Sáng kiến kinh nghiệm THPT: Biện pháp nghệ thuật so sánh trong ca dao ở chương trình THPT

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

Ụ

Ụ

M C L C

ủ ữ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

1          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

Ờ Ở Ầ L I M  Đ U

ọ ề 1. Lý do ch n đ  tài

ọ ệ ượ Trong kho tàng văn h c dân gian Vi t Nam, ca dao luôn đ c coi là viên

ẻ ẹ ế ả ầ ọ ờ ọ ng c quý long lanh ng i sáng. Đó là viên ng c to  chi u v  đ p thu n khi ế   t,

ệ ả ồ ườ ệ ả thanh cao trong tâm h n tình c m và trí tu  con ng i Vi t Nam, tr i qua

ộ ố ế ệ ử ệ ề ể ứ nhi u th  h . Bi u hi n qua văn hoá  ng x  trong cu c s ng; qua tình yêu

ắ ế ố ớ ớ ươ ứ th m thi t đ i v i thiên nhiên, v i quê h ng gia đình; qua tình yêu l a đôi,

ế ự ự ắ ề ạ ở hôn nhân ­ h nh phúc… Ca dao vì th  th c s  g n li n và tr  thành m t b ộ ộ

ờ ớ ờ ố ầ ủ ể ừ ể ậ ph n không th  tách r i v i đ i s ng tinh th n c a nhân dân ta. K  t khi l ọ   t

ớ ưở ư ừ ẹ lòng m  cho t i lúc tr ỗ ng thành, có ai trong m i chúng ta ch a t ng đ ượ   c

ộ ầ ạ ế ớ ủ ả ờ ủ bay la” m t l n l c vào th  gi i c a con “cò bay l qua l ế i ru âu y m c a bà

ữ ẹ ờ ấ ẫ ươ ứ ế ừ ồ ắ ủ c a m . Nh ng l i ru th m đ m yêu th ng c  th  t ng ngày b i đ p trong

ế ự ố ớ ộ ta tình yêu m n, t hào đ i v i ca dao dân t c.

ẫ ồ ạ ả ầ ờ ớ ữ Tr i qua th i gian v i bao thăng tr m, ca dao v n t n t i và gi nguyên

ặ ắ ủ ờ ộ ỉ ả ộ   ứ ố s c s ng c a nó. Đó không ch  nh  vào n i dung đ c s c mà còn vì c  m t

ế ớ ệ ậ ừ ứ ự ế th  gi i ngh  thu t ngôn t tinh tuý, trong sáng đ n m c t nhiên.

ứ ố ẽ ấ ệ ủ ượ ạ ề ở ạ S c s ng m nh m , b t di t c a ca dao đ ị   c t o nên b i nhi u giá tr ,

ướ ủ ế ị ộ ế ệ ậ mà tr ặ   c h t và ch  y u là giá tr  n i dung và ngh  thu t. Trong các đ c

ả ể ớ ể ạ ậ ủ ư ệ ệ tr ng ngh  thu t c a th  lo i này ph i k  t ả   i bi n pháp so sánh. Không ph i

ữ ẫ ấ ơ ọ ng u nhiên mà ca dao có n i còn g i là hát ví “ nh ng câu hát ví ch t ba đình”

ạ ớ ề ễ ệ ậ ạ ấ ề   ầ đ y ngh  thu t so sánh đã t o ra r t nhi u cách nói, cách di n đ t v i hi u

ế ể ể ị ộ ệ ễ ắ s c thái tinh t ạ    khác nhau đ  bi u th  n i dung ca dao, làm cho vi c di n đ t

ắ ẩ ở ộ ế ị ằ ế ớ tr  nên sâu s c, phong phú, sinh đ ng, bóng b y và t nh . B ng th  gi i hình

ả ừ ữ ừ ệ ạ ầ ồ ộ ừ   nh so sánh v a đa d ng, d i dào v a thân thu c, g n gũi, nh ng ý ni m tr u

ượ ơ ồ ư ữ ậ ả ẳ ạ t ng, m  h  nh  nh ng cung b c tình c m: yêu, ghét…ch ng h n đ ượ ụ  c c

ể ộ ẽ ắ ộ ị ượ th  m t cách đ c đáo, sâu s c và bình d . Chúng ta s  khám phá đ ữ   c nh ng

ủ ữ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

2          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ưở ấ ộ ờ ố ắ ả ủ ộ liên t ng đ c đáo, b t ng  và l ư i nói quen thu c nh ng s c s o c a ng ườ   i

ừ ậ ượ ặ ả ộ lao đ ng, t đó c m nh n đ c đ c thù v  t ề ư ưở  t ủ ọ ả ng, tình c m c a h .

ể ề ậ ả ấ ộ Chính vì v y, tìm hi u và kh o sát các v n đ  thu c thi pháp ca dao mà

ậ ở ệ ệ ươ ụ ể c  th  là bi n pháp so sánh ngh  thu t các bài ca dao, có trong ch ng trình

ạ ầ ả ổ ế ệ ấ ả ạ gi ng d y ph  thông là c n thi ố ớ t và r t có ý nghĩa đ i v i vi c gi ng d y th ể

ạ lo i này.

ử ấ ị ề 2. L ch s  v n đ

ộ ộ ố ượ ế ậ ấ ớ Ca dao là m t b  ph n chi m s  l ọ   ng l n nh t trong kho tàng văn h c

ệ ồ ờ ượ ể ạ ộ ộ dân gian Vi t Nam, đ ng th i cũng đ ấ   c xem là m t th  lo i đ c đáo nh t.

ắ ầ ố ớ ủ ẩ ả ọ Là s n ph m c a văn h c dân gian – khi công b  m i là khi b t đ u quá trình

ứ ư ệ ậ ạ ả ơ ấ   sáng t o, vì v y công vi c nghiên c u ca dao tuy không đ n gi n nh ng r t

ị ẽ ừ ớ ứ ọ thú v . Chính vì l đó, đã t lâu, trong gi i nghiên c u phê bình văn h c, ca dao

ộ ề ề ấ ẫ ở ứ   tr  thành m t đ  tài h p d n, phong phú. Đã có nhi u công trình nghiên c u

ươ ệ ủ ứ ệ ể tìm hi u ph ể ng di n hình th c bi u hi n c a ca dao :

ở ầ ể ậ ặ ơ ­ “Nh n xét đ c đi m câu m  đ u trong th  ca dân gian”­ Đinh Gia

Khánh.

ế ố ặ ặ ữ ­  “Nh ng y u t ữ  trùng l p trong ca dao tr  tình”­ Đ ng Văn Lung.

