NÂNG CAO TÍNH TƯ TƯỞNG, TÍNH CHÂN THỰC CỦA NHÀ BÁO
MỘT ĐỊNH HƯỚNG ĐÀO TẠO CÁN BỘ BÁO CHÍ TRONG BỐI CẢNH
TOÀN CẦU HÓA VÀ HỘI NHẬP HIỆN NAY Ở NƯỚC TA
PHẠM NGỌC QUANG
(*)
Trên cơ sở Nghị quyết Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung
ương khoá X Về công tác tư tưởng, lý luận, báo chí trước yêu cầu
mới, bài viết phân tích và làm sáng tỏ tính tư tưởng và tính chân
thực của sản phẩm báo chí nước ta trong bối cảnh toàn cầu hoá và
hội nhập quốc tế. Qua đó, bài viết chỉ ra vai trò của tính tư tưởng và
tính chân thực của sản phẩm báo chí nước ta đối với sự phát triển
của đất nước. Cuối cùng, bài viết đưa ra một số đề xuất nhằm góp
phần nâng cao tính tư tưởng và tính chân thực cho học viên báo chí.
Khi xác định tính chất của báo chí ở Việt Nam hiện nay, Nghị quyết
Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X Về
công tác tư tưởng, lý luận, báo chí trước yêu cầu mới, đã nhấn mạnh
5 điểm sau đây: tính tư tưởng, tính chân thực, tính nhân dân, tính
chiến đấu và tính đa dạng(1). Trong bài viết này, chúng tôi chỉ đề
cập tới tính tư tưởng và tính chân thực. Hơn nữa, “hoạt động báo
chí” là một khái niệm rất rộng, bao quát từ khâu tuyển chọn, đào tạo,
bố trí, sử dụng phóng viên báo chí; thiết kế và vận hành bộ máy làm
công tác báo chí, quản lý báo chí thích hợp với nhiệm vụ chính trị
của từng thời kỳ,… đến khâu thâm nhập thực tế để thu thập thông
tin, xử lý thông tin nhằm hình thành sản phẩm báo chí; biên tập; xã
hội hóa sản phẩm báo chí; theo dõi sự thâm nhập của sản phẩm đó
vào xã hội, tác động tích cực hoặc tiêu cực của sản phẩm đó tới tư
tưởng và hành động của con người; những biến đổi thực tế xã hội
dưới tác động của sản phẩm đó; sơ kết, tổng kết rút kinh nghiệm để
có sản phẩm báo chí với tác động hiệu quả hơn, mạnh mẽ hơn tới
cuộc sống… Do khuôn khổ của một bài viết, chúng tôi không thể
làm rõ tính tư tưởng và tính chân thực của tất cả các khâu đó, chỉ xin
đề cập ở khâu: nội dung sản phẩm báo chí và cần định hướng đào tạo
như thế nào để có phóng viên báo chí có năng lực tạo ra những sản
phẩm như vậy.
1. Tính tư tưởng, tính chân thực của sản phẩm báo chí nước ta
trong bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế
Cách mạng khoa học và công nghệ, mà cốt lõi là cách mạng thông
tin – nhân tố cơ bản nhất dẫn tới toàn cầu hoá – làm cho không gian
dường như ngày càng hẹp lại, thời gian ngày càng bị dồn nén. Tình
hình đó khiến cho các sản phẩm báo chí có tác động lan toả rất
nhanh, khiến cho mỗi người đều có cảm nhận dường như mình đang
sống ngay trong sự kiện diễn ra cách xa hàng vạn cây số; mặt khác,
nó cũng đòi hỏi các sản phẩm báo chí phải hết sức tinh lọc, thể hiện
tập trung nhất, ngắn gọn nhất tư tưởng chủ đạo cần chuyển tải. Thêm
vào đó, sự đúng sai của thông tin có phạm vi tác động khôn lường.
Bởi vậy, bảo đảm tính tư tưởng, tính chân thật của sản phẩm báo chí
là điều kiện cơ bản làm cho sản phẩm đó có tác động tích cực tới sự
phát triển xã hội, tới sự hiểu biết và cảm thông, chia sẻ giữa các quốc
gia trong bối cảnh toàn cầu hoá và hội nhập quốc tế hiện nay.
Điểm cốt lõi nhất trong tính tư tưởng của sản phẩm báo chí nước ta
là phải thể hiện được quan điểm: Báo chí là tiếng nói của Đảng, Nhà
nước, của các tổ chức chính trị – xã hội và là diễn đàn của nhân
dân, đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước và
hoạt động trong khuôn khổ của pháp luật(2) nhằm góp phần phát
huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của Đảng, Nhà nước và nhân
dân trong quá trình đổi mới vì chủ nghĩa xã hội ở nước ta.
Khi đánh giá sức mạnh của báo chí đối với sự thay đổi xã hội, lâu
nay, nhiều người vẫn cho rằng, báo chí là cơ quan quyền lực thứ tư.
Nói như vậy là đúng, song cần nhấn mạnh khía cạnh là cơ quan
quyền lực chính trị thứ tư. Nhấn khía cạnh này cốt để lưu ý tính tư
tưởng chính trị của báo chí. Không ít lần giới truyền thông tư bản
chủ nghĩa rêu rao về tính vô tư, tính trung lập, tính phi chính trị của
báo chí; song, trong thực tế, họ lại rất chặt chẽ trong định hướng tư
tưởng, định hướng chính trị của báo chí. Việc đưa tin của các phóng
viên phương Tây về cuộc chiến ở Irắc, về các cuộc bầu cử ở một số
nước nằm trong mưu đồ thực hiện chiến lược “cách mạng hoa
hồng”, “cách mạng hoa tuy líp”, “cách mạng sắc mầu”,… cho chúng
ta những minh chứng rõ rệt về vấn đề này.
