intTypePromotion=1

Những vấn đề lý luận chung của quan hệ trung tâm và ngoại vi trên cấp độ không gian văn hóa

Chia sẻ: Kequaidan Kequaidan | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:10

0
28
lượt xem
4
download

Những vấn đề lý luận chung của quan hệ trung tâm và ngoại vi trên cấp độ không gian văn hóa

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Bài viết nhằm giúp hiểu rõ hơn mối quan hệ trung tâm và ngoại vi trong không gian văn hóa, giải quyết các mâu thuẫn và những xung đột đả khả dĩ giữa hai phạm trù này; đồng thời tìm hiểu đặc trưng không gian văn hóa xem xét trong không gian tự nhiên và không gian xã hội.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Những vấn đề lý luận chung của quan hệ trung tâm và ngoại vi trên cấp độ không gian văn hóa

NH÷NG VÊN §Ò Lý LUËN CHUNG CñA QUAN HÖ<br /> TRUNG T¢M Vµ NGO¹I VI<br /> TR£N CÊP §é KH¤NG GIAN V¡N HO¸<br /> <br /> <br /> NGUYÔN V¡N D¢N(*)<br /> <br /> <br /> <br /> ãi ®Õn quan hÖ trung t©m vµ ngo¹i tr−ng bëi c¸c ®Æc ®iÓm tù nhiªn nh− ®Êt<br /> N vi vÒ ph−¬ng diÖn v¨n ho¸ tr−íc<br /> hÕt lµ nãi ®Õn quan hÖ trong kh«ng gian<br /> ®ai, ®Þa h×nh, khÝ hËu, hÖ sinh th¸i... (*)<br /> Nghiªn cøu kh«ng gian tù nhiªn lµ<br /> v¨n ho¸. §©y lµ m«i tr−êng mµ sù t¸c mét trong nh÷ng nhiÖm vô ®Çu tiªn ®Ó<br /> ®éng qua l¹i gi÷a trung t©m vµ ngo¹i vi phôc vô cuéc sèng con ng−êi. §Æc biÖt,<br /> ®−îc thÓ hiÖn râ nhÊt. Mèi quan hÖ nµy khi kh«ng gian cã yÕu tè con ng−êi x·<br /> kh«ng ph¶i lóc nµo còng diÔn ra thuËn héi, th× nã trë thµnh mét ®èi t−îng phøc<br /> lîi cho sù ph¸t triÓn. VÊn ®Ò lµ quan t¹p h¬n rÊt nhiÒu so víi kh«ng gian tù<br /> niÖm kh«ng gian v¨n ho¸ nh− thÕ nµo nhiªn. V× thÕ, nhµ khoa häc ng−êi Ph¸p<br /> vµ nh×n nhËn nã tõ quan ®iÓm g×. HiÓu Henri Lefebvre ®· nãi ®Õn viÖc ph¶i x©y<br /> râ mèi quan hÖ gi÷a trung t©m vµ ngo¹i dùng mét khoa häc mµ «ng gäi lµ khoa<br /> vi trong kh«ng gian v¨n ho¸ sÏ gióp ta häc kh«ng gian (tiÕng Ph¸p: “la science<br /> gi¶i quyÕt c¸c m©u thuÉn vµ nh÷ng de l’espace”; tiÕng Anh: “the science of<br /> xung ®ét kh¶ dÜ gi÷a hai ph¹m trï nµy. space”). Theo «ng, ®èi t−îng cña khoa<br /> §ã chÝnh lµ ®iÒu quan träng cña mèi häc nµy chÝnh lµ kh«ng gian x· héi. §©y<br /> quan hÖ gi÷a trung t©m vµ ngo¹i vi, ®Æc lµ mét ngµnh khoa häc nghiªn cøu c¸c<br /> biÖt lµ trong lÜnh vùc v¨n ho¸. Song, ®Ó mèi quan hÖ x· héi trong kh«ng gian<br /> hiÓu b¶n chÊt vµ ®Æc tr−ng cña kh«ng chø kh«ng ph¶i lµ ngµnh khoa häc<br /> gian v¨n ho¸, chóng ta cÇn xem xÐt nã chinh phôc vò trô ngµy nay. Ngµnh<br /> trong kh«ng gian tù nhiªn vµ kh«ng khoa häc nµy sÏ tr¶ lêi cho chóng ta<br /> gian x· héi. nh÷ng c©u hái: Kh«ng gian x· héi lµ g×?<br /> Nã kh¸c biÖt víi kh«ng gian tù nhiªn<br /> 1. Kh«ng gian tù nhiªn nh− thÕ nµo? Con ng−êi t¹o ra kh«ng<br /> Kh«ng gian tù nhiªn bao gåm: gian x· héi ra sao?... ë ®©y, khi nghiªn<br /> Kh«ng gian ®ång b»ng, kh«ng gian miÒn cøu kh«ng gian v¨n ho¸, tr−íc hÕt<br /> nói, kh«ng gian trung du, kh«ng gian chóng ta h·y t×m hiÓu kh«ng gian x·<br /> miÒn §«ng, kh«ng gian miÒn T©y, héi lµ g×.<br /> kh«ng gian ®Êt liÒn, kh«ng gian biÓn<br /> ®¶o... Kh«ng gian tù nhiªn ®−îc ®Æc (*)<br /> PGS.TS., ViÖn Th«ng tin KHXH.<br /> 12 Th«ng tin Khoa häc x· héi, sè 1.2015<br /> <br /> <br /> 2. Kh«ng gian x· héi Lefebvre cho r»ng kh«ng gian x· héi cã<br /> ba cÊp ®é thÓ hiÖn:<br /> Lefebvre lµ mét trong nh÷ng ng−êi 1, CÊp ®é thùc hµnh kh«ng gian<br /> ®Çu tiªn, vµo ®Çu thÕ kû XX, ®· cã nç (tiÕng Anh: “spatial practice”) bao gåm<br /> lùc x©y dùng mét ngµnh khoa häc mµ c¶ viÖc s¶n xuÊt lÉn viÖc t¸i s¶n xuÊt, c¶<br /> «ng gäi lµ “khoa häc nghiªn cøu kh«ng c¸c ®Þa ®iÓm / vÞ trÝ riªng biÖt vµ c¸c tËp<br /> gian x· héi”. Dùa vµo häc thuyÕt duy hîp yÕu tè kh«ng gian ®Æc tr−ng cho<br /> vËt m¸c xÝt, Lefebvre cho r»ng trong khi mçi mét sù h×nh thµnh kh«ng gian. §èi<br /> kh«ng gian tù nhiªn lµ mét “t¸c phÈm” víi mét x· héi, viÖc thùc hµnh kh«ng<br /> cña thiªn nhiªn, do thiªn nhiªn “s¸ng gian sÏ t¹o ra kh«ng gian x· héi. Nã ®Ò<br /> t¹o ra” (tiÕng Ph¸p: “crÐer”; tiÕng Anh: xuÊt ra kh«ng gian x· héi, s¶n xuÊt ra<br /> “create”), th× kh«ng gian x· héi lµ do con kh«ng gian x· héi trong mét mèi quan<br /> ng−êi “s¶n xuÊt ra” (tiÕng Ph¸p: hÖ t−¬ng t¸c biÖn chøng, råi nã lµm chñ<br /> “produire”; tiÕng Anh: “produce”). Theo vµ chiÕm h÷u kh«ng gian x· héi. XÐt tõ<br /> «ng, mét vËt ®−îc s¸ng t¹o lµ mét “t¸c quan ®iÓm ph©n tÝch, viÖc thùc hµnh<br /> phÈm” mang tÝnh ®éc nhÊt, kh«ng lÆp kh«ng gian x· héi cña mét x· héi ®−îc<br /> l¹i. ThÕ giíi vËt chÊt lµ thÕ giíi cña béc lé th«ng qua viÖc gi¶i m· kh«ng<br /> nh÷ng sù vËt ®−îc thiªn nhiªn s¸ng t¹o, gian cña nã.