ướ ứ ộ ọ D i góc đ  thi pháp h c, các công trình nghiên c u : “Thi pháp ca dao”

ủ ễ ọ ườ ủ c a Nguy n Xuân Kính, “Thi pháp văn h c dân gian” c a Lê Tr ng Phát…

ề ậ ề ươ ề ấ ệ ủ ứ ể ế cũng đã đ  c p đ n nhi u v n đ  ph ng th c bi u hi n c a ca dao.

ế ỹ ạ ỹ ề ậ ậ ậ Ngoài ra, các đ  tài khoá lu n, lu n văn th c s , lu n văn ti n s  cũng có

ặ ệ ế ể ạ ữ ể ệ ạ ớ ự s  quan tâm đ c bi t đ n th  lo i ca dao v i nh ng bi u hi n đa d ng v ề

ứ ủ ậ ặ ườ ư ẫ ư ộ m t hình th c c a nó. Tuy v y, d ng nh  v n ch a có m t công trình nào

ự ự ứ ừ ộ ố ơ th c s  đi sâu nghiên c u so sánh tu t . Nói đúng h n, m t s  ít công trình

ề ậ ố ươ ư ế ề ấ ặ ớ cũng đ  c p đ n v n đ  so sánh nh ng đ t trong m i t ng quan v i các

ệ ừ ươ ừ ư ẩ ụ ườ bi n pháp tu t và ph ệ ng ti n tu t khác nh  :  n d , nhân hoá, c ệ   ng đi u,

ữ ơ ch i ch …

ủ ữ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

3          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ơ ở ế ừ ữ ướ Trên c  s  k  th a và phát huy nh ng công trình đi tr ự   c, em đã th c

ữ ể ệ ậ ầ ớ ọ ể   hi n bài ti u lu n này v i hy v ng góp ph n làm phong phú thêm nh ng hi u

ế ề ệ ừ ừ bi t v  bi n pháp tu t nói chung và so sánh tu t nói riêng trong ca dao.

ố ượ ứ ụ 3. Đ i t ng, m c đích nghiên c u

ộ ố ấ ơ ở ế ế ề ị ể   ề Trên c  s  xác đ nh m t s  v n đ  lí thuy t liên quan đ n đ  tài, ti u

ế ậ ừ ế ố ả lu n ti n hành kh o sát so sánh tu t trong các cu n sách Ti ng vi ệ ở ậ    b c t

ữ ể ọ ở ậ ọ ti u h c, sách ng  văn b c trung h c.

ề ấ ữ ừ ể ể ậ ằ ặ ị T  đó ti u lu n nh m tìm ra nh ng đ c đi m v  c u trúc và giá tr  ngh ệ

ậ ủ ừ thu t c a so sánh tu t trong ca dao.

ủ ề ạ 4. Ph m vi c a đ  tài

ố ượ ư ấ ớ ớ ạ Tuy s  l ng ca dao r t phong phú nh ng v i gi ậ   ộ ể i h n m t ti u lu n,

ệ ử ụ ỉ ế ả ừ ở em ch   ti n hành kh o sát vi c s  d ng so sánh tu t trong ca dao sách ng ữ

ươ ọ ổ ủ văn c a ch ng trình trung h c ph  thông.

ươ ứ 5. Ph ng pháp nghiên c u

ử ụ ữ ề ươ ủ ế Trong khi làm đ  tài, em đã s  d ng nh ng ph ng pháp ch  y u sau:

ươ ạ ố ­ Ph ng pháp th ng kê, phân lo i .

ươ ệ ượ ợ ổ ồ ­ Ph ng pháp phân tích , t ng h p : Phân tích các hi n t ờ   ng đ ng th i

ữ ể ậ ợ ổ ổ ị ớ v i quá trình t ng h p đ  rút ra nh ng nh n đ nh t ng quát.

ủ ề 6. Đóng góp c a đ  tài

ể ậ ầ ỏ ể ệ ủ ừ Ti u lu n này góp ph n làm sáng t bi u hi n c a so sánh tu t trong ca

ể ế ấ ọ dao ở ươ  ch ử ụ ng trình trung h c. Đó là cách s  d ng bi n hoá các ki u c u trúc

ụ ể ể ạ ộ ố ể so sánh đ  phát huy tác d ng bi u đ t m t cách t ậ i đa. Ti u lu n này cũng

ế ự ơ ứ ệ ả ạ ầ góp ph n thi t th c h n vào vi c nghiên c u, gi ng d y ca dao ở ườ  tr ng ph ổ

thông.

ủ ể ấ ậ 7. C u trúc c a ti u lu n

ở ầ ủ ế ể ầ ậ ậ ộ Ngoài các ph n m  đ u, k t lu n, n i dung chính c a ti u lu n đ ượ   c

ể ươ tri n khai trong 3 ch ng:

ủ ữ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

4          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ươ ề ệ ụ ệ ậ ẩ Ch ể   ng 1 : Khái quát v  bi n pháp ngh  thu t so sánh,  n d , bi u

ượ t ng.

ươ ệ ệ ậ Ch ng 2 : Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao

ươ ị ủ ệ ệ ậ Ch ng 3 : Ý nghĩa, giá tr  c a bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca

dao.

ủ ữ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

5          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

Ộ N I DUNG

ươ Ề Ệ Ậ Ệ Ch ng 1: KHÁI QUÁT V  BI N PHÁP NGH  THU T

Ụ Ể ƯỢ Ẩ SO SÁNH,  N D , BI U T NG.

ề ệ ệ ậ A.Khái quát v  bi n pháp ngh  thu t so sánh.

I. So sánh là gì ?

ậ ề ệ ế ạ ạ ộ ỗ ắ Âm nh c, h i ho , ki n trúc, điêu kh c,…m i nghành ngh  thu t đ u có

ấ ệ ữ ừ ấ ệ nh ng ch t li u sáng tác riêng, ngôn t chính là ch t li u cho sáng tác văn

ờ ơ ư ậ ẩ ọ ữ ữ ở ọ h c. Bao gi cũng v y, tác ph m văn h c là n i l u gi nh ng trăn tr , tâm

ư ườ ấ ầ ệ ượ ư ẻ ế t ả , tình c m mà ng i ngh  sĩ r t c n đ c chia s . Th  nh ng, đã là tình

ề ế ớ ộ ừ ượ ầ ố ả c m thì nó thu c v  th  gi i tinh th n v n tr u t ễ   ng, vô hình và khó di n

ả ế ể ậ ậ ườ ệ ể ệ ạ đ t. Vì v y, đ  tăng hi u qu  ti p nh n thì ng i ngh  sĩ không th  dùng

ừ ể ễ ạ ả ữ ế ả ố ngôn t đ  di n đ t hay gi ừ   i thích suông mà ph i bi n nh ng cái v n tr u

ượ ữ ữ t ụ ể ng đó thành nh ng cái h u hình, c  th :

ổ ổ ồ ồ ớ Nh  ai b i h i b i h i,

ư ồ ố ư ứ ử ố Nh  đ ng đ ng l a, nh  ng i đ ng than.

