578
CẦN NÂNG CAO TÍNH CHUYÊN NGHIỆP
TRONG ĐÀO TẠO BIÊN-PHIÊN DỊCH
ĐINH HỒNG VÂN
Khoa Ngôn ngữ & Văn hóa Pháp
Đặt vấn đề
Dịch là một môn học có trong hầu hết các chương trình dạy-học ngoại ngữ từ trước đến
nay. Điều đó thể hiện phần nào vai trò của dịch thuật trong giao tiếp quốc tế. Ở nước ta, các
cơ sở giảng dạy ngoại ngữ đã cung cấp rất nhiều cán bộ biên-phiên dịch cho nhiều lĩnh vực.
Tuy nhiên vẫn có nhiều câu hỏi được đặt ra như "Có dịch được không ?" hay "Có thể dạy
nghề dịch được không ?"
Để trả lời câu hỏi này thì không khó vì hiện nay trên Thế giới đã có nhiều cơ sở đào tạo
nghề dịch chuyên nghiệp theo đúng nghĩa của nó. Nhưng sẽ là thú vị hơn khi đi tìm hiểu
nguyên nhân gì đã làm nảy sinh câu hỏi kia ? Tại sao cần đào tạo dịch chuyên nghiệp và làm
thế nào để có thể làm được điều này ? Bản tham luận này sẽ cố gắng đi tìm câu trả lời cho
những câu hỏi này.
Có thể dịch được không ?
Theo Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ, "Dịch" là "chuyển nội dung diễn đạt từ
ngôn ngữ (hoặc hệ thống tín hiệu) này sang ngôn ngữ (hoặc hệ thống tín hiệu) khác.". Xét
theo đinh nghĩa này thì mọi việc chẳng có gì là phức tạp. Nhưng trên thực tế "dịch" đã làm
nảy sinh vô số vấn đề gây tranh cãi trên nhiều diễn đàn. Thậm chí nhiều giáo viên ngoại ngữ
nhưng vẫn không chắc chắn là mình có thể dịch được. Một trong những nguyên nhân của
hiện tượng này chính là sự đa nghĩa của từ "DỊCH". Thật vậy, "dịch" là một ừ được dùng để
chỉ nhiều thực tế khác nhau.
- Dịch có thể là thao tác chuyển mã (transcodage) thuần túy như dịch từ "riz" của tiếng
Pháp sang thành từ "gạo" hoặc "cơm" trong tiếng Việt,
- Dịch có thể là chuyển tải nội dung của các tác phẩm triết học, tôn giáo như kinh thánh,
- Dịch có thể là các hoạt động chuyển nội dung từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác nhờ
vào công nghệ thông tin như dịch máy,
- Dịch cũng có thể là các hoạt động chuyền ngữ bằng giọng nói như dịch tiếp xúc, hội
nghị, dịch ứng đoạn (interprétation consécutive) hoặc dịch song hành (interprétation
simultanée).
-
Hình như chính sự đa nghĩa của thuật ngữ này đã gây ra nhiều sự hiểu lầm không đáng
có. Trên thực tế hiện nay có hai kiểu quan niệm trái ngược nhau :
- cách quan niệm thứ nhất cho rằng dịch là một công việc hoàn toàn đơn giản và chỉ cần
biết ngoại ngữ là có thể dịch được.
579
- cách quan niệm thứ hai lại cho rằng dịch là một công việc vô cùng khó khăn nên muốn
dịch được thì người ta cần phải được đào tạo tại trung tâm chuyên biệt.
Cách quan niệm thứ nhất xuất phát từ chỗ cho rằng dịch chỉ thuần túy là công tác chuyển
mã. Nguyên nhân chính của quan niệm này là do người ta không nắm rõ bản chất của dịch,
không biết những yếu tố cần thiết để có thể dịch được.
Những người ủng hộ quan niệm này cho rằng chỉ cần biết các cặp từ tương ứng
(corespondants) trong hai ngôn ngữ là có thể dịch được. Chính vì vậy mà trong các giờ học
ngoại ngữ, thương xuyên có các bài tập dịch ngôn ngữ, tức là loại hình dịch chủ yếu là để
kiểm tra trình độ ngoại ngữ. Rõ ràng là các bài tập này có ích cho việc học ngoại ngữ, nhưng
chắc chắn là không đủ để đáp ứng yêu cầu của công tác dịch chuyên nghiệp.
Tuy nhiên, sau một thời gian học, nhiều cử nhân ngoại ngữ được huy động làm công tác
dịch thuật. Về phía người có tài liệu cần dịch, họ thường chỉ nghĩ tới những người được coi là
giỏi ngoại ngữ hay những người nhận dịch với mức thù lao thấp. Hiện nay, khi mà nhu cầu về
dịch ngày càng gia tăng thì hình như những yêu cầu về tính chuyên nghiệp của hoạt động dịch
thuật lại có vẻ mờ nhạt đi. Người ta có cảm giác rằng công việc của người dịch chỉ thuần tuy
như việc đánh máy còn việc chuyển ngữ thì được coi là tự động, gần như một phản xạ, một
khi người ta biết ngoại ngữ.
Đối với quan niệm cho rằng không thể dịch, có hai nguyên nhân chủ yếu. Thứ nhất là có
những người nói đến chuyện không dịch được một từ hoặc một câu nào đó bởi vì không có từ
tương ứng trong ngôn ngữ dịch. Nhưng quan niệm này chỉ có thể đúng nếu xem dịch thuật chỉ
là việc tìm kiếm những từ tương ứng ở ngôn ngữ dịch. Còn nếu xét về phương diện biểu đạt
ngôn ngữ thì nếu một thực tế đã được thể hiện ở một ngôn ngữ này thì nó cũng có thể được
biểu đạt ở ngôn ngữ khác.