<br /> kh«ng lÆp l¹i. Cßn thÕ giíi x· héi lµ thÕ<br /> giíi cña nh÷ng sù vËt do con ng−êi lµm 2, CÊp ®é biÓu t¶ kh«ng gian (tiÕng<br /> ra. Chóng ®−îc s¶n sinh ra bëi c¸c lùc Anh: representations of space) liªn quan<br /> l−îng s¶n xuÊt, b»ng c¸c ph−¬ng tiÖn chÆt chÏ víi c¸c mèi quan hÖ s¶n xuÊt<br /> s¶n xuÊt vµ th«ng qua c¸c ph−¬ng thøc vµ “trËt tù” mµ c¸c mèi quan hÖ nµy ¸p<br /> s¶n xuÊt, v× thÕ chóng lµ nh÷ng “s¶n ®Æt, vµ v× thÕ liªn quan ®Õn tri thøc, ®Õn<br /> phÈm” cã thÓ lÆp l¹i (tøc cã thÓ ®−îc ký hiÖu, ®Õn m·, vµ ®Õn c¸c mèi quan<br /> “s¶n xuÊt hµng lo¹t”). T−¬ng tù, kh«ng hÖ “mÆt tiÒn”. Cã thÓ nãi, ®©y lµ kh«ng<br /> gian x· héi còng lµ nh÷ng kh«ng gian gian ®−îc kh¸i niÖm ho¸, kh«ng gian<br /> do con ng−êi s¶n sinh ra bëi c¸c lùc cña c¸c nhµ khoa häc, c¸c nhµ lËp kÕ<br /> l−îng s¶n xuÊt, b»ng c¸c ph−¬ng tiÖn ho¹ch, c¸c nhµ nghiªn cøu ph¸t triÓn ®«<br /> s¶n xuÊt vµ th«ng qua c¸c ph−¬ng thøc thÞ, c¸c chuyªn gia c«ng nghÖ vµ c¸c<br /> s¶n xuÊt. V× thÕ, kh«ng gian x· héi lµ chuyªn gia x· héi. Hä gièng nh− mét<br /> mét s¶n phÈm x· héi. kiÓu nghÖ sÜ khoa häc, hä x¸c ®Þnh<br /> nh÷ng g× tr¶i nghiÖm ®−îc trong cuéc<br /> Së dÜ Lefebvre coi kh«ng gian x· héi sèng, nh÷ng g× c¶m nhËn vµ nh÷ng g×<br /> lµ mét s¶n phÈm x· héi mµ kh«ng ph¶i quan niÖm. §©y lµ lo¹i kh«ng gian<br /> mét “t¸c phÈm” nh− kh«ng gian tù chiÕm −u thÕ (tiÕng Anh: “dominant<br /> nhiªn lµ v× kh«ng gian x· héi bao gåm: space”) trong bÊt cø mét x· héi nµo<br /> 1, ViÖc t¸i s¶n xuÊt sinh häc (tøc sù sinh (hoÆc trong bÊt cø mét ph−¬ng thøc s¶n<br /> s¶n); 2, ViÖc t¸i s¶n xuÊt søc lao ®éng; xuÊt nµo). C¸c quan niÖm vÒ kh«ng gian<br /> 3, ViÖc t¸i s¶n xuÊt c¸c mèi quan hÖ s¶n cã xu h−íng h−íng tíi mét hÖ thèng ký<br /> xuÊt x· héi. ChÝnh hµnh ®éng t¸i s¶n hiÖu tõ ng÷.<br /> xuÊt ®ã lµm cho kh«ng gian x· héi cã 3, CÊp ®é c¸c kh«ng gian biÓu t¶<br /> ®Æc tr−ng lµ tÝnh lÆp l¹i, kh¸c víi kh«ng (tiÕng Anh: “representational spaces”).<br /> gian tù nhiªn (chØ ®−îc thiªn nhiªn t¹o CÊp ®é nµy biÓu t¶ nh÷ng h×nh t−îng<br /> ra mét lÇn vµ m·i m·i). Ngoµi ra, phøc hîp, ®«i khi ®−îc m· ho¸, ®«i khi<br /> Nh÷ng vÊn ®Ò lý luËn chung… 13<br /> <br /> kh«ng, ®−îc g¾n kÕt víi bÒ mÆt ngÇm nh÷ng g× ng−êi kh¸c s¶n xuÊt ra, chiÕm<br /> cña ®êi sèng x· héi còng nh− víi nghÖ h÷u kh«ng gian vµ trë thµnh chñ nh©n<br /> thuËt. §©y lµ lo¹i kh«ng gian ®−îc tr¶i hoµn toµn hîp ph¸p cña nã.<br /> nghiÖm trùc tiÕp th«ng qua c¸c h×nh Thø hai lµ khi nh÷ng lùc l−îng t«n<br /> ¶nh vµ biÓu t−îng liªn t−ëng cña nã, v× gi¸o vµ chÝnh trÞ cña kh«ng gian tuyÖt<br /> vËy nã lµ lo¹i kh«ng gian cña c¸c “c− ®èi ®· x¸c lËp ®−îc quyÒn cai trÞ cña<br /> d©n” vµ cña nh÷ng “ng−êi sö dông” nã, m×nh trong kh«ng gian tù nhiªn, chóng<br /> nh−ng ®ång thêi nã còng lµ kh«ng gian sÏ ®i ®Õn chç ph¸ vì vÜnh viÔn tÝnh tù<br /> cña c¸c nghÖ sÜ vµ cña nh÷ng ng−êi - nhiªn cña kh«ng gian tù nhiªn, x¸c lËp<br /> nh− nhµ v¨n vµ nhµ triÕt häc - muèn nªn mét kh«ng gian tÝch luü (tÝch luü<br /> m« t¶ kh«ng gian. Lo¹i kh«ng gian nµy mäi cña c¶i vµ nguån lùc: tri thøc, c«ng<br /> bÞ chi phèi - vµ v× thÕ nã ®−îc tr¶i nghÖ, tiÒn b¹c, ®å vËt quý, t¸c phÈm<br /> nghiÖm mét c¸ch thô ®éng - lµ lo¹i nghÖ thuËt vµ c¸c biÓu tr−ng). Trong<br /> kh«ng gian mµ trÝ t−ëng t−îng t×m c¸ch thêi kú tÝch luü nµy, ®« thÞ trë thµnh<br /> thay ®æi vµ chiÕm h÷u. Nã bao phñ lªn trung t©m, nã cai qu¶n vïng n«ng th«n<br /> kh«ng gian vËt lý, sö dông c¸c ®å vËt cña ®−îc coi lµ vïng ngo¹i vi. Ho¹t ®éng s¶n<br /> kh«ng gian nµy mét c¸ch t−îng tr−ng. xuÊt (lao ®éng) kh«ng cßn lµ mét ho¹t<br /> Nh− thÕ cã thÓ nãi, mÆc dï cã mét sè ®éng cña qu¸ tr×nh t¸i s¶n xuÊt ®Ó duy<br /> ngo¹i lÖ, kh«ng gian biÓu t¶ cã xu h−íng tr× ®êi sèng x· héi, mµ trë nªn ®éc lËp<br /> h−íng tíi c¸c hÖ thèng Ýt nhiÒu cè kÕt khái qu¸ tr×nh ®ã, lao ®éng trë thµnh<br /> cña c¸c biÓu t−îng vµ ký hiÖu phi tõ ng÷ ®èi t−îng cña sù trõu t−îng ho¸, do ®ã<br /> (Henri Lefebvre, 1991, tr.33). nã trë thµnh lao ®éng x· héi trõu t−îng<br /> XÐt tõ gãc ®é lÞch sö vµ theo quan - vµ s¶n xuÊt ra kh«ng gian trõu t−îng.