ủ ộ ườ ấ ượ ạ Đây là tâm tr ng c a m t ng i khi yêu. Đã có ai nhìn th y đ c hình

ư ế ủ ầ ỗ ớ ỏ hài c a n i nh  xem nó g y béo, to nh  nh  th  nào không? Không và s ẽ

ờ ư ế ệ ậ ớ ỉ không bao gi ứ    có chuy n nh  th . Nh  là cái mà nó mà ch  có cung b c, m c

ứ ủ ế ể ớ ổ ỗ ớ ữ ộ đ . Làm sao m i có th  nói h t nh ng lo âu, th n th c c a n i nh . Th ế

ừ ọ ớ ủ ư ỗ nh ng v a đ c qua câu ca dao chúng ta đã hình dung ra ngay n i nh  c a nhân

ồ ố ứ ử ả ố ậ ữ v t tr ừ    tình qua hai hình  nh “đ ng đ ng l a, ng i đ ng than”. Ai đã t ng

ử ừ ả ố ố ồ ứ đ ng trên đ ng l a, ai đã t ng ng i trên đ ng than mà không có c m giác khó

ở ứ ị ệ ch u b i s c nóng móng mãnh li t đó.

ề ưở ậ ữ ủ ế Đi u đó giúp ta liên t ạ ng ngay đ n tâm tr ng c a nhân v t tr tình lúc

ấ b y gi ờ .

ư ố ư ớ ộ ạ   Cũng vì nh  nhung mà trong lòng nh  thiêu, nh  đ t, luôn có m t tr ng

thái không yên. Hay câu ca dao:

ủ ữ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

6          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ằ ư ể Đôi ta nh  th  con t m,

ằ ộ ộ Cùng ăn m t lá, cùng n m m t nong.

Ở ơ ề   ể ể  câu ca dao này chúng ta không th  hi u nghĩa nào khác h n ngoài ni m

ự ứ ự ế ờ ố ừ ả ằ ạ h nh phúc, s  x ng đôi. T  trong th c t đ i s ng, hình  nh “con t m” luôn

ự ươ ự ằ ộ ộ ồ ăn chung m t lá, luôn n m cùng m t nong. D a vào s  t ng đ ng đó tác gi ả

ưở ủ ắ dân gian đã liên t ấ   ng sang tình yêu c a mình lúc này cũng luôn g n bó, qu n

quýt bên nhau.

ể ễ ả ủ ả ả Rõ ràng, đ  di n t tình c m c a mình thì tác gi dân gian đã thông qua

ấ ụ ể ấ ự ữ ề ả ả ố nh ng hình  nh r t c  th , r t chân th c. Đi u mà tác gi dân gian mu n nói

ấ ứ ử ả ố ồ ố t ớ ở i đây t t nhiên không ph i là đ ng trên đ ng l a, ng i trên đ ng than thì

ư ế ự ể ằ ộ ặ   ặ ẽ s  nóng nh  th  nào hay con t m có đ c đi m ra sao mà d a vào m t vài đ c

ấ ủ ể ể ả ưở ủ ế ả đi m, tính ch t c a hình  nh đ  liên t ng đ n tình c m c a mình. Nh ờ

ủ ữ ả ạ ả ư nh ng hình  nh đó mà tâm tr ng c a tác gi dân gian nh  có hình, có kh i c ố ụ

ể ướ ễ ả ế ệ ắ ơ th  tr ả ế   ễ ể c m t chúng ta và vì th  mà d  hi u, d  c m h n, hi u qu  ti p

ậ ậ ơ ả ử ụ ệ ệ nh n cao h n. V y là tác gi ậ   ộ  dân gian đã s  d ng m t bi n pháp ngh  thu t.

Đó là so sánh.

ữ ệ ộ ừ ữ So sánh cũng là m t trong nh ng bi n pháp tu t ng  nghĩa đ ượ ấ ạ   c c u t o

ệ ưở ự ư ể ổ theo quan h  liên t ng. Tuy không có s  chuy n đ i ý nghĩa nh ng so sánh

ượ ơ ở ủ ữ ệ ừ ế ố đ c xem là c  s  c a nh ng bi n pháp tu t ữ    khác. Qua cách đ i chi u gi a

ố ượ ề ộ ươ ề ồ hai hay nhi u đ i t ng, so sánh tìm ra m t nét t ng đ ng nào đó v  hình

ủ ố ượ ứ ấ th c bên ngoài hay tính ch t bên trong c a đ i t ng.

ậ ượ ệ ệ ộ ổ ế ử ụ So sánh là m t bi n pháp ngh  thu t đ c s  d ng ph  bi n không

ữ ọ ế ặ ọ ệ nh ng trong văn h c vi t mà còn trong văn h c dân gian, đ c bi t là ca dao.

ơ ờ ế ườ ế ữ H n th  n a, trong l i ăn ti ng nói hàng ngày chúng ta cũng th ắ ặ   ng b t g p

ễ ậ ụ ể ệ ặ ở ầ   bi n pháp này. Chính đ c đi m d  v n d ng đó làm cho so sánh tr  nên g n

ộ ố ớ ẩ ụ ủ ể ế ặ ớ ố ữ   gũi v i cu c s ng c a chúng ta. Khác v i  n d , do đ c đi m đ i chi u gi a

ố ượ ề ượ ờ ậ ế ầ nhi u đ i t ng nên so sánh đ ể   c công khai hai v . Nh  v y mà cái c n bi u

ạ ơ ị ướ ạ đ t thì l i rõ ràng h n, có tính đ nh h ơ ng h n.

ủ ữ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

7          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ớ ề ệ ữ ọ ệ Trong gi ữ i ngôn ng  h c cũng đã có nh ng khái ni m v  bi n pháp tu t ừ

ủ ề ả ả ề ế ấ ố so sánh c a nhi u tác gi . Nhìn chung các tác gi đ u đi đ n th ng nh t cho

ố ượ ữ ề ệ ố ể ộ ươ ế ằ r ng vi c đ i chi u gi a nhi u đ i t ng đ  tìm ra m t nét t ồ ng đ ng nào

ụ ể ữ ữ ằ ả ả ẩ ợ ỹ đó là nh m g i ra nh ng hình  nh c  th , nh ng c m xúc th m m  trong

ứ ủ ậ ườ ế ề ậ ượ ể ệ ữ nh n th c c a ng i ti p nh n. Đi u này đ c th  hi n qua nh ng ví d ụ

trên.

