CH NG 4 PH NG PHÁP NHÂN GI NG CÂY ĂN TRÁIƯƠ ƯƠ
1. NHÂN GI NG H U TÍNH.
Nhân gi ng b ng h t v n còn đ c áp d ng m t s n c nhi t đ i ượ ướ
n c ta, vì có nh ng u đi m:ướ ư
- Áp d ng cho nh ng lo i cây tr ng không th ho c nhi u tr ng i khi
áp d ng các bi n pháp nhân gi ng vô tính thí d nh : d a, cao, đu đ , … ư
- D làm, nhanh nhi u r ti n, cây tu i th cao, ít đ ngã do h
th ng r m c sâu, ít b b nh do virus (do b nh th ng ít lan truy n qua h t). ườ
Tuy nhiên ph ng pháp n y có nh ng khuy t đi m:ươ ế
- Cây lâu cho trái, th ng không gi đ c đ c tính c a cây m . Trongườ ượ
đi u ki n vùng canh tác t ng đ t tr ng m ng, m c n c ng m cao, nh ng ướ
gi ng không ch u đ c ng p n c s không phát tri n t t khi tr ng b ng h t. ượ ướ
Khi nhân gi ng b ng h t c n l u ý các yêu c u sau: ư
- Ch n trái đ l y h t t cây m năng su t cao, ph m ch t t t, nên l y
trái cây m đã cho trái n đ nh.
- Trái hình d ng t t nh : To, đ p, m c ngoài ánh sáng, không sâu ư
b nh, không d hình ph i chín đ y đ . Đ i v i m t s loài nh cam quýt ch ư
ch n trái già.
- T trái ch n nh ng h t đ u đ n, đ y ch c không l y nh ng h t n i trong
n c. Gieo h t càng nhanh càng t t, tuy nhiên đ i v i m t s loài c n th iướ
gian chín sinh lý m i n y m m nh m ng c u, cóc... ư
- Khi gieo h t c n cung c p đ m, đ i v i nh ng h t c ng v d y, c n
x nh đ p b v , mài m ng v ho c x v i acid H ư 2SO4, nhi t đ cao... đ
h t d hút n c n y m m. Không gieo h t quá sâu, ch t, đ t ph i t i x p d ướ ơ
th m thoát n c (nhi t đ c n thi t đ h t n y m m kho ng 24 - 35 ướ ế 0C trong đi u
ki n nhi t đ i).
- Sau khi h t n y m m c n ph i chăm sóc t t cây con, cung c p đ y đ
n c, dinh d ng (có th phun đ nh kỳ đ m kali hay c h p ch t dinhướ ưỡ
d ng). Vi c phòng ng a sâu b nh c n ti n hành k p th i.ưỡ ế
2. NHÂN GI NG VÔ TÍNH
Là ph ng pháp đ c áp d ng ph bi n hi n nay cho cây ăn trái, g m có:ươ ượ ế
chi t cành, giâm cành, tháp cành, tháp m t.ế
2.1. Ph ng pháp chi t cànhươ ế
ph ng pháp dùng đi u ki n ngo i c nh thích h p đ giúp đ m t bươ
ph n c a cây (thân, cành, r ) t o ra rê, hình thành m t th m i th s ng
đ c l p v i cây m .
Ph ng pháp n y có nh ng u đi m nh :ươ ư ư
- D làm, cây tr ng gi đ c đ c tính c a cây m . ượ
- Th i gian nhân gi ng nhanh (1-6 tháng), mau cho trái.
1
- Thích h p cho nh ng vùng đ t th p, m c n c ng m cao h th ng r ướ
m c c n.
- Nhân gi ng đ c nh ng gi ng không h t. ượ
Tuy nhiên có m t s khuy t đi m: ế
- Cây mau c i, d đ ngã h n. ơ
- S l ng gi ng nhân ra th ng th p (vì t m i cây m ch chi t đ c ượ ườ ế ượ
m t s nhánh: kho ng 10 nhánh m t l n), n u chi t nhi u s làm h n ch s ế ế ế
sinh tr ng c a cây mưở
- Có th mang theo m m b nh (nh t là b nh do virus, Mycoplasma) t cây
m .
2.1.1. Nguyên t c chi t ế
Nguyên t c chung c a ph ng pháp n y là làm ng ng s di chuy n ươ ư
xu ng c a các ch t h u c nh carbohydrates, Auxin... t ch i ng n. Các ch t ơ ư
này tích l y l i g n đi m x (th ng khoanh v ) d i tác đ ng c a m ườ ướ
đ , nhi t đ thích h p r s m c ra ngay khi thân cành còn dính trên cây m .
2.1.2. Các ph ng pháp chi t cànhươ ế
nhi u ph ng pháp làm khác nhau tùy theo y cao hay th p, nhánh ươ
m c đ ng hay xiên, m c cao hay sát đ t, cành dai ch c hay không...
