Phương thức lãnh đạo của Đảng với việc xây dựng Nhà nước pháp quyền
XHCN Việt Nam
1. Đảng lãnh đạo xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ
nghĩa Việt Nam là yêu cầu tất yếu, khách quan trong sự nghiệp đổi mới và phát
triển đất nước bảo đảm Nhà nước ta thực sự là nhà nước của dân, do dân và vì dân,
theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Đó là yêu cầu khách quan về mặt chính trị của
việc xây dựng, hoàn thiện nhà nước pháp quyền. Song, sự lãnh đạo của Đảng phải
tuân theo những quy luật hình thành, phát triển và hoàn thiện của Nhà nước pháp
quyền. Bất cứ ở đâu, lúc nào nếu xa rời những yêu cầu khách quan được đặt ra từ
các quy luật này đều khó có thể đạt được mục tiêu đề ra.
Bản chất của quyền lực chính trị là thống nhất. Cho nên, không có vấn đề phân
chia tách rời quyền lực chính trị giữa Đảng và Nhà nước. Vấn đề là ở phương thức
thực hiện quyền lực: phạm vi và mức độ thực hiện quyền lực chính trị do Đảng
trực tiếp thực hiện đối với xã hội như trước đây cần và có thể phải thu hẹp, giảm
dần, tiến đến mục tiêu phải được chủ yếu thực hiện thông qua nhà nước. Trong
một xã hội vận hành theo các quy luật của nền dân chủ, thì quyền lực chính trị cần
phải được hợp pháp hóa thông qua hoạt động của nhà nước. Thực tiễn cầm quyền
của Đảng ta trong thời kỳ đổi mới đã có bước tiến lớn theo hướng này. Vấn đề đặt
ra từ đây là một mặt, phải bảo đảm sự thống nhất giữa Đảng và Nhà nước, phòng
ngừa nguy cơ tách biệt Đảng và Nhà nước trong việc lãnh đạo, tổ chức thực thi
quyền lực quản lý, mặt khác, phải phân biệt những quyền hạn của Đảng đối với xã
hội, đối với nhà nước với tư cách là Đảng cầm quyền với những quyền hạn của bộ
máy nhà nước trong quản lý các mặt đời sống kinh tế, xã hội theo pháp luật, phòng
tránh nguy cơ đùn đẩy trách nhiệm giữa các cơ quan của Đảng và cơ quan nhà
nước trong xử lý cụ thể những vấn đề quản lý mà từ đó có thể làm suy yếu chất
lượng, hiệu quả lãnh đạo của Đảng và quản lý điều hành của nhà nước. Đây không
đơn giản chỉ là vấn đề xuất phát từ khác sự khác nhau về vị trí, vai trò, phương
thức thực hiện quyền lực giữa Đảng và nhà nước, mà hơn thế, còn là vấn đề liên
quan đến việc bảo đảm tính minh bạch, rõ ràng, bền vững của các cơ sở hợp pháp
cho vị trí, vai trò của Đảng cầm quyền và của Nhà nước. Đảng tôn trọng vai trò
của Nhà nước, trước hết, là tôn trọng các cơ sở hợp pháp bảo đảm cho Nhà nước
thực hiện đúng, đầy đủ được vai trò và các chức năng quản lý của nó đối với toàn
xã hội, tức là các cơ sở hợp pháp cho quyền uy của bộ máy nhà nước, trong xã hội
hiện đại trước hết là bảo đảm tính dân chủ thực sự của các cuộc bầu cử và tính
thực quyền của các cơ quan dân cử. Ngược lại, Nhà nước phải đặt dưới sự lãnh
đạo của Đảng, bởi vì, Đảng là sự biểu hiện tập trung ý chí, mục tiêu và con đường
đi lên của toàn xã hội, là nguyện vọng của nhân dân, mà tự thân Nhà nước không
thể đưa ra được, không thể tự xác định được vấn đề này. Lịch sử đã cho thấy rõ,
trong bất cứ một xã hội nào đều phải có một lực lượng chính trị chi phối, vạch ra
và định hướng con đường đi cho xã hội đó. Là hình thức tổ chức bao trùm và tập
trung nhất của xã hội, Nhà nước buộc phải theo các quy luật phát triển của xã hội,
mà việc nhận thức được các quy luật này luôn thuộc về những người của một lực
lượng chính trị nhất định trong xã hội. Chính vì vậy, cơ sở hợp pháp đầu tiên và
quan trọng nhất của một đảng lãnh đạo, một đảng cầm quyền là nó có đủ khả năng
nhận thức được những vấn đề mang tính quy luật tồn tại và phát triển của xã hội,
giải đáp được những mẫu thuẫn cơ bản của xã hội để định hình được mục tiêu và
còn đường đi lên cho xã hội đó. Đảng phải tự khẳng định niềm tin của mình vào
con đường đi lên đó của xã hội từ chính sự hy sinh, phấn đấu không ngừng cho
mục tiêu, lý tưởng của Đảng, vì lợi ích của nhân dân, lợi ích của xã hội. Và tự
nhân dân, chứ không phải ai khác, sẽ là người đánh giá tính đúng đắn của con
đường và mục tiêu mà lực lượng chính trị đã vạch ra qua những lợi ích mà họ tin
tưởng và nhận được từ thực tế cuộc sống, để từ đó đi theo, ủng hộ và xác định vai
trò cho lực lượng chính trị đó đối với xã hội, đối với nhà nước. Như vậy, sự lãnh
đạo của một lực lượng chính trị đối với nhà nước là một nhu cầu tất yếu, nhưng đó
là sự tất yếu xuất phát từ sự lựa chọn của nhân dân. Nhân dân là người quyết định
vai trò lãnh đạo, vai trò cầm quyền của một lực lượng chính trị, lực lượng chính trị
đủ sức vạch ra con đường phát triển đi lên tất yếu của xã hội và đủ sức lôi cuốn,
tập hợp, đoàn kết các lực lượng xã hội khác tin tưởng vào mục tiêu chính trị của
mình.