<br /> ®iÓm nh×n nhËn sù h×nh thµnh vµ ph¸t MÆc dï Lefebvre kh«ng chØ râ khi<br /> triÓn cña kh«ng gian x· héi nh− mét nµo xuÊt hiÖn kh«ng gian trõu t−îng,<br /> qu¸ tr×nh s¶n xuÊt, theo Lefebvre, nh−ng nh÷ng g× «ng quan niÖm cho<br /> kh«ng gian x· héi cã hai giai ®o¹n: thÊy kh«ng gian nµy liªn quan chÆt chÏ<br /> Thø nhÊt lµ giai ®o¹n cña kh«ng ®Õn sù xuÊt hiÖn cña tri thøc vµ v¨n<br /> gian tuyÖt ®èi ®−îc t¹o thµnh bëi c¸c ho¸, cña tÝch luü t− b¶n. Trªn thùc tÕ,<br /> m¶nh ®o¹n cña thiªn nhiªn ®−îc bè trÝ Lefebvre lu«n cã ý thøc nghiªn cøu<br /> t¹i ®Þa ®iÓm ®ã vµ chóng ®−îc lùa chän kh«ng gian x· héi cña chñ nghÜa t− b¶n.<br /> v× nh÷ng phÈm chÊt néi t¹i cña chóng Theo «ng, mçi x· héi ®Òu s¶n xuÊt cho<br /> (nh− hang ®éng, ngän nói, suèi, s«ng), m×nh mét kh«ng gian riªng. Trong<br /> nh−ng chÝnh viÖc sö dông chóng cuèi kh«ng gian x· héi t− b¶n, Lefebvre<br /> cïng ®· t−íc ®o¹t ®i nh÷ng ®Æc tÝnh tù ph©n biÖt gi÷a kh«ng gian ®« thÞ víi t−<br /> nhiªn vµ tÝnh ®éc nhÊt cña chóng. §Æc c¸ch lµ trung t©m vµ kh«ng gian n«ng<br /> tr−ng cña kh«ng gian tuyÖt ®èi lµ nã th«n víi t− c¸ch lµ c¸c khu vùc ngo¹i vi.<br /> mang tÝnh t«n gi¸o vµ chÝnh trÞ. Ng−êi §« thÞ lµ n¬i cã sù ph¸t triÓn m¹nh cña<br /> “s¶n xuÊt” ra nã lµ nh÷ng ng−êi n«ng c¸c lùc l−îng s¶n xuÊt d−íi sù cai qu¶n<br /> d©n vµ thî thñ c«ng, nh−ng ng−êi qu¶n cña c¸c lùc l−îng chÝnh trÞ, ®ång thêi cã<br /> lý vµ sö dông nã ®Ó tæ chøc ra viÖc s¶n sù tÝch luü cao c¸c nguån lùc tri thøc,<br /> xuÊt vµ t¸i s¶n xuÊt x· héi l¹i lµ c¸c nguån lùc c«ng nghÖ vµ v¨n ho¸ nghÖ<br /> tÇng líp thÇy tu, qu©n nh©n, th− l¹i, thuËt. Trong chñ nghÜa t− b¶n, h×nh<br /> hoµng th©n, hä lµ nh÷ng ng−êi së h÷u thøc kh«ng gian −u thÕ lµ kh«ng gian<br /> 14 Th«ng tin Khoa häc x· héi, sè 1.2015<br /> <br /> <br /> cña c¸c trung t©m cña c¶i vµ quyÒn lùc, chÝnh trÞ, kh«ng gian kinh tÕ, kh«ng<br /> nã chi phèi nh÷ng kh«ng gian mµ nã chÕ gian qu©n sù, kh«ng gian khoa häc, c¸c<br /> ngù - ®ã lµ c¸c kh«ng gian ngo¹i vi. kh«ng gian ph¸t triÓn x· héi (®« thÞ,<br /> Theo Lefebvre, kh«ng gian ngo¹i vi lu«n n«ng th«n, vïng miÒn...), kh«ng gian<br /> lµ nh÷ng kh«ng gian phô thuéc, bÞ chÕ v¨n ho¸... V× thÕ, dùa vµo c¸ch ph©n cÊp<br /> ngù bëi kh«ng gian trung t©m. cña Lefebvre, cã thÓ xÕp kh«ng gian<br /> Cã thÓ nãi, ®Æc tr−ng quan träng chÝnh trÞ, kh«ng gian kinh tÕ vµ kh«ng<br /> nhÊt cña kh«ng gian x· héi, theo gian qu©n sù vµo cÊp thùc hµnh kh«ng<br /> Lefebvre, lµ nã g¾n chÆt víi ph−¬ng gian; kh«ng gian khoa häc vµ c¸c kh«ng<br /> thøc vµ quan hÖ s¶n xuÊt, lµm cho nã cã gian ph¸t triÓn x· héi vµo cÊp biÓu t¶<br /> kh¶ n¨ng t¸i s¶n xuÊt, cã tÝnh lÆp l¹i, kh«ng gian; kh«ng gian v¨n ho¸ vµo cÊp<br /> kh¸c víi tÝnh s¸ng t¹o duy nhÊt cña kh«ng gian biÓu t¶.<br /> kh«ng gian tù nhiªn. MÆc dï cã tÝnh lÆp Tuy nhiªn, gi÷a c¸c lo¹i kh«ng gian<br /> l¹i, nh−ng kh«ng gian x· héi kh«ng nµy cã sù giao thoa lÉn nhau, nh−:<br /> ph¶i lµ gièng nhau ®èi víi mäi n¬i trªn kh«ng gian kinh tÕ - v¨n ho¸, kh«ng<br /> thÕ giíi. Theo «ng, mçi x· héi cã mét gian v¨n ho¸ - x· héi... Ch¼ng h¹n khi<br /> kh«ng gian riªng, mçi khu vùc, mçi ®Þa nãi ®Õn kh«ng gian ®« thÞ, kh«ng gian<br /> ph−¬ng, mçi ®« thÞ còng cã mét kh«ng n«ng th«n, kh«ng gian B¾c bé, kh«ng<br /> gian riªng biÖt. Tõ ®ã, nh÷ng yÕu tè gian Trung bé, kh«ng gian Nam bé,<br /> quan träng lµm cho c¸c kh«ng gian kh¸c kh«ng gian T©y Nguyªn..., lµ nãi kh«ng<br /> nhau lµ c¸c mèi quan hÖ x· héi, c¸c gian v¨n ho¸ - x· héi, nh−ng trong ®ã<br /> quan hÖ s¶n xuÊt, c¸c lùc l−îng s¶n cßn cã c¶ yÕu tè kinh tÕ. Trong kh«ng<br /> xuÊt... Vµ c¸c kh«ng gian x· héi ®ã th©m gian v¨n ho¸ ng−êi ta l¹i nãi ®Õn kh«ng<br /> nhËp lÉn nhau vµ / hoÆc chång chÐo lªn gian kiÕn tróc, kh«ng gian lÔ héi, kh«ng<br /> nhau (Henri Lefebvre, 1991, tr.86). gian folklor, kh«ng gian v¨n ch−¬ng b¸c<br /> Theo Lefebvre, tuy kh«ng gian x· häc; cô thÓ h¬n lµ kh«ng gian quan hä,<br /> héi cã nh÷ng ®Æc tr−ng riªng biÖt kh¸c kh«ng gian cång chiªng, kh«ng gian h¸t<br /> h¼n víi kh«ng gian tù nhiªn, nh−ng ®èi,v.v... ë ®©y, kh«ng gian v¨n ho¸ cã<br /> kh«ng ph¶i lµ nã t¸ch rêi khái thiªn mét vÞ trÝ rÊt ®Æc biÖt.