lệch.
Vì vậy, có thể thấy sự nghiệp văn học, những đóng góp của Trần Nhân
Tông cho nền văn học Việt Nam vẫn chưa được nhìn nhận đầy đủ. Xuất phát từ
thực tế đó, và muốn bổ sung, đi sâu vào nghiên cứu những vấn đề nổi bật trong
sự nghiệp văn học của ông, hướng tới góp phần làm sáng tỏ một số vấn đề nổi
bật trong văn học thời Trần, chúng tôi đã chọn triển khai đề tài này.