G m có:
- Chi t cành bó b u (chi t trong không khí).ế ế
- Chi t u n cành trong đ t.ế
- Chi t cành trong gi (ch u) d i đ t hay trên cao.ế ướ
- Chi t cành l p g c, đ p mô...ế
- Chi t cành bó b u đ c áp d ng nhi u nh t hi n nay.ế ượ
a/- Ch n mùa v chi t ế
Mùa chi t c n nhi t đ m đ không khí thìch h p r s d m c ra,ế
nhi t đ trung bình t 20-30 oC c n thi t cho vi c ra r . Nhi t đ càng cao, đ m ế
m đ không khí cao r m c ra cành nhanh. ĐBSCL, th i v chi t thích ế
h p kho ng tháng 11-3 dl hàng năm đ tr ng vào mùa m a k ti p. ư ế ế
b/- Ch n cành chi t ế
Ch n cành t nh ng cây m năng su t cao, ph m ch t t t, n đ nh
tính tr ng... không ch n cành m c trong tán thi u ánh sáng, cành gai, cành ế
sâu b nh, cành l y t cây m còn non ch a cho trái... c n ch n cành có tu i sinh ư
tr ng trung bình không non, không già, tuy nhiên m t s lo i cây (nh s uưở ư
riêng c n ch n cành còn h i non) m i kh năng ra r . Cành t 3 đ n 4 ơ ế
nhánh phân b đ u, đ ng kính nh kho ng 1 - 1,5 cm. Cành chi t to quá làm ườ ế
cây m m t s c r m c ra th không đ s c nuôi cành giai đo n đ u
sinh tr ng.ưở
c/- Ch t đ n b u
Tuỳ theo v t li u t ng n i, nói chung ch t đ n b u ph i đ m b o ơ
m m x p gi m t t, lo i ch t đ n dùng ph bi n r l c bình, n i còn ế ơ
2
dùng r m r (lúa mùa) tr n đ t, bèo dâu, m t c a tr n đ t, tro tr u, x d a... đ iơ ư ơ
v i ch t đ n không tr n đ t th ng r r t ít phân nhánh h n. ườ ơ
d/- Áp d ng ch t kích thích ra r
Nh m giúp cành chi t mau ra r h n, các hoá ch t th ng dùng NAA ế ơ ườ
(Napthalene acetic acid), IBA (Indole butyric acid).
N ng đ các ch t áp d ng th ng thay đ i tùy theo lo i cây d ra r hay ườ
khó ra r , lo i cành, cách x lý... thông th ng t 500-1.000 ppm. ườ
Bôi dung d ch kích thích ra r o ph n da phía trên n i khoanh v , đ ráo ơ
r i b u. N u ngâm ch t đ n b u thì ph i pha loãng dung d ch h n (5-10 l n). ế ơ
th dùng 2,4 D nh ch t kích thích ra r , n ng đ t 15-30 ppm i v i lo i ư
khó ra r h n nh Sathìng n ng đ cao h n g p đôi). Tr n đ u dung d ch ơ ư ơ
vào ch t đ n r i bó b u. Vi c s d ng 2,4 D c n c n th n vì ch t này d gây t n
th ng đ n cành.ươ ế
Cách pha dung d ch:
Nói chung các hóa ch t dùng kích thích ra r c n đ c pha vào c n 50 đ ư
đ làm tan hoàn toàn. Thí d mu n pha 100ml dung d ch IBA (hay NAA) có n ng
đ 4.000 ppm: c n cân: 400 mg IBA r i pha vào 100 ml c n 50 đ .
e/- Thao tác chi t cànhế
Cách chi t thông th ng là khoanh v . Dùng dao bén, khoanh m t đo nế ư
v trên cành dài kho ng 3-5 cm (tùy lo i cây, lo i cành) cách ng n cành 0,5-1 m.
L t h t ph n v đ c khoanh, c o s ch lõi g đ tránh li n v tr l i. Có th ế ượ
b u ngay sau khi khoanh v , ho c đ vài ngày cho ráo nh a r i b u i v i
lo iy nhi u nh a). Đ i v i các lo i cây khó ra r (Sapô) sau khi khoanh v
xong, dùng dao r ch vào v trên ch khoanh 2-4 đ ng dài 0,2-0,5 cm đ ườ
tăng kh năng thành l p mô s o.