<br /> nhiªn. Lefebvre kh«ng chó ý ®Õn yÕu tè<br /> thiªn nhiªn trong kh«ng gian x· héi vµ 3. Kh«ng gian v¨n ho¸ víi t− c¸ch lµ mét kh«ng<br /> kh«ng ph©n tÝch s©u yÕu tè nµy, «ng ®Æc gian x· héi ®Æc thï<br /> biÖt chó ý ®Õn vai trß cña ph−¬ng thøc Lefebvre cho r»ng kh«ng gian x· héi<br /> vµ quan hÖ s¶n xuÊt trong viÖc h×nh kh«ng ph¶i lµ mét “t¸c phÈm” mµ lµ mét<br /> thµnh kh«ng gian x· héi. ChÝnh v× thÕ, “s¶n phÈm”. §©y lµ mét quan niÖm kh¸<br /> «ng cho r»ng kh«ng gian tù nhiªn ®−îc ®éc ®¸o cña «ng: Thiªn nhiªn th× “s¸ng<br /> thiªn nhiªn “s¸ng t¹o” ra, cßn kh«ng t¹o”, x· héi th× “s¶n xuÊt”. Mçi mét “t¸c<br /> gian x· héi ®−îc con ng−êi vµ x· héi phÈm” cña thiªn nhiªn lµ mét vËt thÓ<br /> “s¶n xuÊt” ra. duy nhÊt, kh«ng lÆp l¹i. Mçi mét ngän<br /> Theo chóng t«i, kh«ng chØ mçi khu nói, mét dßng s«ng, mét hang ®éng, mét<br /> vùc, ®Þa ®iÓm cã mét kh«ng gian riªng, c¸i c©y, mét sinh vËt, thËm chÝ c¶ mçi<br /> mµ mçi lÜnh vùc x· héi còng cã mét mét con ng−êi, ®Òu lµ nh÷ng “t¸c phÈm”<br /> kh«ng gian riªng. Kh«ng gian x· héi cã duy nhÊt kh«ng lÆp l¹i cña t¹o ho¸. ChØ<br /> nhiÒu lo¹i kh«ng gian: Kh«ng gian cã con ng−êi vµ x· héi míi s¶n xuÊt ra<br /> Nh÷ng vÊn ®Ò lý luËn chung… 15<br /> <br /> nh÷ng “s¶n phÈm” lÆp l¹i. §©y còng lµ ®Æc ®iÓm v¨n ho¸ cña mét céng ®ång<br /> mét ý t−ëng ®¸ng chó ý. ng−êi. Nã lµ m«i tr−êng tù nhiªn vµ x·<br /> Tuy nhiªn, liÖu cã ph¶i con ng−êi héi trong ®ã diÔn ra c¸c ho¹t ®éng v¨n<br /> chØ “s¶n xuÊt” mµ kh«ng “s¸ng t¹o” ho¸ ®Æc tr−ng cña mét céng ®ång ng−êi,<br /> kh«ng? NÕu chiÕu cè, ®iÒu nµy cã thÓ g¾n liÒn víi ®Æc ®iÓm cña kh«ng gian<br /> ®óng víi mét sè lÜnh vùc nh− kh«ng ®Þa lý vµ kh«ng gian x· héi. Mét kh«ng<br /> gian kinh tÕ, kh«ng gian chÝnh trÞ, gian v¨n ho¸ nÕu cã ®−îc b¶n s¾c riªng<br /> kh«ng gian ph¸t triÓn x· héi, song nã sÏ cã t¸c ®éng m¹nh ®Õn ®êi sèng x· héi<br /> khã cã thÓ phï hîp víi kh«ng gian v¨n cña céng ®ång ng−êi. Tuy nhiªn t¸c<br /> ho¸. V¨n ho¸ lµ mét lÜnh vùc ®Æc thï ®éng ®ã cã thÓ mang ý nghÜa tÝch cùc<br /> cña con ng−êi. Marx ®· nãi: Trong lao hoÆc tiªu cùc, tuú thuéc vµo ®iÒu kiÖn<br /> ®éng, con ng−êi khi s¶n xuÊt ra cña c¶i lÞch sö cña qu¸ tr×nh ph¸t triÓn x· héi.<br /> vËt chÊt còng ®· nhµo nÆn vËt chÊt theo ChÝnh v× thÕ, kh«ng gièng nh− kh«ng<br /> quy luËt cña c¸i ®Ñp. §iÒu ®ã cã nghÜa lµ gian ®Þa lý, kh«ng gian v¨n ho¸ cã thÓ<br /> con ng−êi khi lao ®éng kh«ng chØ ®¬n biÕn ®æi theo dßng lÞch sö.<br /> thuÇn lµ s¶n xuÊt mµ cßn lµ s¸ng t¹o ra ë ViÖt Nam, vµo thêi cæ ®¹i, kh«ng<br /> c¸c gi¸ trÞ thÈm mü, gi¸ trÞ v¨n ho¸. gian v¨n ho¸ chØ bã hÑp trong kh«ng<br /> Con ng−êi lµ mét con vËt x· héi chø gian v¨n ho¸ ë ch©u thæ B¾c bé. §ã lµ<br /> kh«ng ®¬n thuÇn lµ mét con vËt tù kh«ng gian v¨n ho¸ lóa n−íc víi ®Æc thï<br /> nhiªn. C¸c loµi vËt kh¸c ®Òu “lao ®éng” lµ kh«ng gian lµng x·, mét kh«ng gian<br /> theo b¶n n¨ng, chóng “s¶n xuÊt” ra c¸c ch−a cã ®« thÞ ph¸t triÓn. ë giai ®o¹n<br /> ®å vËt theo b¶n n¨ng. C¸c loµi chim hay nµy, mÆc dï mçi lµng vÉn lµ mét ®¬n vÞ<br /> loµi ong lµm tæ vµ s¶n xuÊt ra mét lo¹t v¨n ho¸, nh−ng kh«ng gian v¨n ho¸ cña<br /> tæ theo mÉu ®Þnh s½n trong b¶n n¨ng c¶ x· héi vÉn mang tÝnh thèng nhÊt cao.<br /> sinh vËt. Trong khi ®ã con ng−êi x©y §Õn giai ®o¹n phong kiÕn, lµng cã mét<br /> dùng nhµ ë víi ý thøc s¸ng t¹o c¸c t¸c vÞ trÝ ®éc lËp tù chñ cao ®é “phÐp vua<br /> phÈm v¨n ho¸ nghÖ thuËt. V× thÕ, cã thÓ thua lÖ lµng”. Lóc nµy ®· cã sù ®a d¹ng<br /> kh¼ng ®Þnh r»ng, kh«ng gian v¨n ho¸ ho¸ c¸c kh«ng gian. Nh−ng chÝnh sù tån<br /> cña con ng−êi x· héi lµ mét “t¸c phÈm” t¹i cña c¸c kh«ng gian chia c¾t nh− thÕ<br /> v¨n ho¸ nghÖ thuËt chø kh«ng ®¬n ®· k×m h·m sù ph¸t triÓn. Ngµy nay,<br /> thuÇn lµ mét “s¶n phÈm x· héi”. ®Êt n−íc ph¸t triÓn theo xu h−íng ®«<br /> thÞ ho¸. Kh«ng gian ®« thÞ ®ang chiÕm<br /> MÆt kh¸c, mÆc dï Lefebvre cho r»ng<br /> −u thÕ vµ vÞ trÝ chñ ®¹o, chi phèi c¸c<br /> kh«ng gian x· héi lµ mét kh«ng gian<br /> kh«ng gian ngo¹i vi cña n«ng th«n, cña<br /> trõu t−îng, nh−ng theo chóng t«i,<br /> c¸c vïng miÒn xa x«i vµ chi phèi ®Õn<br /> kh«ng gian v¨n ho¸ víi t− c¸ch lµ mét<br /> mäi mÆt cña ®êi sèng x· héi nh−: lèi<br /> kiÓu kh«ng gian x· héi, vÉn mang tÝnh<br /> sèng, lÔ héi, tËp tôc, gi¸o dôc, kiÕn tróc,<br /> cô thÓ, nã g¾n bã chÆt chÏ víi mét ®Þa<br /> ®iÖn ¶nh, nghÖ thuËt, v¨n häc...<br /> ®iÓm cô thÓ, chÞu sù chi phèi cña c¸c ®Æc<br /> ®iÓm tù nhiªn vµ x· héi cña ®Þa ®iÓm 4. Kh«ng gian v¨n ho¸ trong mèi quan hÖ trung<br /> ®ã. V× thÕ kh«ng gian x· héi rÊt ®a d¹ng t©m - ngo¹i vi<br /> vµ phong phó, lµm thµnh sù ®a d¹ng Kh«ng gian v¨n ho¸ ®−îc chia<br /> v¨n ho¸ mµ ngµy nay ng−êi ta ®ang coi thµnh c¸c cÊp ®é kh¸c nhau: Kh«ng<br /> lµ ®iÒu kiÖn cña ph¸t triÓn bÒn v÷ng. gian v¨n ho¸ ®Þa ph−¬ng, kh«ng gian<br /> Kh«ng gian v¨n ho¸ lµ n¬i ®Þnh h×nh c¸c v¨n ho¸ vïng miÒn, kh«ng gian v¨n ho¸<br /> 16 Th«ng tin Khoa häc x· héi, sè 1.2015<br /> <br /> <br /> quèc gia, kh«ng gian v¨n ho¸ khu vùc v¨n ho¸ H¸n ¶nh h−ëng ng−îc l¹i.