Nguyên nhân thứ hai là do người ta chỉ căn cứ vào một số loại hình dịch tương đối đặc
biệt như dịch song hành. Khi thấy nói phiên dịch viên phải vừa nghe vừa nói thì nhiều người
cho rằng không thể dịch được như vậy. Quả thực loại hình dịch này đòi hỏi phải có một sự
chuẩn bị tương đối kỹ, nhưng nó cũng chỉ chiếm một phần rất nhỏ trong nhu cầu dịch thuật
nói chung. Vả lại từ xưa đến nay, khó có thể phủ nhận được sự tồn tại của hoạt động dịch
thuật, vậy không nên đặt vấn đề là có dịch được hay không nữa. Nếu có thì đó chỉ là do một
cá nhân nào đó không dịch được mà thôi chứ không phải là vấn đề nội tại của chính dịch
thuật.
Làm thế nào để dịch được
Để tránh cả hai quan niệm cực đoan này, và cũng là vì dịch thuật bao gồm nhiều loại hình
hoạt động khác nhau với những yêu cầu hết sức đa dạng ở nhiều cấp độ nên cần xác định cụ
thể các yêu cầu về chuyên môn, những kỹ năng cần có ở người dịch. Việc làm này sẽ cho
phép xây dựng các chương trình đào tạo ở nhiều trình độ khác nhau để đáp ứng nhu cầu khác
580
nhau. Thật vậy, vệc dạy dịch không chỉ nhằm mục đích đáp ứng nhu cầu của thị trường dịch,
mà còn có ích trong giờ học ngoại ngữ. Khi đó, các bài tập dịch sẽ giúp cho người học thấy rõ
những nét tương đồng và dị biệt giữa tiếng mẹ đẻ của người học và tiêng nước ngoài.
Về phần mình, người dạy có thể dùng các bài tập dịch để kiểm tra xem người học đã nắm
vững danh mục từ vựng và các quy tắc ngữ pháp đã được giới thiệu trong bài giảng hay chưa.
Tuy nhiên, cần phải cho người học biết tác dụng và mục đích của loại bài tập dịch trong giờ
học ngoại ngữ để họ biết rằng dịch trong giao tiếp là một loại hình hoạt động khác, đòi hỏi
nhiều kỹ năng khác.
Trong đào tạo biên-phiên dịch chuyên nghiệp, dịch được coi là một hoạt động giao tiếp, ở
đây mục đích không phải là đối chiếu hai ngôn ngữ vì người dịch đóng vai trò trung gian, là
cầu nối giữa các bên tham gia giao tiếp nhưng lại không có phương tiện ngôn ngữ chung.
Theo Christine DURIEUX : "Người dịch không dừng lại ở câu chữ để chuyển những
cau chữ đó sang một thứ tiếng khác mà dựa vào đó như một tấm ván bật của một vận động
viên nhảy cầu để tiếp cận với ý định giao tiếp và lấy đó làm nguyên liệu để xây dựng
nghĩa của thông báo vì trên thực tế, nghĩa không gắn với từ mà được xây dựng từ vật liệu
là từ."
Quan niệm này chỉ ra rằng nghĩa của thông báo không chỉ là từ vựng mà phải có sự can
thiệp của người tiếp nhận thông báo. Sự can thiệp đó thể hiện ở chỗ người dịch, ngoài việc
nắm chắc kiến thức về ngôn ngữ còn phải có một lượng kiến thức cơ bản nhất định về chủ đề
cần dịch, phải tính đến yếu tố hoàn cảnh giao tiếp của phát ngôn, đây chính là những điều
kiện cần thiết để người dịch có thể nắm bắt được nghĩa của thông điệp.
Sau khi đã nắm được nghĩa của thông điệp, người dịch chỉ còn phải tìm cách diễn đạt nội
dung ngữ nghĩa ấy bằng các phương tiện phù hợp của ngôn ngữ dịch. Điều này đã được các
tác giả của Lý thuyết dịch nghĩa (Théorie du sens) chỉ rõ : dịch không đơn giản là công việc
của ngôn từ, cái cốt lõi là nắm bắt đầy đủ ý nghĩa của thông điệp rồi chuyển toàn bộ ý nghĩa
ấy sang ngôn ngữ dịch. Để làm được việc này, người dịch cần phải được đào tạo một cách
chính quy, chuyên nghiệp.
Sự cần thiết của việc đào tạo biên-phiên dịch một cách chính quy
Các đại biểu tham dự Diễn đàn đào tạo ngành dịch ở bậc đại học tháng 9 năm 2008 và
Hội thảo về nghiên cứu ứng dụng Pháp ngữ tổ chức tháng 12 năm 2008 tại Đại học Đà Nẵng
nhất trí kết luận rằng cần phải xây dựng một chương trình đào tạo chính quy về biên-phiên
dịch để trang bị cho người dịch những kỹ năng cơ bản, cần thiết ngoài năng lực ngôn ngữ cao
mà họ có được từ các khóa học ngoại ngữ. Chỉ có vậy thì người dịch mới đủ khả năng để đap
ứng những yêu cầu khắt khe của dịch chuyên nghiệp. Việc xây dựng chương trình đào tạo
chính quy sẽ bắt đầu bằng việc xây dựng một khung tham chiếu bao gồm những phẩm chất và