Dùng ch t đ n b u bó ch t l i n i khoanh, t o thành m t b u hình thoi dài ơ
kho ng 8-10 cm, đ ng kính dài kho ng 5 cm ôm đ u chung quanh cành. Dùng ườ
nylon trong đ bao bên ngoài b u chi t l i giúp gi nhi t đ m đ t t , gi m ế
công t i, d quan sát khi r m c ra. N u dùng các lo i v t li u bao ngoài khácướ ế
nh chu i, mo cau, gi d a... thì ph i t i th ng xuyên nh t trong mùaư ướ ườ
khô. L u ý gi không khí đ m i, ki n làm t (nh t ch t đ n b u đ t) như ế
h ng đ n r m c ra.ưở ế
f/ C t cành
Th i gian ra r nhanh, ch m tùy theo loài cây, t t nh t quan sát th y
trong b u chi t r c p hai m c ra dài kho ng 2-3 cm thì c t cành, không nên ế
gi cành chi t quá lâu trên cây m làm cành m t s c do không đ dinh d ng ế ưỡ
và n c.ướ
Dùng c a ho c kéo n c t phía d i b u chi t cách kho ng 1-2 cm đư ư ế
h b u xu ng. th đem tr ng ngay, nh ng t t h n giâm vào đ t m t th i ư ơ
gian đ cành cho nhi u r giúp tăng t l s ng sau khi tr ng.
Ngoài cách chi t cành bó b u, có th áp d ng các cách nh sau:ế ư
- Chi t u n cành trong đ t: đ i v i cây cành dài, dai th u n cànhế
vào đ t, ch ti p xúc v i đ t đ c khoanh v đ r d m c ra ế ượ
3
- Chi t cành gi (ch u): u n cong cành, chôn m t ph n nh vào giế
(ch u) đ cành ra r đ cây m i m c trong gi (ch u), sau đó c t kh i cây m .
Gi (ch u) có th đ t d i đ t hay trên cao. ướ
- Chi t cành l p g c, đ p mô: Trên g c cây sau khi đ n tái sinh nhi uế
cành m c ra, khi cành cao kho ng 8-12 cm, dùng đ t hay m t c a đ p thành ư
ph lên g c ch i đ kích thích ch i m c r , t o cây m i.
2.2. Ph ng pháp giâm cànhươ
C t r i m t ph n cây nh thân, cành r ho c lá, đ t trong môi tr ng thích ư ườ
h p đ t o ra r ch i m i, hình thành cây con s ng đ c l p mang nh ng
đ c đi m gi ng nh cây m . Ph ng pháp này có nh ng u đi m nh : ư ươ ư ư
- Cây tr ng gi đ c đ c tính c a cây m . ượ
- Cho nhi u cây con, nhanh (trung bình 1 - 4 tháng), cây mau cho trái sau
khi tr ng.
- Nhân gi ng đ c các gi ng cây không h t. ượ
Tuy nhiên có nh ng khuy t đi m: ế
- Cây mau c i và d đ ngã do h th ng r m c c n.
- th mang theo m m b nh t cây m , nh t c b nh do virus,
mycoplasma.
2.2.1. Môi tr ng giâmườ
nh h ng đ n t l ra r và ch t l ng r . ưở ế ượ
- Môi tr ng đ t: th ng đ c dùng cho giâm cành, giâm r . Đ t saườ ườ ượ
c u th t pha cát thì thích h p. th dùng 2 ph n t thô tr n v i 1 ph n đ t,
chú ý di t tuy n trùng m m b nh. Tuy nhiên môi tr ng đ t không thích h p ế ườ
cho lo i cành nhi u nh a, g m m.
- Môi tr ng cát: th s d ng r ng rãi d làm. Dùng cát xây d ng,ườ
s ch khôngch t h u c và đ t. Cát th ng không gi m t t, do đó c n cung ơ ư
c p n c th ng xuyên. R m c ra trong môi tr ng cát th ng dài, ít phân ướ ườ ườ ườ
nhánh và giòn h n.ơ
- Môi tr ng than bùn: th ng đ c tr n thêm v i cát đ giâm, g m 2ườ ườ ượ
ph n cát, 1 ph n than bùn.
- Môi tr ng tr u: Đ c s d ng khá ph bi n hi n nay. C n thay tr uườ ượ ế
th ng xuyên đ tránh m m b nh.ườ
Nói chung m t môi tr ng giâm t t c n b o đ m các yêu c u sau: ườ
- Đ ch c đ gi đ c cành giâm, th tích ít thay đ i trong đi u ki n m ượ
ho c khô, nh t là không b co rút khi khô.
- Gi m t t, d thoát n c, thông khí. N c th đ c cung c p ướ ướ ượ
th ng xuyên qua h th ng vòi phun s ng đ duy trì t t đ m.ườ ươ
- Không h t c d i, tuy n trùng m m b nh. th thanh trùng v i h i ế ơ
n c mà không t o h i đ c.ướ ơ
- Không b m n, phèn.