<br /> quèc tÕ, kh«ng gian v¨n ho¸ toµn cÇu. Nh÷ng vïng ngo¹i vi xa x«i nh− NhËt<br /> C¸c kh«ng gian nµy cã mèi quan hÖ B¶n, TriÒu Tiªn còng chÞu ¶nh h−ëng<br /> t−¬ng t¸c lÉn nhau, trong ®ã cã sù chi cña v¨n ho¸ H¸n. Hy L¹p cæ ®¹i cã mét<br /> phèi cña kh«ng gian nµy ®èi víi kh«ng kh«ng gian v¨n ho¸ ®« thÞ ph¸t triÓn rÊt<br /> gian kh¸c. Trong kh«ng gian x· héi cã sím. §ã lµ kh«ng gian v¨n ho¸ cña c¸c<br /> nhiÒu yÕu tè vµ lùc l−îng. Tuy nhiªn, thµnh bang. Sù ph¸t triÓn m¹nh mÏ cña<br /> theo Lefebvre, yÕu tè ph−¬ng thøc s¶n v¨n minh ®« thÞ ®· t¹o ra nhiÒu trung<br /> xuÊt vµ quan hÖ s¶n xuÊt cïng víi lùc t©m trong §Õ quèc Hy L¹p. §Õn giai<br /> l−îng s¶n xuÊt lµ quan träng nhÊt. Song ®o¹n cuèi, §Õ quèc Hy L¹p ®· t¹o ra<br /> theo chóng t«i, chóng ta cßn ph¶i kÓ ®Õn ®−îc mét vïng ¶nh h−ëng réng kh¾p ra<br /> mét lùc l−îng quan träng kh¸c n÷a lµ c¸c vïng ngo¹i vi, ®−îc gäi lµ “Vïng Hy<br /> lùc l−îng chÝnh trÞ. Mét kh«ng gian x· L¹p ho¸”, qu©y trßn tõ vïng ngo¹i vi<br /> héi cã c¸c yÕu tè vµ lùc l−îng kinh tÕ - B¾c Phi vßng lªn khu vùc Nam ¢u råi<br /> chÝnh trÞ m¹nh sÏ chi phèi c¸c kh«ng quay sang vïng T©y ¸. TÊt nhiªn, sù<br /> gian cã c¸c lùc l−îng kinh tÕ - chÝnh trÞ chi phèi cña trung t©m ra ngo¹i vi<br /> yÕu h¬n. Tõ ®ã lµm xuÊt hiÖn mèi quan kh«ng ®¬n thuÇn chØ dùa vµo lùc l−îng<br /> hÖ trung t©m - ngo¹i vi vÒ c¸c ph−¬ng v¨n ho¸, mµ nã cßn huy ®éng c¶ lùc<br /> diÖn, trong ®ã cã ph−¬ng diÖn v¨n ho¸. l−îng kinh tÕ, chÝnh trÞ vµ qu©n sù.<br /> Kh«ng gian v¨n ho¸ v× thÕ lu«n ®−îc Cuéc chiÕn 10 n¨m gi÷a liªn minh c¸c<br /> ®Æt trong mèi quan hÖ gi÷a trung t©m thµnh bang Hy L¹p víi thµnh Troia -<br /> vµ ngo¹i vi. mét thµnh tr× ë T©y ¸, nay thuéc Thæ<br /> NhÜ Kú, ®· tõng lµm thµnh chñ ®Ò cña<br /> Trong lÞch sö thÕ giíi, chóng ta lu«n tr−êng ca Iliad cña Homer - chÝnh lµ<br /> thÊy cã nh÷ng kh«ng gian v¨n ho¸ bao mét cuéc chinh phôc b»ng qu©n sù cña<br /> qu¸t mét khu vùc réng lín, trong ®ã cã trung t©m ®èi víi ngo¹i vi, sau ®ã v¨n<br /> c¸c kh«ng gian trung t©m vµ c¸c kh«ng ho¸ míi thùc hiÖn nhiÖm vô ¶nh h−ëng<br /> gian ngo¹i vi. §Õ quèc Ai CËp, §Õ quèc cña m×nh.<br /> Trung Hoa, hay §Õ quèc Hy L¹p cæ ®¹i<br /> lµ nh÷ng m« h×nh ®Çu tiªn vÒ mèi quan Trªn ®©y lµ nh÷ng vÝ dô minh ho¹<br /> hÖ trung t©m - ngo¹i vi. Trung t©m cña cho lý thuyÕt ®−îc gäi lµ truyÒn b¸ luËn<br /> §Õ quèc Ai CËp n»m ë ®ång b»ng s«ng (tiÕng Anh: “diffusionism”) cña nhµ x·<br /> Nil. Khu vùc s«ng Nil còng lµm thµnh héi häc ng−êi Mü Edward Shils. Trong<br /> mét kh«ng gian v¨n ho¸ ®Æc s¾c cña §Õ bµi viÕt “Trung t©m vµ ngo¹i vi”<br /> quèc Ai CËp, tõ ®ã nã lan to¶ ra mét (“Centre and Periphery”, 1961) vµ “§«<br /> vïng B¾c Phi vµ Trung §«ng réng lín. thµnh vµ tØnh lÎ trong ®êi sèng trÝ thøc”<br /> Kh«ng gian v¨n ho¸ H¸n ng÷ còng lµ (“Metropolis and Province in<br /> mét trung t©m m¹nh trong thêi cæ ®¹i. Intellectual Life”), Shils quan niÖm<br /> C¸c vïng ngo¹i vi ®Òu chÞu ¶nh h−ëng trung t©m lu«n lµ ®« thµnh vµ nh÷ng ®«<br /> cña nã, khi th× víi t− c¸ch lµ n−íc ch− thÞ hiÖn ®¹i, ngo¹i vi lµ c¸c vïng tØnh lÎ<br /> hÇu, khi th× lµ n−íc phô thuéc. Ng−êi ta vµ n«ng th«n t¸ch biÖt, lu«n duy tr×<br /> cßn nãi ®Õn mét hiÖn t−îng ®Æc biÖt lµ nh÷ng gi¸ trÞ truyÒn thèng l¹c hËu. Mèi<br /> ngay c¶ c¸c ®Õ quèc kh¸c nh− §Õ quèc quan hÖ gi÷a trung t©m vµ ngo¹i vi<br /> M·n Thanh hay M«ng Cæ khi x©m ®−îc thiÕt lËp theo vect¬ truyÒn b¸ c¸c<br /> chiÕm ®−îc Trung Hoa còng vÉn bÞ nÒn gi¸ trÞ hiÖn ®¹i cña trung t©m cho ngo¹i<br /> Nh÷ng vÊn ®Ò lý luËn chung… 17<br /> <br /> vi. Trung t©m gi÷ vai trß chñ ®éng, Ngµy nay, mèi quan hÖ trung t©m -<br /> “khai ho¸”, cßn tØnh lÎ ngo¹i vi chØ lµ ®èi ngo¹i vi cßn ®−îc ®Æt trong bèi c¶nh<br /> t−îng thô ®éng tiÕp nhËn c¸c gi¸ trÞ cña toµn cÇu ho¸. Nh÷ng ng−êi ®Ò cao toµn<br /> trung t©m. §iÓm quan träng trong lý cÇu ho¸ ®ang nãi ®Õn sù suy gi¶m vai<br /> thuyÕt cña Shils lµ: HÖ thèng thÓ chÕ trß cña c¸c quèc gia, trong sù lªn ng«i<br /> cña mét x· héi cµng ph©n t¸n vµ x· héi cña c¸c t¸c nh©n toµn cÇu. Tuy nhiªn,<br /> cµng bÊt b×nh ®¼ng th× hÖ gi¸ trÞ trung thùc tÕ lµ vai trß cña quèc gia kh«ng bao<br /> t©m cµng Ýt cã kh¶ n¨ng ®−îc kh¼ng giê suy gi¶m. ý muèn trë thµnh mét<br /> ®Þnh (Edward Shils, 1961, p.17-30). trung t©m ë cÊp khu vùc hay thÕ giíi<br /> Quan ®iÓm cña Shils ®· cã ¶nh h−ëng lu«n th−êng trùc ë mçi quèc gia. Nh÷ng<br /> m¹nh trong giíi khoa häc x· héi ë n−íc cã søc m¹nh kinh tÕ vµ qu©n sù sÏ<br /> nh÷ng thËp niªn cuèi thÕ kû XX. sö dông hai lo¹i søc m¹nh nµy ®Ó<br /> chuyÓn t¶i v¨n ho¸, hä tËn dông nh÷ng<br /> Tuy nhiªn, nhµ khoa häc ng−êi Mü lîi thÕ cña toµn cÇu ho¸ ®Ó biÕn m×nh<br /> Sidney Tarrow ®· phª ph¸n quan ®iÓm thµnh trung t©m kinh tÕ vµ v¨n ho¸ cña<br /> ®Ò cao vai trß trung t©m vµ h¹ thÊp vÞ thÕ giíi. Trong tinh thÇn nµy, nhiÒu<br /> trÝ cña ngo¹i vi cña Shils. Tarrow cho n−íc trªn thÕ giíi ®· chñ ®éng thùc hiÖn<br /> r»ng mèi quan hÖ trung t©m - ngo¹i vi c¸c chiÕn l−îc hîp t¸c ®Ó phæ biÕn v¨n<br /> lµ mét mèi quan hÖ t−¬ng t¸c hai chiÒu. ho¸ ra thÕ giíi tõ rÊt sím.<br /> Ngo¹i vi kh«ng chØ thô ®éng tiÕp nhËn<br /> N¨m 1883, Céng hoµ Ph¸p thµnh<br /> nh÷ng g× cña trung t©m mµ nã cßn chñ<br /> lËp tæ chøc Liªn minh Ph¸p (Alliance<br /> ®éng ®ãng gãp cho trung t©m trong ph¸t<br /> française), cã trô së chÝnh t¹i Paris.<br /> triÓn. ¤ng cho r»ng “ë nh÷ng quèc gia<br /> Liªn minh Ph¸p lµ mét tæ chøc quèc tÕ<br /> hiÖn ®¹i (...), vïng ngo¹i vi cã thÓ triÓn<br /> cã môc ®Ých thóc ®Èy viÖc truyÒn b¸<br /> khai quyÒn lùc chÝnh trÞ ngoµi lÒ ®Ó<br /> ng«n ng÷ vµ v¨n ho¸ Ph¸p ra toµn thÕ<br /> giµnh ®−îc sù hËu thuÉn chÝnh trÞ<br /> giíi. TÝnh ®Õn n¨m 2014, ngoµi trung<br /> nh»m lµm gi¶m bít, vµ trong mét sè<br /> t©m chÝnh ë Paris, Liªn minh Ph¸p cã<br /> tr−êng hîp chèng l¹i, sù bßn rót cña thÞ<br /> mét lo¹t trung t©m ë trªn toµn n−íc<br /> tr−êng. §Æc biÖt lµ trong nh÷ng ®iÒu<br /> Ph¸p vµ 1.016 trung t©m t¹i 135 quèc<br /> kiÖn mµ trung t©m gÆp bÕ t¾c chÝnh trÞ,<br /> gia, trong ®ã cã ViÖt Nam. Ngoµi Liªn<br /> khi “cã s½n” mét nhãm cö tri ñng hé<br /> minh Ph¸p, ChÝnh phñ Ph¸p cßn cã 150<br /> ngo¹i vi, vµ khi cã mét bé m¸y hµnh<br /> ViÖn V¨n ho¸ Ph¸p ®Ó thóc ®Èy ng«n<br /> chÝnh v× phóc lîi x· héi, th× ngo¹i vi cã<br /> ng÷ vµ v¨n ho¸ Ph¸p.<br /> thÓ bï ®¾p mét c¸ch hîp lý cho t×nh<br /> tr¹ng ngoµi r×a vÒ kinh tÕ cña nã b»ng N¨m 1934, V−¬ng Quèc Anh thµnh<br /> c¸ch thay mÆt nhµ n−íc t×m kiÕm sù lËp Héi ®ång Anh (British Council), cã<br /> hoµ gi¶i” (Sidney Tarrow, 1977, p.26). nhiÖm vô “Thóc ®Èy sù hiÓu biÕt réng r·i<br /> Quan ®iÓm cña Tarrow ®Ò cËp cô thÓ v¨n ho¸ vµ v¨n minh Anh Quèc ë h¶i<br /> ®Õn x· héi t− b¶n hiÖn ®¹i ph−¬ng T©y ngo¹i b»ng c¸ch khuyÕn khÝch trao ®æi<br /> vµ kh«ng tËp trung vµo v¨n ho¸. ë ®©y v¨n ho¸, gi¸o dôc vµ c¸c lÜnh vùc kh¸c<br /> chóng t«i dÉn ra ®Ó cho thÊy cã nhiÒu gi÷a V−¬ng Quèc Anh víi c¸c n¬i trªn<br /> quan ®iÓm kh¸c nhau vÒ mèi quan hÖ thÕ giíi”. TÝnh ®Õn n¨m 2014, Héi ®ång<br /> trung t©m - ngo¹i vi, tõ ®ã chóng ta x¸c Anh ®· më ®−îc h¬n 200 v¨n phßng t¹i<br /> ®Þnh mèi quan hÖ nµy trong kh«ng gian h¬n 100 n−íc, trong ®ã cã ViÖt Nam<br /> v¨n ho¸. (http://www.britishcouncil.org...).<br /> 18 Th«ng tin Khoa häc x· héi, sè 1.2015<br /> <br /> <br /> N¨m 1951, Céng hoµ Liªn bang Goethe: §ã lµ thiÕt lËp mét m¹ng l−íi<br /> §øc thµnh lËp ViÖn Goethe (tiÕng §øc: ViÖn Khæng Tö trªn toµn thÕ giíi<br /> Goethe-Institut) víi nhiÖm vô truyÒn b¸ do V¨n phßng Héi ®ång H¸n ng÷ Quèc<br /> v¨n ho¸ §øc ra thÕ giíi. Cho ®Õn n¨m tÕ (Hanban, “H¸n BiÖn”) chÞu tr¸ch<br /> 2014, ViÖn nµy ®· ph¸t triÓn ®−îc mét nhiÖm vÒ tµi chÝnh. Trung Quèc ®·<br /> m¹ng l−íi gåm 159 ViÖn Goethe trªn tuyªn truyÒn vµ ®µm ph¸n víi nhiÒu<br /> thÕ giíi, trong ®ã cã ViÖt Nam. Ho¹t n−íc trªn kh¾p n¨m ch©u, tõ nh÷ng<br /> ®éng cña ViÖn Goethe ®−îc ChÝnh phñ n−íc ph¸t triÓn nhÊt ë B¾c Mü ®Õn<br /> §øc tµi trî. HiÖn nay nã cã kho¶ng nh÷ng n−íc chËm ph¸t triÓn nhÊt ë<br /> 3.000 nh©n viªn vµ tæng ng©n s¸ch xÊp ch©u Phi, ®Ó thµnh lËp c¸c ViÖn Khæng<br /> xØ 366 triÖu Euro, mét nöa trong sè ®ã Tö t¹i c¸c n−íc ®ã d−íi sù tµi trî vµ<br /> lµ tiÒn häc phÝ vµ lÖ phÝ thi thu ®−îc tõ gi¸m s¸t cña ChÝnh phñ Trung Quèc.