ậ ượ ử ụ ệ ộ ổ ế   c s  d ng ph  bi n, Tóm l ệ iạ , so sánh là m t bi n pháp ngh  thu t đ

ệ ượ ấ ạ ệ ưở ự ặ đ c bi t trong ca dao. Vì đ c c u t o theo quan h  liên t ng d a trên s ự

ố ượ ế ề ạ ộ ữ ố đ i chi u gi a nhi u đ i t ng nên so sánh đã đem l i cho ca dao m t kho

ậ ồ ộ ụ ả ằ ớ ộ ươ tàng hình  nh th t đ  s . V i m c đích nh m tìm ra m t nét t ồ ng đ ng ch ứ

ấ ề ứ ấ ồ không hoàn toàn đ ng nh t v  hình th c bên ngoài hay tính ch t bên trong

ố ượ ữ ạ ụ ể ữ ữ ả gi a các đ i t ng, so sánh đã, mang l ả   i nh ng hình  nh c  th , nh ng c m

ỹ ậ ở ẽ ẩ ỗ ờ ừ ắ xúc th m m  th t sâu s c cho m i chúng ta. B i l nh  so sánh tu t mà

ườ ể ả ả ể ộ ặ ủ ả ng i ta có th  gi i thích, đánh giá, miêu t ho c bi u l tình c m c a mình

ả ộ ộ ụ ể m t cách hình  nh, sinh đ ng, c  th .

ủ ể ặ II.Đ c đi m c a so sánh.

ề ặ ứ 1. Xét v  m t hình th c

ứ ư ề ể ạ ự   Có th  có nhi u cách phân lo i hình th c so sánh trong ca dao nh ng d a

ừ ơ ả ư ạ vào t so sánh chúng ta có hai d ng c  b n nh  sau:

ừ ỉ ệ

a. So sánh khi có t

ch  quan h  so sánh.

ừ ỉ ư ệ Trong ca dao, t ch  quan h  so sánh vô cùng phong phú. Nh ng chúng ta

ứ ể ạ có th  chia chúng ra thành hai d ng th c:

­

Ở ạ ữ ấ ồ ồ ừ ằ ư ỉ d ng đ ng nh t, bao g m nh ng t ư   : b ng, cũng tày, nh , t  nh ,

ch ngừ

ư nh , khác nào,là,…

Ở ạ ằ ồ ơ ­ ấ  d ng không đ ng nh t: h n, không b ng

ừ ỉ ệ ệ ệ ằ ữ Nh ng t ch  quan h  này đã hi n di n trong ca dao b ng các k t c u c ế ấ ụ

ể ơ ể ở th  h n. Đi n hình ạ  hai d ng:

ữ ủ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

8          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ể ấ a.1. C u trúc so sánh tri n khai.

ụ ở ớ ẩ ư Nh  trên đã trình bày, so sánh khác v i  n d  b i so sánh luôn công khai

ế ế ế ượ ể hai v : v  so sánh (A) và v  đ ấ c so sánh (B). Trong c u trúc tri n khai này

ờ ượ ể ả ả ế ượ v  đ c so sánh (B) bao gi cũng đ c tri n khai, miêu t , gi i thích rõ ràng,

ấ ữ ủ ể ậ ọ ụ ể c  th  (B’) Không ai có th  ph  nh n tính ch t tr tình, ng t ngào trong ca

ệ ể ơ ụ ư ặ ấ dao Vi t Nam. Làm nên đ c tr ng đó, th  th  l c bát đã đóng vai trò r t quan

tr ng.ọ

ế ấ ụ ườ ấ ậ Trong k t c u này, câu l c th ị ng nêu lên nh n đ nh có tính ch t khái

ề ố ượ ố ượ ư quát v  đ i t ng: A nh  B (A và B là hai đ i t ị ạ ng d  lo i).

ả ả ụ ể ộ ặ ể Còn câu bát thì miêu t hay gi ủ   i thích c  th  m t đ c đi m nào đó c a

ệ ươ ở ồ ố ượ đ i t ng theo quan h  t ng đ ng b i (B’).

Ví d :ụ

ư ắ ư Đôi ta nh  r n lìu điu, (A) nh  (B)

ặ ướ ướ ấ ả N c ch y m c n c ta dìu l y nhau. (B’)

ủ ố ượ ứ ể ặ ấ Câu bát mang ch c năng nêu rõ đ c đi m c a đ i t ề   ng. Trong r t nhi u

ố ượ ữ ặ ượ ả ọ ể nh ng đ c đi m mà đ i t ng đ c so sánh có, tác gi dân gian ch n cho

ộ ặ ớ ộ ể ể ầ ạ ắ ợ mình m t đ c đi m phù h p v i n i dung c n bi u đ t. R n lìu điu hay đá

ỗ ố ượ ượ ữ ề ể ặ ắ ớ v i dao, m i đ i t ng đ c so sánh đ u có nh ng đ c đi m riêng. R n lì

ư ữ ể ặ ố ơ điu có nh ng  đ c  đi m nh :  da tr n, không chân, s ng trong môi tr ườ   ng

ướ ả ấ ả ữ ể n ư c,… nh ng tác gi dân gian đã không đi vào t ặ t c  nh ng đ c đi m đó mà

ỉ ườ ủ ố ượ ố ỏ ậ ườ ch  dùng môi tr ng s ng c a đ i t ể ng đ  bày t l p tr ị ng kiên đ nh, tình

ư ế ở ự ữ ắ ắ ả ữ   yêu ch c ch n. Cho dù hoàn c nh có nh ng tr  l c nh  th  nào đi chăng n a

ẫ ở thì đôi ta v n luôn bên nhau.

ậ ủ ề ặ ườ ụ ữ Ho c nói v  thân ph n c a ng ộ i ph  n  trong xã h i cũ, ca dao có câu:

ư ớ Thân em nh t chín cây,

ươ ỏ Càng t i ngoài v  càng cay trong lòng.

ế ấ ư ạ ả ế T i sao ph i có (B’) trong k t c u này?. Nh  đã bi ệ   t, câu bát làm nhi m

ố ượ ư ỉ ừ ế ụ ẳ ế ụ ụ ể v  c  th  hoá đ i t ng. N u nh  ch  d ng l ạ ở i câu l c thì ch ng ai bi t tác

ủ ữ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

9          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ả ư ớ ố ư gi dân gian mu n nói gì. “Thân em nh ể ệ   ẫ t chín cây” thì v n ch a th  hi n

ượ ề đ ả c đi u gì c .

ứ ư ề ẩ ậ ả ọ ủ   Nh ng khi đ c qua câu bát thì c m h ng v  thân ph n h m hiu c a

ườ ụ ữ ạ ệ ng i ph  n  l i hi n lên ngay.