2.2.2. Cách s d ng ch t kích thích ra r
4
m c đích làm tăng t l cành ra r , tăng s l ng, tăng ch t l ng ượ ượ
đ đ ng đ u c a r t o ra cành giâm. Nh ng ch t kích thích t o r đ c ph ư
bi n IBA (Indol Butyric Acid), NAA (Naphthalene Acetic Acid) IAA (Indolế
Acetic Acid). IBA và NAA th ng nh h ngc ti n ra r t t h n IAA, do IAAườ ưở ế ơ
th ng không b n trong cây, B phân h y nhanh chóng trong dung d ch khôngườ
kh trùng ánh sáng. Các dung d ch ch a IAA IBA khi pha xong c n s
d ng ngay. M t khác vi c k t h p nhi u dung d ch v i nhautác d ng cao h n ế ơ
là s d ng riêng l .
M t s ph ng pháp x lý g m có: ươ
- Nhúng nhanh: Nhúng ph n đáy cành giâm trong dung d ch ch t kích
thích ra r kho ng 5 giây, n ng đ th ng s d ng kho ng 1.000 ppm. Ph ng ườ ươ
pháp này nhanh đ n gi n, s l ng dung d ch h p thu trên m i đ n v b m tơ ượ ơ
c a cành giâm thì n đ nh ít l thu c đi u ki n bên ngoài h n hai ph ng ơ ươ
pháp kia (s nói ph n ti p theo). Dung d ch th s d ng nhi u l n nh ng ế ư
c n b o qu n tránh b c h i. Ph ng pháp này th ng đ c áp d ng nhi u. ơ ươ ườ ượ
- Ngâm: dung d ch x đ c pha loãng h n, n ng đ thay đ i t 20 - 200 ượ ơ
ppm. Đáy cành giâm đ c ngâm trong dung d ch 24 gi , đ t n it, sau đó đ aượ ơ ư
ngay vào môi tr ng giâm. S l ng dung d ch nh n b i m i cành giâm tùyườ ượ
thu c vào đi u ki n môi tr ng lo i cây x (nh ng cành giâm g m m còn ườ
mang lá có kh năng h p thu dung d ch nhi u h n). Dung d ch đ c h p thu qua ơ ượ
quá trình thoát h i n c trong đi u ki n m, khô h n l nh m. Vi c giơ ướ ơ
cành giâm trong đi u ki n không khí m lúc nhúng tuy ch m nh ng cho k t qu ư ế
ch c ch n h n. Nói chung n ng đ dung d ch áp d ng thay đ i theo lo i, th i ơ
gian l y cành trong năm và lo i hóa ch t s d ng.
- Lăn b t: Đáy cành giâm đ c x v i ch t kích thích tr n v i m t ch t ượ
mang (b t tr th t m n), n ng đ dung d ch áp d ng thay đ i kho ng 200-1.000 ơ
ppm cho cành g m m, đ i v i cành giâm g c ng thì tăng n ng đ lên g p 5
l n. Có 2 cách chu n b : Nghi n m n tinh th ch t kích thích, tr n đ u v i b t
ho c ngâm b t trong dung d ch alcohol ch t x đ c hòa tan tr c, sau đó ư ướ
đ c đ alcohol b c h i ch còn l i b t. cành giâm sau khi c t đ c x ngay ơ ượ
đ gi đáy cành còn t i, d h p thu ch t x lý, kho ng 2,5 cm chi u dài đáy ươ
cành đ c làm m v i n c lăn trên b t ch a ch t x lý, ph n b t d trênượ ướ ư
đáy cành đ c gi b đ tránh nh h ng đ c, sau đó giâm ngay trong môiượ ư
tr ng giâm. Nên dùng dao ch c thành r nh trongi tr ng giâm tr c khi đ tườ ườ ướ
cành giâm vào đ tránh làm m t l p b t bám cành. Th ng k t qu c a ườ ế
ph ng pháp này không n đ nh vì có s thay đ i s l ng b t bám vào cành.ươ ượ
Nói chung, khi giâm cành c n l u ý k đi u ki n môi tr ng, cung c p ánh ư ườ
sáng v a đ , đ m, gi không héo cho đ n khi r phát tri n, thoát n c t t ế ướ
cho v n giâm, nh t b lá r ng, cành ch t và phòng tr sâu b nh k p th i.ườ ế
2.3. Tháp cành, tháp m t
Là ph ng pháp đem cành hay m m nhánh (m t) c a cây m có nhi u uươ ư
đi m nh : ph m ch t t t, năng su t cao... g n sang g c m t lo i cây khác đ ư
t o thành m t cá th m i th ng nh t. u đi m c a ph ng pháp này là: Ư ươ
- Cây con gi đ c đ c tính c a cây m , mau cho hoa trái, tu i th cao. ượ
- T o đ c nhi u cây gi ng. ượ
- L i d ng đ c tính t t c a g c ghép, ch u đ ng đ c đi u ki n môi ượ
tr ng b t l i nh : h n, úng, sâu b nh...ườ ư
5