Nhà nước chính là sự biểu hiện tập trung quyền làm chủ của nhân dân đối với
tất cả các vấn đề của đất nước, của dân tộc. Nhà nước là chủ quyền của toàn thể
nhân dân. Tôn trọng nhà nước chính là tôn trọng vai trò và quyền làm chủ của
nhân dân, tức là quyền lực của nhân dân. Cùng với tiến trình dân chủ hóa các mặt
đời sống kinh tế - xã hội và quá trình từng bước hoàn thiện tổ chức và hoạt động
của bộ máy nhà nước thì phạm vi các vấn đề kinh tế, xã hội do nhà nước quyết
định đúng với vai trò, chức năng thực sự của nó sẽ ngày càng mở rộng lớn hơn,
thực chất hơn, bởi vì xã hội càng trở nên phức tạp thì việc tổ chức thực thi quyền
lực công càng trở nên khó khăn, phức tạp, đòi hỏi phải có những phương thức và
công cụ bảo đảm cho việc thực thi quyền lực đó, mà chỉ duy có nhà nước mới có
đầy đủ các cơ sở hợp pháp và đủ sức mạnh, đủ công cụ, phương tiện để sử dụng và
sử dụng một cách có hiệu quả.
2. Nguồn gốc, nội dung quyền lãnh đạo của Đảng cũng như quyền lực quản lý
của Nhà nước đều xuất phát từ nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân; đường lối,
chính sách của Đảng và pháp luật đều phản ánh ý chí, nguyện vọng và lợi ích của
nhân dân, do vậy không thể đặt cơ quan của Đảng, đường lối, chính sách của Đảng
lên trên pháp luật hoặc đặt bên cạnh pháp luật và ngược lại. Nhưng cũng không
thể tách rời Đảng với Nhà nước; tách rời đường lối, chính sách của Đảng với pháp
luật.
Bộ máy nhà nước phải lấy đường lối, chính sách của Đảng làm mục tiêu, định
hướng cho toàn bộ tổ chức và hoạt động của mình. Theo đó, pháp luật do nhà
nước ban hành và tổ chức thực hiện phải thể hiện được đầy đủ, sâu sắc quan điểm,
nội dung đường lối, chính sách của Đảng. Ngược lại, vai trò và chức năng của nhà
nước và của pháp luật phải được coi trọng và không ngừng hoàn thiện để không
những biến những quan điểm, định hướng chính trị của đảng cầm quyền thành các
chương trình và hành động của toàn xã hội, mà còn để không ngừng nâng cao chất
lượng và hiệu quả việc thực hiện đường lối, chính sách của Đảng cầm quyền trong
thực tiễn cuộc sống. Nói cách khác, đường lối, chính sách của Đảng và pháp luật
của nhà nước đều có vai trò, chức năng riêng của nó không thể thay thế cho nhau.