ọ ự ể ấ ố ượ ủ ệ ể ằ ậ ặ Vì v y, có th  th y r ng, vi c ch n l a đ c đi m c a đ i t ng đ ể

ể ả ả ả ỳ ả tri n khai, gi i thích ph i tu  vào tình c m mà tác gi ố  dân gian mu n giãi bày.

ế ấ ươ a.2. So sánh có k t c u t ỗ ổ ng h , b  sung.

ố ượ ừ ờ ố ể ườ T  bao đ i nay, thiên nhiên v n là đ i t ng đ  con ng ụ   i chinh ph c.

ữ ư ả ơ   Nh ng thiên nhiên cũng là dòng thác c m xúc cho nh ng nhà văn, nhà th .

ẻ ầ ượ ể ệ ấ Nhân dân ta r t khéo léo trong vi c m n thiên nhiên đ  chia s  b u tâm s ự

ư ắ ộ ọ ạ ứ ự ề ủ c a mình. M t câu ca dao ng n g n nh ng l ả   i ch a đ ng nhi u hình  nh

ư ệ ầ ậ ả ẫ ả ạ ạ ộ ầ   thiên nhiên. D u v y nh ng vi c b c b ch tâm tr ng v n đ m b o nhu c u

ề ẩ ỹ ượ ể ệ ể ấ th m m . Đi u này đ c th  hi n rõ qua c u trúc so sánh tri n khai.

ủ ư ế ể ả ẫ ặ ả ở V n đ m b o đ c đi m c a so sánh là công khai hai v  nh ng đây

ỗ ế ạ ề ố ượ ự ế ấ ề ấ ổ m i v  l i có s  phong phú v  đ i t ng r t nhi u. K t c u b  sung trong so

ượ ố ượ ự ệ ặ ố ộ ớ sánh đ ế c th c hi n khi đ i chi u m t ho c hai đ i t ề   ng cùng lúc v i nhi u

ự ậ s  v t khác nhau.

ế ở ể ả ả ộ ặ ể N u so sánh tri n khai, câu bát miêu t , gi i thích m t đ c đi m nào

ố ượ ủ ệ ươ ở ế ấ ầ đó c a đ i t ấ ng theo d u hi u t ồ ng đ ng thì k t c u này có ph n m ở

ế ấ ự ậ ữ ể ơ ổ ươ ộ r ng h n. Các s  v t trong k t c u b  sung có th  có nh ng nét t ồ   ng đ ng

ặ ố ậ ho c đ i l p nhau.

ế ấ ụ ệ ậ ổ ả Vi c v n d ng so sánh trong k t c u b  sung, tác gi dân gian không

ả ả ủ ố ượ ư ể ặ ủ ả ầ c n ph i gi i thích hay tri n khai đ c tr ng c a đ i t ng. B n thân c a các

ự ươ ẽ ự ệ ẫ ổ ố ượ đ i t ng s  có s  t ng tác l n nhau, b  sung ý nghĩa cho nhau. S  li t kê,

ế ấ ụ ể ệ ấ ạ ặ ươ ồ đi p ý trong k t c u này có tác d ng nh n m nh đ c đi m t ặ   ng đ ng ho c

ố ượ ố ậ ủ đ i l p c a các đ i t ng.

ừ ỉ ế ấ ố ệ b. So sánh khi không có t ẫ    ch  quan h  so sánh (k t c u đ i ng u,

ế ấ k t c u song

ữ ủ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

10          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

hành).

ắ ặ ế ấ ớ Khác v i các k t c u trên, chúng ta hoàn toàn không b t g p m t t ộ ừ ỉ ch

ở ế ấ ư ế ả ậ ồ ệ quan h  nào ấ ớ   ệ  đây c . Nh ng n u v y thì li u k t c u này có đ ng nh t v i

ẩ ụ n d  hay không?

ở ẽ ể ượ ề ả ố B i l ố  khi mu n hi u đ c đi u tác gi dân gian mu n nói thì chúng ta

ệ ả ưở ự ữ ươ ồ cũng ph i thông qua vi c liên t ng d a trên nh ng nét t ng đ ng nào đó

ư ẩ ụ ế ấ ể ượ ọ nh   n d . Có th  nói, k t c u này còn đ c g i là so sánh chìm. Vì đây là s ự

ữ ẩ ụ ứ ẩ ụ ế ợ k t h p gi a  n d  và so sánh ch  không hoàn toàn là  n d .

Ví d :ụ

ư ế ầ Năng m a thì gi ng năng đ y,

ạ ẹ ầ ươ Anh năng đi l i m  th y năng th ng.

ế ồ Chuông già đ ng đi u chuông kêu,

ờ ấ Anh già l i nói em xiêu t m lòng.

ụ ặ ừ ư ấ Qua ví d  trên ta th y, m c dù không có t ẫ    so sánh nh ng chúng ta v n

ự ậ ở ở ư ẩ ế nh n ra có s  so sánh ủ ể  đây. Ch  th  so sánh đây ch a  n hoàn toàn. V  (A)

ậ ủ ữ ể ặ ấ ả ả   nêu lên nh ng đ c đi m có tính b n ch t, quy lu t c a thiên nhiên. Tính b n

ấ ươ ớ ế ứ ủ ứ ạ ồ ch t đó có nét t ng đ ng v i v  (B) t c là b c tranh tâm tr ng c a con

ườ ự ươ ồ ả ng i. D a vào nét t ng đ ng đó mà tác gi ộ ộ    dân gian đã làm nên m t đ t

ệ ậ ậ ờ phá ngh  thu t th t đáng ng .

ậ ữ ủ ạ ủ   Chính quy lu t v ng vàng đó c a thiên nhiên đã làm cho tâm tr ng c a

ả ụ ứ ệ ể ế ả tác gi dân gian càng tăng s c thuy t ph c, tăng kh  năng bi u hi n v ượ   t

ữ ữ ầ ở ơ ờ ậ b c. H n n a, nó tr  nên g n gũi, thân quen nh  nh ng quy lu t v n t n t ậ ố ồ ạ   i

ộ ố ạ trong cu c s ng mà thiên nhiên đem l i.