<br /> c¸c kho¸ häc tiÕng §øc Sau 10 n¨m vËn ®éng (tõ n¨m 2004 ®Õn<br /> (http://en.wikipedia.org/wiki/Goethe- hÕt n¨m 2013), Trung Quèc ®· lËp ®−îc<br /> Institut). kho¶ng 330 ViÖn Khæng Tö t¹i gÇn 100<br /> §iÓn h×nh cho chiÕn l−îc phæ biÕn n−íc trªn thÕ giíi, trong ®ã ViÖt Nam cã<br /> v¨n ho¸ lµ tr−êng hîp cña Hoa Kú. Lèi ViÖn Khæng Tö t¹i §¹i häc Hµ Néi, vµ<br /> sèng Mü vµ nÒn v¨n ho¸ ®¹i chóng Hoa hä cßn thùc hiÖn mét ch−¬ng tr×nh më<br /> Kú hiÖn ®ang trµn ngËp thÕ giíi, ngay c¶ réng gåm hµng tr¨m “líp Khæng Tö”<br /> ch©u ¢u còng kh«ng tr¸nh ®−îc v¨n ho¸ ®−îc triÓn khai ë c¸c tr−êng trung häc<br /> Mü. Cã thÓ nãi, v¨n ho¸ ®¹i chóng Hoa t¹i nhiÒu n−íc. Nh÷ng n−íc cã sè ViÖn<br /> Kú cã søc m¹nh th©m nhËp trªn toµn thÕ Khæng Tö nhiÒu nhÊt lµ Hoa Kú, NhËt<br /> giíi. ChÝnh v× thÕ, ng−êi ta ®· nãi ®Õn B¶n, Hµn Quèc. C¸c n−íc t− b¶n ph¸t<br /> mét thø “chñ nghÜa ®Õ quèc v¨n ho¸” cña triÓn nhÊt cña ch©u ¢u nh− Anh, Ph¸p,<br /> Hoa Kú (N. A. Cvetkova, 2011, tr.155). §øc, Italia ®Òu cã ViÖn Khæng Tö. Ch©u<br /> Trung Quèc lµ n−íc rÊt thÝch kh¸i Phi cã h¬n mét nöa trong tæng sè 54<br /> niÖm “søc m¹nh mÒm”, cã lÏ lµ ®Ó tr¸nh quèc gia thµnh lËp ViÖn Khæng Tö.<br /> ý nghÜa tiªu cùc cña kh¸i niÖm “chñ Nh÷ng con sè ®ã cho thÊy tèc ®é ph¸t<br /> nghÜa ®Õ quèc v¨n ho¸”. T¹i §¹i héi ®¹i triÓn ngo¹n môc cña Ch−¬ng tr×nh ViÖn<br /> biÓu v¨n häc nghÖ thuËt toµn quèc lÇn Khæng Tö cña Trung Quèc chØ trong<br /> thø 8 cña Trung Quèc (2005), Chñ tÞch vßng 10 n¨m.<br /> Hå CÈm §µo ®· ph¸t biÓu: “...chóng ta NhËt B¶n lµ mét trong sè Ýt trung<br /> cÇn ph¶i gi¶i quyÕt vÊn ®Ò quan träng t©m kinh tÕ cña thÕ giíi. Trong mét thêi<br /> vµ cÊp thiÕt: ®Þnh h−íng chÝnh x¸c sù gian dµi, GDP cña NhËt B¶n liªn tôc<br /> ph¸t triÓn v¨n ho¸ cña ®Êt n−íc ta, t¹o ®øng thø 2 thÕ giíi, chØ sau Mü. Vµ, víi<br /> ra trang sö s¸ng chãi míi cña nÒn v¨n sù hç trî cña kinh tÕ, v¨n ho¸ NhËt B¶n<br /> ho¸ quèc gia, n©ng cao n¨ng lùc c¹nh còng ®· ®−îc lan to¶ kh¾p thÕ giíi.<br /> tranh quèc tÕ cña nÒn v¨n ho¸ ®Êt n−íc NhËt B¶n cã nhiÒu quü hç trî qu¶ng b¸<br /> vµ n©ng cao ‘søc m¹nh mÒm’ cña quèc v¨n ho¸ NhËt B¶n ra n−íc ngoµi, nh−:<br /> gia” (theo Lu Shzaishi, 2012, tr.515). Quü NhËt B¶n (Japan Foundation -<br /> §Æc biÖt, tõ n¨m 2004, Trung Quèc b¾t J.F.) do ChÝnh phñ lËp ra, Quü Toyota<br /> ®Çu thùc hiÖn mét ch−¬ng tr×nh triÓn (Toyota Foundation) do c¸c doanh<br /> khai søc m¹nh mÒm theo m« h×nh cña nghiÖp t− nh©n thµnh lËp, Quü Nippon<br /> Liªn minh Ph¸p, Héi ®ång Anh vµ ViÖn (Nippon Foundation - nghÜa vÉn lµ Quü<br /> Nh÷ng vÊn ®Ò lý luËn chung… 19<br /> <br /> NhËt B¶n, nh−ng kh¸c víi Japan x· héi cô thÓ. §iÒu nµy liªn quan ®Õn<br /> Foundation) do c¸ nh©n thµnh lËp. J.F. vÊn ®Ò b¶o tån kh«ng gian v¨n ho¸<br /> lµ mét tr−êng hîp ®iÓn h×nh cña chÝnh truyÒn thèng ®Ó phôc vô ph¸t triÓn.<br /> s¸ch qu¶ng b¸ v¨n ho¸ NhËt B¶n cña HiÖn c¸c nhµ nghiªn cøu v¨n ho¸<br /> ChÝnh phñ NhËt. Quü nµy ®−îc thµnh d©n gian n−íc ta ®ang ®Ò cËp ®Õn viÖc<br /> lËp n¨m 1972 theo mét ®¹o luËt cña cÇn ph¶i b¶o tån vµ thËm chÝ phôc dùng<br /> NghÞ viÖn NhËt B¶n nh− lµ mét thùc c¸c kh«ng gian v¨n ho¸ truyÒn thèng.<br /> thÓ ph¸p lý ®Æc biÖt ®Ó ®¶m nhiÖm viÖc Nh−ng b¶o tån vµ phôc dùng nh− thÕ<br /> phæ biÕn v¨n ho¸ NhËt B¶n ra thÕ giíi. nµo? Cã ý kiÕn cho r»ng cÇn ph¶i b¶o<br /> Sau ®ã, ®Õn th¸ng 10/2003, nã trë thµnh tån vµ phôc dùng kh«ng gian v¨n ho¸<br /> mét tæ chøc hµnh chÝnh ®éc lËp d−íi nh− nã vèn tån t¹i; ý kiÕn kh¸c cho r»ng<br /> quyÒn chñ qu¶n cña Bé Ngo¹i giao NhËt cÇn phôc dùng kh«ng gian v¨n ho¸<br /> B¶n. J.F. cã trô së chÝnh t¹i Tokyo vµ truyÒn thèng nh− lµ mét bé phËn cña<br /> 22 chi nh¸nh ®ãng trªn 21 quèc gia, kh«ng gian v¨n ho¸ hiÖn ®¹i. Tuy<br /> trong ®ã cã ViÖt Nam. nhiªn, víi quan ®iÓm coi kh«ng gian v¨n<br /> Hµn Quèc còng ®ang theo g−¬ng ho¸ lµ mét lo¹i kh«ng gian x· héi ®Æc<br /> NhËt B¶n ®Ó trë thµnh mét trong nh÷ng thï cã tÝnh lÞch sö cô thÓ, th× b¶o tån vµ<br /> trung t©m v¨n ho¸ cña khu vùc vµ thÕ phôc dùng kh«ng gian v¨n ho¸ truyÒn<br /> giíi. Hµn Quèc cã chÝnh s¸ch qu¶ng b¸ thèng chØ cã thÓ thùc hiÖn ®−îc trong<br /> v¨n ho¸ Hµn ra thÕ giíi rÊt cã hiÖu qu¶. viÖn b¶o tµng, viÖc ®−a kh«ng gian v¨n<br /> Ngµy nay, phim vµ nh¹c Hµn ®ang ho¸ truyÒn thèng héi nhËp vµo cuéc<br /> chiÕm lÜnh ®êi sèng v¨n ho¸ cña líp trÎ sèng ®−¬ng ®¹i sÏ gÆp m©u thuÉn: 1/<br /> ViÖt Nam. Nh¹c pop Hµn Quèc (K-pop) NÕu gi÷ nguyªn kh«ng gian v¨n ho¸<br /> lan trµn kh¾p ch©u ¸ vµ trªn c¶ thÕ truyÒn thèng trong ®êi sèng hiÖn ®¹i sÏ<br /> giíi. TÊt c¶ lµm thµnh c¸i gäi lµ “Lµn lµ viÖc kh«ng kh¶ thi. Cuéc sèng v¨n<br /> sãng Hµn”, hay Hµn l−u. ho¸ - x· héi ngµy nay ®· cã sù c¸ch xa<br /> rÊt lín so víi cuéc sèng cña kh«ng gian<br /> * * *<br /> v¨n