Do vậy, không nên và không thể nhầm lẫm hoặc đồng nhất hai loại vai trò và chức
năng này để từ đó đối lập đường lối, chính sách của Đảng với pháp luật. Cần phải
thấy rõ đường lối, chính sách của Đảng là linh hồn của pháp luật, là tư tưởng chỉ
đạo trong quá trình xây dựng và thực hiện pháp luật; pháp luật vì vậy không đơn
giản là cái vỏ hợp pháp hóa đường lối, chính sách của Đảng. Về bản chất, pháp
luật là các quy tắc xử sự chung của đời sống xã hội được hình thành và vận động
một cách khách quan; nhà nước là người nhận thức và ghi nhận chúng một cách
sáng tạo và bảo đảm cho chúng được thực hiện thống nhất trong xã hội theo các
quan điểm và định hướng chính trị, vì lợi ích của nhân dân; pháp luật trở thành
hình thức pháp lý biểu hiện nhu cầu vận động của các quy luật khách quan, chính
vì vậy, nó đặt mọi công dân, mọi thiết chế xã hội và ngay cả bản thân việc tổ chức
và hoạt động của bộ máy nhà nước dưới sự chi phối tuyệt đối của nó. Với tư cách
là một tổ chức chính trị - một bộ phận cấu thành của xã hội, Đảng phải được tổ
chức và hoạt động trong khuôn khổ của Hiến pháp và pháp luật, tức là chịu sự
ràng buộc của pháp luật; mặt khác, cũng không quá đơn giản coi pháp luật chỉ là
công cụ để Đảng chuyển tải và thực hiện các chủ trương, chính sách của Đảng.
Trong thực tế, vẫn còn cách tư duy, cách làm như trước đây, coi đường lối, chính
sách của Đảng có thể bao quát và quyết định tất cả mọi công việc của nhà nước,
của xã hội và có giá trị thi hành trực tiếp đối với xã hội mà không cần phải thể chế
hóa thành pháp luật. Mặt khác, cũng do chưa có nhận thức đúng về vai trò và chức
năng của pháp luật, coi pháp luật chỉ thuần túy là công cụ đơn giản để hợp pháp
hóa và để thực hiện đường lối, chính sách của Đảng, chính vì thế mà coi đường
lối, chính sách của Đảng có vị trí, vai trò đứng trên pháp luật, đứng trên Nhà nước.
Đảng tôn trọng vai trò của Nhà nước phải nhìn từ hai phía, một mặt, trên cơ sở
thừa nhận sự độc lập và hoạt động sáng tạo của Nhà nước, Đảng không can thiệp
vào việc thực hiện các chức năng, thẩm quyền theo quy định pháp luật của bộ máy
nhà nước, mặt khác, bản thân Nhà nước phải tự thể hiện và khẳng định được vai
trò của mình trong việc giải quyết những công việc thuộc chức năng, thẩm quyền.
Cái gì tạo ra vai trò của nhà nước? Đó chính là quyền lực và việc tổ chức thực thi
quyền lực. Nhà nước phải có đủ quyền lực để vận hành được đầy đủ, đồng bộ các
chức năng, thẩm quyền theo sứ mệnh mà xã hội trao cho nó để quản lý xã hội,
đồng thời vấn đề quan trọng hơn là chính bộ máy nhà nước phải tự kiểm soát được
vận hành quyền lực của mình để toàn bộ quyền lực nhà nước luôn được bảo đảm
tính thống nhất, thông suốt, để quyền lực nhà nước luôn thuộc về nhân dân, được
sử dụng vì lợi ích của nhân dân, phòng tránh nguy cơ lạm dụng, tha hóa quyền lực.
Nhà nước tự giới hạn quyền lực của mình trong khuôn khổ pháp luật và tự kiểm
soát lấy quyền lực được nhân dân trao cho là thể hiện tính trách nhiệm của Nhà
nước trước nhân dân, để nhà nước luôn luôn là nhà nước của dân, do dân và vì
dân.
Sự hoàn thiện trong tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước là cơ sở khách
quan để Đảng không cần thiết phải can thiệp trực tiếp, cụ thể, sự vụ vào hoạt động
của bộ máy nhà nước. Thực tế cho thấy, việc không hoàn thiện trong tổ chức và
hoạt động của bộ máy nhà nước có ảnh hưởng tiêu cực đến việc đổi mới phương
thức lãnh đạo của Đảng đối với nhà nước, làm hạn chế chất lượng, hiệu quả công
tác lãnh đạo của Đảng và nhất là tạo ra những trở ngại trong việc phân biệt vai trò,
chức năng lãnh đạo của Đảng với chức năng, thẩm quyền quản lý của Nhà nước.
Thật vậy, sự can thiệp của cơ quan Đảng vào hoạt động của bộ máy nhà nước
không hoàn toàn là ý muốn chủ quan, mà còn xuất phát từ yêu cầu khách quan do
khả năng phối hợp giữa các nhánh quyền lực nhà nước, giữa các cơ quan nhà nước
còn quá yếu kém; hoặc việc tự giải quyết xung đột, tranh chấp quyền lực giữa các
cơ quan thuộc các nhánh quyền lực không có hiệu quả do khiếm khuyết, bất cập