ớ ế ấ ừ ệ ạ ả ỉ So v i k t c u so sánh có t ế ấ  ch  quan h  thì k t c u này t o kh  năng

ưở ế ể ộ ơ ổ liên t ố   ng r ng rãi h n. N u trong so sánh tri n khai hay so sánh b  sung, đ i

ượ ỉ ượ ư ể ề ấ ố ộ ặ ể ọ t ặ ng v n có r t nhi u đ c đi m nh ng ch  đ c ch n m t đ c đi m nào đó

ớ ộ ể ầ ạ ợ ở ạ ấ phù h p v i n i dung c n bi u đ t thì đây l i khác đi. Chúng ta th y rõ ràng

ừ ỉ ệ ồ ờ ươ ồ khi không có t ch  quan h  thì đ ng th i nét t ng đ ng cũng không b  gi ị ớ   i

ủ ữ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

11          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ứ ỳ ưở ủ ỗ ườ ữ ạ h n. Tu  vào s c liên t ng c a m i ng i mà câu ca dao có nh ng nét nghĩa

ấ ị ố ị ủ ự ặ ầ g n hay xa nh t đ nh d a trên đ c tính c  đ nh c a thiên nhiên. Chúng ta

ư ủ ế ể ậ ườ ế ướ ẽ không th  ph  nh n ý nghĩa n u m a th ng xuyên thì gi ng n c s  mau

ư ấ ế ể ượ ủ ầ đ y. Nh ng chúng ta cũng không nh t thi t hi u cách đ ẹ ầ   c lòng c a m  th y

ườ ả ề ậ ệ ầ ườ ng i yêu mà tác gi ỉ ơ  dân gian đ  c p ch  đ n thu n là vi c th ng xuyên đi

l i.ạ

ữ ằ ỉ ượ ể ế ấ Trên đây ch  là nh ng k t c u mà em cho r ng nó đ ệ c bi u hi n rõ ràng

ỉ ở ộ ừ ệ ấ ị nh t trong ca dao. Tuy vi c phân đ nh ch ư   ự  m t ch ng m c nào đó nh ng

ế ấ ấ ế ấ ữ ậ ộ   ạ nhìn chung, so sánh có k t c u r t đa d ng. Nh ng k t c u này luôn v n đ ng

ụ ể ữ ả ạ ả ể linh ho t vào nh ng tình c m c  th  mà tác gi ệ   ố  dân gian mu n bi u hi n.

ữ ộ ể ạ ạ ả ươ ứ ạ Gi a n i dung bi u đ t (tâm tr ng, tình c m,…) và ph ể ng th c bi u đ t ( so

ệ ậ ố ế ớ ươ ặ ẫ ộ sánh) có m i quan h  m t thi t v i nhau, t ng tác l n nhau. M t m t, so

ả ỏ ộ ế ị ụ ể sánh giúp tác gi dân gian bày t lòng mình m t cách t nh , c  th  và hàm

xúc.

ủ ệ ể ầ ặ ả M t khác, chính nhu c u bi u hi n tình c m ngày càng cao c a mình, tác

ả ạ ự ệ ơ ơ gi dân gian đã đem l ơ   i cho so sánh s  hoàn thi n h n, phong phú h n. H n

ờ ế ự ủ ả ộ ệ ố ệ ấ ả ớ bao gi h t, s  xu t hi n c a c  m t h  th ng hình  nh cùng v i ánh sáng

ủ ế ấ ứ ả ưở muôn màu c a k t c u trong ca dao đã ch ng minh kh  năng liên t ng phong

ẽ ủ ạ ạ phú cùng óc sang t o m nh m  c a nhân dân ta.

ề ặ ộ 2. Xét v  m t n i dung.

ố ượ ư ằ ạ ạ Các đ i t ế ng n m trong hai v  là khác lo i nh ng l i có nét t ươ   ng

ơ ở ạ ồ đ ng nào đó, t o thành c  s  cho so sánh tu t ừ .

ủ ứ 3. Ch c năng c a so sánh.

ừ ể ả ứ ệ ậ So sánh tu t ứ  có hai ch c năng là nh n th c và bi u c m. Bi n pháp này

ườ ườ ế ạ ượ ễ ộ ộ giúp cho ng i nói, ng i vi t di n đ t đ ụ ể   c m t cách sinh đ ng, c  th ,

ể ệ ự ứ ể ệ ề ầ ả ậ ặ ắ   hình  nh đi u c n bi u hi n. M t khác cũng th  hi n s  nh n th c sâu s c

ượ ố ớ ố ượ ư ế ả ề ố ượ v  đ i t ng đ ộ c nói đ n cũng nh  thái đ , tình c m đ i v i đ i t ng đó.

ữ ủ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

12          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ề ẩ ụ ể ượ B.Khái quát v   n d  và bi u t ng.

ớ ề ệ ệ ậ ạ V i đ  tài “ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao” thì t i sao chúng

ề ẩ ụ ể ượ ể ả taph i tìm hi u v   n d  và bi u t ng?.

ư ế ệ ệ ậ ộ ạ Nh  đã bi t, so sánh là m t bi n pháp ngh  thu t đã mang l ệ i hi u qu ả

ể ấ ư ế ể ệ ệ ả ủ cao trong vi c bi u hi n tình c m c a nhân dân ta. Th  nh ng, đ  th y đ ượ   c

ư ế ể ệ ầ ộ so sánh đã góp ph n bi u hi n n i dung nh  th  nào thì chúng ta không ch ỉ

ủ ở ẽ ế ấ ự ế ợ ữ ả ự d a vào k t c u là đ . B i l ế ấ   , so sánh là s  k t h p gi a hình  nh và k t c u

ắ ế ứ ể ễ ệ ả ượ ạ ể ự đ  th c hi n ch c năng bi u đ t.Và h  nh c đ n hình  nh đ c dùng làm so

ạ ể ỏ ả sánh thì chúng ta l ẩ   ữ i càng không th  b  qua nh ng hình  nh mang ý nghĩa  n

ụ ể ượ d  bi u t ng.

ơ ở ữ ư ế ệ ậ ầ ặ ỉ ể   M c d u v y nh ng đây ch  là nh ng c  s  lý thuy t cho vi c tìm hi u

ố ượ ữ ể ế ặ ỉ ề đ  tài. Vì th  chúng tôi ch  đi vào nh ng đ c đi m mà đ i t ầ   ng góp ph n

ỏ ề làm sáng t đ  tài.

Ẩ ụ ể ượ ườ ế ớ ồ I.  n d  và bi u t ng – con đ ng khám phá th  gi i tâm h n.

ắ ẳ ế ươ ượ Ch c h n ai cũng đã bi ế t, nói đ n văn ch ế ng là nói đ n tính hình t ng.

ữ ư ườ ứ ệ ố Nh ng tâm t ở , trăn tr  mà ng ầ   i ngh  sĩ mu n ký thác vào đ a con tinh th n

ế ớ ề ượ ả ủ c a mình đ u ph i thông qua th  gi i hình t ầ   ng. Trong ca dao, đó là nhu c u

ụ ể ữ ể ệ ả ằ ộ ượ bi u hi n tình c m m t cách c  th , hàm súc b ng nh ng hình t ng sinh

ẽ ấ ế ượ ể ở ụ ặ ẩ ộ đ ng. Và l ữ t y u, nh ng hình t t ể   ng này có th  tr  thành  n d  ho c bi u

ượ t ng.