ho¸ truyÒn thèng. ViÖc héi nhËp<br /> Nh÷ng ®iÒu trªn cho thÊy, kh«ng kh«ng gian v¨n ho¸ truyÒn thèng vµo<br /> gian v¨n ho¸ g¾n chÆt víi kh«ng gian ®êi sèng hiÖn ®¹i sÏ gièng nh− viÖc ®−a<br /> kinh tÕ - chÝnh trÞ vµ kh«ng thÓ kh«ng mét vËt thÓ l¹ vµo mét c¬ thÓ sèng. §iÒu<br /> chÞu sù quy ®Þnh cña kh«ng gian kinh tÕ ®ã sÏ dÉn ®Õn hiÖn t−îng lµ vËt thÓ l¹<br /> - chÝnh trÞ. ViÖc chÝnh phñ nh÷ng n−íc ®ã sÏ kh«ng thÓ thÝch nghi vµ sÏ bÞ ®µo<br /> muèn trë thµnh c¸c trung t©m v¨n ho¸ th¶i. 2/ NÕu c¶i biªn kh«ng gian v¨n ho¸<br /> ®Ó thóc ®Èy c¸c ho¹t ®éng phæ biÕn v¨n truyÒn thèng cho phï hîp víi ®êi sèng<br /> ho¸ cho thÊy mét kh«ng gian v¨n ho¸ hiÖn ®¹i th× nã sÏ kh«ng cßn lµ kh«ng<br /> kh«ng thÓ tù th©n h×nh thµnh, mµ nã gian v¨n ho¸ truyÒn thèng n÷a. §ã lµ bµi<br /> ®ßi hái nç lùc cña toµn x· héi. Tõ ®ã, to¸n nan gi¶i cho viÖc b¶o tån vµ ph¸t<br /> viÖc x©y dùng søc m¹nh mÒm cña mét huy c¸c kh«ng gian v¨n ho¸ truyÒn<br /> quèc gia còng kh«ng thÓ lµ nhiÖm vô thèng (kh«ng gian ca trï, kh«ng gian<br /> cña riªng v¨n ho¸. ChÝnh v× thÕ, kh«ng cång chiªng T©y Nguyªn...). V× thÕ, cã<br /> gian v¨n ho¸ cßn mang tÝnh lÞch sö cô ch¨ng chØ nªn b¶o tån c¸c gi¸ trÞ v¨n ho¸<br /> thÓ. Nã biÕn ®æi theo lÞch sö vµ chÞu sù truyÒn thèng. ViÖc phôc dùng chØ lµ t¸i<br /> quy ®Þnh cña nh÷ng ®iÒu kiÖn kinh tÕ - hiÖn c¸c hiÖn t−îng vµ sù kiÖn cña ®êi<br /> 20 Th«ng tin Khoa häc x· héi, sè 1.2015<br /> <br /> <br /> sèng v¨n ho¸ truyÒn thèng víi t− c¸ch Knowledge: Essays Presented to<br /> lµ nh÷ng chøng tÝch v¨n ho¸ mµ ng−êi Michael Polanyi, Routledge &<br /> th−ëng ngo¹n lu«n cã ý thøc vÒ mét Kegan Paul.<br /> kho¶ng c¸ch lÞch sö ®ang hiÖn h÷u gi÷a 3. N. A. Cvetkova (2011), “Chñ nghÜa<br /> kh«ng gian hiÖn ®¹i víi kh«ng gian v¨n ®Õ quèc v¨n ho¸” (NguyÔn ThÞ HuÖ<br /> ho¸ truyÒn thèng cña c¸c hiÖn t−îng vµ dÞch, Ng« ThÕ Phóc hiÖu ®Ýnh),<br /> sù kiÖn ®ã. Cßn kh«ng gian truyÒn thèng trong: ViÖn Th«ng tin Khoa häc x·<br /> nµo héi nhËp ®−îc víi cuéc sèng hiÖn t¹i héi (2011), Niªn gi¸m th«ng tin khoa<br /> th× hiÓn nhiªn nã ®· ®−îc thÝch nghi vµ häc x· héi n−íc ngoµi, sè 2, Nxb.<br /> mang tÝnh chÊt cña thêi hiÖn ®¹i. Cã thÓ Khoa häc x· héi, Hµ Néi. (Nguyªn<br /> nãi, kh«ng gian v¨n ho¸ lµ mét ph¹m b¶n tiÕng Nga trong s¸ch: Chñ<br /> trï lÞch sö kh«ng thÓ bÞ l¹m dông. nghÜa ®Õ quèc v¨n ho¸: “ChÝnh s¸ch<br /> Tõ nh÷ng ph©n tÝch trªn, theo gi¸o dôc quèc tÕ”. Hoa Kú thêi kú<br /> chóng t«i, cã lÏ viÖc cÊp b¸ch cña ph¸t “chiÕn tranh l¹nh”, Nxb. §¹i häc<br /> triÓn bÒn v÷ng lµ më réng kh«ng gian Sankt-Peterburg, Sankt-Peterburg,<br /> v¨n ho¸ hiÖn ®¹i cña mét quèc gia ®Ó 2007, tr.41-49).<br /> héi nhËp víi thÕ giíi, biÕn m×nh trë 4. Lu Shzaishi (2012, Tr−êng §¹i häc<br /> thµnh mét trong nh÷ng trung t©m v¨n Quèc gia Vò H¸n, Trung Quèc), “Søc<br /> ho¸ cña khu vùc vµ thÕ giíi, h¬n lµ loay m¹nh mÒm trong chiÕn l−îc ph¸t<br /> hoay t×m c¸ch phôc dùng nh÷ng kh«ng triÓn cña Trung Quèc” (Léc Minh<br /> gian v¨n ho¸ truyÒn thèng mµ chóng dÞch, NguyÔn ThÞ LuyÕn hiÖu ®Ýnh),<br /> chØ ®−îc sö dông vµo nh÷ng dÞp lÔ héi. trong: ViÖn Th«ng tin Khoa häc x·<br /> ë trong n−íc, kh«ng gian v¨n ho¸ ph¶i héi (2012), Niªn gi¸m th«ng tin khoa<br /> trë thµnh kh«ng gian sèng cña con häc x· héi n−íc ngoµi, sè 3, Nxb.<br /> ng−êi, phôc vô c«ng cuéc ph¸t triÓn cña Khoa häc x· héi, Hµ Néi. (Nguyªn<br /> con ng−êi. Mçi kh«ng gian v¨n ho¸ ®Þa b¶n tiÕng Nga ®¨ng trªn<br /> ph−¬ng sÏ ph¸t huy thÕ m¹nh ®Æc s¾c Politicheskie issledovanie, 2009, No1,<br /> cña m×nh ®Ó héi nhËp víi kh«ng gian tr.149-155).<br /> v¨n ho¸ trung t©m. Lóc ®ã, mèi quan hÖ<br /> gi÷a trung t©m víi ngo¹i vi trªn cÊp ®é 5. Sidney Tarrow (1977), Between<br /> kh«ng gian v¨n ho¸ sÏ lµ mèi quan hÖ Center and Periphery, New Haven<br /> gi÷a ®a d¹ng vµ thèng nhÊt  and London - Yale University Press.<br /> 6. http://en.wikipedia.org/wiki/Alliance<br /> _fran%C3%A7aise.<br /> Tµi liÖu tham kh¶o<br /> 7. http://www.britishcouncil.org/organi<br /> 1. Henri Lefebvre (1991), The sation/history.<br /> Production of Space (Translated by<br /> Donald Nicholson-Smith), Blackwell 8. http://en.wikipedia.org/wiki/Goethe-<br /> Publishing, Maiden, MA, USA. Institut<br /> 2. Edward Shils (1961), “Centre and 9. http://en.wikipedia.org/wiki/Confuci<br /> Periphery”, in The Logic of Personal us_Institute.<br />
ADSENSE
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2