Mối quan hệ giữa lý luận phê bình và sáng tác nhiếp ảnh
Cũng giống như các ngành văn học nghệ thuật khác, lý luận phê bình
nhiếp ảnh ra đời muộn hơn hoạt động sáng tác – Lý luận phê bình ra
đời là một nhu cầu tất yếu khách quan, là sự đòi hỏi của hoạt động sáng
tác trong quá trình phát triển của mình. Muốn hoạt động sáng tác phát
triển nhằm thỏa mãn nhu cầu thưởng thức nghệ thuật ngày một cao của
công chúng. Công tác sáng tác đòi hỏi lý luận phê bình phải chỉ ra được
cái hay, cái tốt, những cái được, chưa được, những thiếu sót, lỗi lầm
của quá trình sáng tạo.
Sáng tác nhiếp ảnh là một hoạt động sáng tạo, lý luận phê bình thuộc
phạm trù nhận thức và là lương tri của hoạt động đó. Sáng tác và lý
luận phê bình là hai mặt thống nhất của một nhu cầu tinh thần. Lý luận
phê bình cũng như sáng tác nhiếp ảnh đều xuất phát từ lợi ích xã hội, vì
sự tiến bộ của con người, vì nhu cầu thưởng thức nghệ thuật của công
chúng và vì sự phát triển của nghệ thuật nhiếp ảnh. Lý luận phê bình
cần hướng hoạt động sáng tạo nhiếp ảnh vào việc nâng cao trình độ
thẩm mỹ cho công chúng và góp phần giải quyết những vấn đề trung
tâm của cuộc sống đang đặt nặng lên vai người nghệ sĩ. Điều đó chứng
tỏ rằng, lý luận phê bình tuy sinh sau đẻ muộn so với hoạt động sáng
tác, nhưng trong tiến trình phát triển nghệ thuật, để thúc đẩy hoạt động
sáng tác đi đúng hướng nhằm thỏa mãn khả năng cảm thụ thẩm mỹ
ngày càng cao của người xem, đòi hỏi lý luận phê bình phải đi trước
một bước.
Nhưng để có một bài phê bình có giá trị học thuật, một ngọn đèn soi rọi
hướng đi cho hoạt động sáng tác, và làm cho nhà sáng tác ‘tâm phục
khẩu phục’ là một công việc hoàn toàn không dễ dàng chút nào, đòi hỏi
nhà lý luận phê bình chân chính trước hết phải nâng cao trình độ lý
luận, trình độ nhận thức xã hội, trình độ chuyên môn nghiệp vụ.
Có trình độ lý luận cao, chuyên môn giỏi, hiểu biết xã hội sâu sắc
nhưng cái tâm thiếu trong sáng, bẻ cong ngòi bút, chẳng những không
có tác dụng thúc đẩy sự nghiệp phát triển nhiếp ảnh mà còn gây ra
những phản ứng không đáng có ở người sáng tác và công chúng thưởng
thức.
Thực tế trong nhiều năm qua, công tác lý luận phê bình nhiếp ảnh
không những yếu và thiếu, mà còn hố ngăn cách giữa lý luận phê bình
và sáng tác. Một số nghệ sĩ sáng tác thường có định kiến cho rằng,
người làm công tác phê bình chẳng những không có lý luận, hiểu biết
chuyên môn mà phần lớn viết theo cảm tính, nặng về chỉ trích, xoi mói,
thiếu tinh thần xây dựng. Để làm cho bài viết có sức thuyết phục, họ
thường ‘tầm chương trích cú’, đưa ra một mớ lý luận cũ rích, nặng về
sách vở, không phù hợp với tình hình thực tế của xã hội ngày nay.
Trước tình hình đó, một số cây bút, để lấy lòng đôi bên (lý luận và sáng
tác), bài viết của họ vừa nêu lên một ít ưu điểm vừa nhẹ nhàng chỉ ra
một số nhược điểm chung chung, vô thưởng vô phạt
Trong lúc đó cũng có một số nhà phê bình cực đoan toàn ngợi ca, tôn
vinh tác phâm lên đến tận mây xanh với một mớ danh từ nào ‘làm rung
động hàng triệu trái tim’, nào ‘sống mãi với thời gian’, đỉnh cao nghệ
thuật .v..v... Bài viết của họ không những không thu phục được người
xem, mà ngay cả tác giả cũng cảm thấy ngượng.
Mặt khác cũng có những bài viết ‘đao to búa lớn’, nặng về chỉ trích,
quy chụp… Thậm chí còn có thâm ý, tìm về quá khứ của tác giả để
vạch ra nguyên nhân nội dung tác phẩm yếu kém. Với những bài viết
đó, bản thân nhà sáng tác không những không đồng tình, mà còn phản
ứng quyết liệt. Thiếu bình tĩnh để nhìn lại mình, nhìn lại tác phẩm. Họ
nổi xung cho rằng, bài viết nhằm lăng mạ, hạ uy tín của họ.
Để có mối quan hệ tốt, nhà phê bình cần xác định vị trí của mình là
‘người môi giới cái đẹp’. Do đó trước khi hạ bút, người phê bình cần có
lương tâm trong sáng: nói thẳng, nói thật, nói đúng, nói cả cái hay, cái
dở của đời sống tác phẩm với một thái độ chân tình cởi mở, cầu thị.
Người phê bình và người được phê bình không nên cho rằng: phê bình
là vạch ra khuyết điểm mà ngược lại cần tôn vinh cái hay, cái được.