ư ế ẩ ụ ệ ệ ậ ộ ượ ử ụ Nh  đã bi t,  n d  là m t bi n pháp ngh  thu t cũng đ ấ   c s  d ng r t

ổ ế ớ ặ ể ọ ỉ ph  bi n không ch  trong ca dao mà còn trong văn h c. V i đ c đi m không

ự ự ụ ư ế ẩ ưở ư công khai hai v  nh  so sánh nh ng  n d  cũng d a trên s  liên t ề ng v  nét

ươ ố ượ ồ ể ự ể ệ ệ t ữ ng đ ng gi a các đ i t ủ   ng đ  th c hi n vi c chuy n nghĩa. Nghĩa c a

ẩ ụ ườ ữ ế ư ấ ả nh ng hình  nh  n d  th ng mang tính ch t bóng gió xa xôi. Th  nh ng đây

ố ị ư ụ ữ ẩ ả ộ ặ   là nh ng nét nghĩa không c  đ nh. Cùng là m t hình  nh  n d  nh ng đ t

ả ạ ả ặ trong văn c nh này chúng l i có nghĩa là (A), đ t trong văn c nh khác chúng

ạ l i có nghĩa là (B).

ữ ủ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

13          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

Ví d :ụ

ế ở ợ ề Thuy n đi b n ờ  đ i ch ,

ở ờ Tình đi nghĩa bao gi quên nhau.

ế ề ả ộ ớ ề   Chúng ta đã quá quen thu c v i hình  nh “thuy n” và “b n”. Thuy n

ườ ề ở ụ ả th ng lênh đênh nay đây mai đó nên thuy n ẩ  là hình  nh  n d  cho ng ườ   i

ế ố ị ẩ ụ ườ con trai. Còn b n c  đ nh nên  n d  cho ng i con gái. Trong câu ca dao, đó là

ệ ủ ư ở ẫ   tâm nguy n c a đôi trai gái yêu nhau. Dù có xa xôi cách tr , nh ng lòng v n

ướ luôn h ề ng v  nhau.

ư ở Nh ng câu ca dao khác:

ắ ạ ề Thuy n anh m c c n trên đây,

ả ế ượ ề M n đôi d i y m làm dây kéo thuy n.

ề ở ạ ườ ỏ Thì “ thuy n” đây l ớ ể i là cái c  đ  cho ng i con trai t tình.

Hay:

ữ ề ậ Thuy n ai mà đ u gi a dòng,

ố Tuy ngoài ván t ư t, trong lòng ván h .

ế ấ ư ở ằ ả ả ố Cũng b ng hình  nh chi c  y nh ng đây tác gi dân gian mu n nói lên

ậ ự ủ ấ ẩ ườ ẻ ề ố ẹ ph m ch t th t s  bên trong c a ng i con trai qua v  b  ngoài t t đ p.

ủ ẩ ụ ự ư ậ ạ ơ ế ổ ỳ Nh  v y, nghĩa c a  n d  t do và linh ho t h n. Luôn bi n đ i tu  vào

ữ ả ấ ị ớ ẩ ể ượ ụ ữ ữ nh ng ng  c nh nh t  đ nh. Khác v i  n d , bi u t ng mang nh ng nét

ề ữ ố ị ơ ơ nghĩa c  đ nh h n, b n v ng h n.

ể ượ ả ẩ ấ Qúa trình hình thành nghĩa bi u t ng là r t lâu dài. Khi hình  nh  n d ụ

ượ ử ụ ử ụ ạ ề ầ ầ ạ ố ị đ c s  d ng đi s  d ng l i nhi u l n và d n t o thành nét nghĩa c  đ nh thì

ể ượ ể ượ ồ ạ ủ lúc đó ta có bi u t ng. Nghĩa bi u t ng t n t i trong tâm trí c a chúng ta

ố ị ế ạ ượ ồ ẳ ấ ữ r t v ng vàng, c  đ nh. Ch ng h n khi nói đ n hình t ng “r ng – mây”,

ưở ế ườ ườ “trúc – mai” thì chúng ta liên t ng ngay đ n ng i con trai và ng i con gái.

ể ượ ố ị ạ ẩ ụ Cho dù  n d  và bi u t ng mang nét nghĩa c  đ nh hay linh ho t thì đây cũng

ươ ủ ế ệ ệ ậ ọ ữ là nh ng ph ng ti n ngh  thu t ch  y u trong ca dao nói riêng, văn h c nói

chung.

ủ ữ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

14          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ườ ữ ệ ườ ể ệ ồ ố ớ Đ i v i ng i ngh  sĩ, đây là nh ng con đ ng th  hi n tâm h n mình

ụ ể ẩ ộ ỹ ạ ố ớ ầ ắ m t cách c  th , th m m  mà l i không kém ph n sâu s c. Đ i v i chúng ta,

ữ ườ ẻ ẹ ể ượ ụ ẩ nh ng ng ồ i khám phá v  đ p tâm h n đó thì  n d  và bi u t ng là chìa

ố ấ ể ở ậ ủ ữ ử ặ   khoá đ  m  cách c a bí m t c a trái tim. Nh ng cái v n r t khó nói ho c

ể ằ ờ ẳ ượ không th  nói ra b ng l ờ ượ i đ c thì gi ữ  ch ng nh ng nói ra đ c mà nó còn đi

ủ ườ ế ậ ẳ vào trong sâu th m trái tim c a ng i ti pnh n.

ể ượ ụ ữ ề ả ẩ Vì đ u là nh ng hình  nh mang nghĩa bóng nên  n d  và bi u t ng đã

ưở ủ ườ ệ ườ ế ậ ả làm tăng kh  năng liên t ng c a con ng ặ i, đ c bi t là ng i ti p nh n. Có

ử ụ ữ ụ ể ẩ ả ớ ể   ậ ộ th  nói, so sánh đã s  d ng v i m t đ  cao nh ng hình  nh  n d  và bi u

ượ ơ ẻ ế ữ ữ ừ ả ả ờ t ng. T  nh ng hình  nh đ n l ữ    đ n nh ng hình  nh sóng đôi. Nh  nh ng

ể ả ớ ả hình  nh này mà so sánh m i có th  giúp tác gi ả   ể ệ  dân gian th  hi n tình c m

ụ ể ư ẩ ậ ộ ố ủ c a mình m t cách c  th , bóng b y và chân th t nh  nó v n có. Chính vì

ế ấ ử ụ ữ ụ ả ẩ ỉ ể   không ch  có k t c u mà so sánh còn s  d ng nh ng hình  nh  n d  , bi u

ượ ệ ấ ậ ế ớ ươ t ố ng nên chúng có m i quan h  r t m t thi t v i nhau. Cùng t ng tác vào

ụ ự ể ệ ằ ầ ạ ộ nhau nh m th c hi n m t m c đích chung là làm rõ cái c n bi u đ t.