Còn theo quan điểm của Đảng ta, “báo chí là tiếng nói của Đảng,
Nhà nước, của tổ chức chính trị – xã hội và là diễn đàn của nhân
dân, đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Đảng, sự quản lý của Nhà
nước và hoạt động trong khuôn khổ pháp luật”(3), nghĩa là, báo chí
phải mang tính tư tưởng sâu sắc. Tính tư tưởng quan trọng nhất là
người làm báo phải đứng vững trên lập trường của chủ nghĩa Mác -
Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, góp phần giữ vững định hướng xã hội
chủ nghĩa trong quá trình đổi mới đất nước vì mục tiêu dân giàu,
nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh, sớm đưa nước ta
thoát khỏi tình trạng kém phát triển, phấn đấu đến năm 2020 cơ bản trở
thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại. Việc hiện thực hoá tính
tư tưởng đó là biện pháp tốt nhất để báo chí góp phần tích cực vào việc
thực hiện thắng lợi Nghị quyết Đại hội X của Đảng, củng cố, tăng
cường sự thống nhất về tư tưởng, chính trị trong Đảng, sự đồng thuận
về chính trị và tinh thần trong nhân dân(4).
Muốn hoàn thành nhiệm vụ đó, qua sản phẩm báo chí của mình,
phóng viên phải góp phần khơi dậy ý chí quật cường của dân tộc, ý
chí quyết tâm thoát khỏi tình trạng nước kém phát triển, vươn lên
sánh vai cùng các cường quốc năm châu. Liên quan tới vấn đề này,
báo chí cần được định hướng vào việc phát huy vai trò của nhân tố
con người Việt Nam – nhân tố nội lực căn bản nhất, quan trọng nhất
cho sự phát triển đất nước. Bằng những sản phẩm báo chí của mình,
phóng viên phải thể hiện được năng lực phát hiện những nhân tố mới
cả trong cách nghĩ lẫn cách làm để có thể mang lại hiệu quả cao
trong việc thúc đẩy sự phát triển xã hội; chăm lo vun trồng, nuôi
dưỡng, nhân rộng những nhân tố mới,… Đó là một đòi hỏi tất yếu
đối với người làm báo ở Việt Nam lúc này.
Song, dừng lại như vậy là phiến diện, một chiều. Mọi sự vật nói
chung, con người Việt Nam nói riêng đều bao hàm mâu thuẫn trong
bản thân mình. Vai trò động lực của con người trong sự phát triển xã
hội chỉ được phát huy, khi nó biết khắc phục có hiệu quả những
“phản động lực của sự phát triển” tồn tại ngay trong bản thân mình.
Tự ý thức được mặt trái tồn tại ngay trong từng con người cũng như
trong cộng đồng xã hội là không dễ. Sản phẩm báo chí cần đóng vai
trò là gương soi để mỗi người, mỗi cộng đồng nhận ra mặt mạnh,
mặt yếu của mình để tìm cách phát huy, hoặc khắc phục. Do vậy,
tính tư tưởng không những không loại trừ, mà còn đòi hỏi phóng
viên phải phát hiện đúng và trúng những nhân tố cản trở, những mặt
trái ở từng con người cũng như trong cả cộng đồng; phân tích, mổ xẻ
sâu sắc theo hướng làm rõ những nguyên nhân căn bản của các nhân
tố tiêu cực đó, hoàn cảnh nào đã làm xuất hiện những nhân tố ấy,
con đường, giải pháp khắc phục chúng. Đó không phải là sự phê
phán mang tính phá hủy, mà là một sự phê phán mang tính xây
dựng, mang tính sáng tạo, có tác động tích cực không kém sự biểu
dương, động viên mặt tốt ở con người. Sự phê phán như vậy chỉ có
được khi người phê phán có cái tâm trong sáng, có động cơ lành
mạnh, thực sự vì nước, vì dân, không vụ lợi vì một khúc mắc cá nhân
nào đó.
Tính tư tưởng của báo chí còn thể hiện vai trò của nó trong việc góp
phần tạo lập, củng cố sự thống nhất tư tưởng đối với đường lối, quan
điểm mang tính cách mạng và khoa học của Đảng, chính sách, pháp
luật đúng đắn của Nhà nước, củng cố sự đoàn kết, thống nhất trong
xã hội, sự đồng thuận trong nhân dân. Nhiệm vụ này ngày càng trở
thành đòi hỏi cấp bách đối với mỗi nhà báo khi “trong Đảng đã xuất
hiện các ý kiến khác nhau về một số vấn đề cơ bản liên quan đến
đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước, ảnh hưởng
tới sự thống nhất tư tưởng. Trong cán bộ, đảng viên và nhân dân, kể
cả trong những lực lượng nòng cốt, gắn bó với Đảng, với chế độ, đã
phát sinh một số vấn đề tư tưởng, tâm trạng bức xúc đáng lo ngại,
ảnh hưởng tới tính đồng thuận xã hội. Các phần tử cơ hội chính trị
trong nước móc nối với thế lực thù địch, phản động ở nước ngoài
xuyên tạc, vu cáo, chống phá quyết liệt Đảng, Nhà nước ta trên lĩnh
vực chính trị, tư tưởng”(5).
Đoàn kết, thống nhất trong Đảng, đồng thuận trong nhân dân phải
dựa trên lý trí khoa học mới bền vững và có khả năng kiên định
trong mọi tình huống. Trong vấn đề này, tính tư tưởng của báo chí
cách mạng không chỉ có nghĩa là làm cho nhân dân quán triệt tư