ồ ố ể ượ ạ II. Ngu n g c và phân lo i bi u t ng.

ể ượ ồ ố ủ 1. Ngu n g c c a bi u t ng

ư ế ệ ầ ậ ả ọ Nh  chúng ta đã bi ủ   t, văn h c ngh  thu t là tài s n tinh th n vô giá c a

ệ ế ộ ấ ỳ ộ b t k  m t dân t c nào. Ca dao Vi t Nam nói riêng, là ti ng nói tâm tình, là

ờ ấ ọ ừ ồ ộ ừ ỹ ừ ữ ộ ố l i ca ng t ngào c t lên t đ ng ru ng, t lu  tre làng, t nh ng cu c đ i đáp

Ở ử ế ề ỗ ồ giao duyên,… đó, nhân dân ta đã trao g i bi t bao ni m vui, n i bu n hay

ộ ố ộ ộ ằ ầ ọ ả ự ấ ả s  v t v  nh c nh n trong cu c s ng. Nhu c u b c l ủ ế    tình c m là ch  y u

ư ề ườ ệ ố trong ca dao. Nh ng đi u đó không có nghĩa là ng i ngh  sĩ mu n giãi bày

ư ế ượ ở ẽ ứ ư ệ ậ ộ nh  th  nào cũng đ c. B  l , làm ngh  thu t cũng là m t hình th c t duy.

ư ế ư ể ả ạ ắ ậ ọ ọ H  ph i tìm cho mình cách bi u đ t nh  th  nào th t ng n g n nh ng l ạ   i

ể ả ế ề ố hàm xúc và chuy n t i h t đi u mu n nói. Đó không còn cách gì khác ngoài

ượ ẫ ậ ị ệ ệ ố “hình t ng”. Chúng ta v n nh n đ nh, ca dao Vi t Nam có h  th ng hình

ữ ủ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

15          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ượ ứ ạ ử ụ ữ ả ượ ấ t ng vô cùng ph c t p. Tr i qua quá trình s  d ng nh ng hình t ầ   ng  y d n

ố ị ế ớ ậ ở ố ừ ồ ị đ nh hình và tr  nên c  đ nh. V y th  gi i đó có ngu n g c t đâu?

ả ể ượ ệ ễ ị Theo tác gi ọ  Nguy n Th  Ng c Đi p thì bi u t ng trong ca dao Vi ệ   t

ấ ừ ụ ậ ủ ườ ệ ừ ể Nam có th  xu t phát t phong t c t p quán c a ng i Vi t Nam, t quan

ệ ưỡ Ở ể ượ ầ ni m tín ng ng dân gian. nhóm này, ta có các bi u t ng: tr u – cau, cây

ử ụ ể ượ ữ ề đa…Trong ca dao, so sánh đã s  d ng nhi u nh ng bi u t ộ ng thu c nhóm

ể ượ ề ế ơ ầ ớ ị này và nhi u h n h t đó là bi u t ề   ng “tr u – cau”. V i ý nghiã, giá tr  truy n

ề ữ ể ượ ư ố ượ ư th ng b  v ng, nh ng bi u t ng trên đã đ ớ   c so sánh đ a vào ca dao v i

ư ữ ứ ể ệ ả ặ ậ ớ ồ   nh ng ch c năng bi u hi n tình c m riêng. M c dù v y, nh ng v i ngu n

ể ượ ấ ầ ầ ậ ố g c xu t phát đó, bi u t ng “tr u – cau, cây đa” đã góp ph n tô đ m màu

ậ ộ ệ ả ắ s c dân t c đ m đà cho ca dao Vi ạ t Nam.   Bên c nh đó, tác gi cũng cho

ể ượ ệ ấ ừ ữ ằ r ng, nh ng bi u t ng trong ca dao Vi t Nam còn xu t phát t văn h c c ọ ổ

ệ ố Vi t Nam và Trung Qu c.

ể ượ ữ ọ ổ ộ ệ ủ Nh ng bi u t ng thu c nhóm văn h c c  Vi t Nam là tên c a các nhân

ừ ề ọ ổ ệ ề ọ ấ ậ v t xu t phát t n n văn h c c  Vi ệ   t Nam: Thuý Ki u – Kim Tr ng (Truy n

ụ ụ ễ ệ ề ễ   Ki u – Nguy n Du), L c Vân Tiên – Nguy t Nga (L c Vân Tiên – Nguy n

ể ở ủ ệ ễ Đình Chi u),…Đáng chú ý ề  nhóm này là Truy n Ki u c a Nguy n Du. Và

ư ữ ề ậ ọ ở cũng nh  nh ng nhân v t khác, Thuý Ki u – Kim Tr ng tr  thành bi u t ể ượ   ng

ủ ắ ỷ ủ c a tình yêu, c a lòng thu  chung son s c.

ể ượ ữ ừ ọ ổ ố Đó còn là nh ng bi u t ấ ng xu t phát t ữ    văn h c c  Trung Qu c. Nh ng

ể ượ ơ ồ ỉ ắ ữ ệ ơ bi u t ng: dây t h ng, ch  th m, ông T  bà Nguy t,…là nh ng bi u t ể ượ   ng

ủ c a tình yêu.

ể ượ ữ ừ ự ự ế Tuy nhiên   nh ng bi u t ấ ng xu t phát t s  quan sát tr c ti p hàng

ủ ượ ử ụ ậ ộ ế ớ ơ ngày c a nhân dân ta đã đ c s  d ng v i m t đ  cao h n, chi m s  l ố ượ   ng

ể ượ ụ ữ ấ ả ẩ ớ l n nh t trong nh ng hình  nh so sánh dùng làm  n d  và bi u t ề   ng. Đi u

ư ộ ườ ố ỏ ồ ộ này làm cho ca dao nh  m t môi tr ng s ng thu nh  mà tâm h n năng đ ng,

ế ủ ể ố ườ ấ tinh t ạ  c a nhân dân ta là m ch s ng đ  nuôi môi tr ng  y càng xanh t ố   t.

ư ậ ớ ạ ổ ủ ư Nh  v y, tuy gi ệ i h n trong khuôn kh  c a bi n pháp so sánh nh ng ca dao

ứ ượ ườ ồ ả ố ẫ v n ch ng minh đ c môi tr ng s ng hàng ngày chính là ngu n c m xúc vô

ủ ữ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

16          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ả ỏ ữ ượ ể ậ t n đ  tác gi dân gian bày t lòng mình. Nh ng hình t ng dù bình th ườ   ng

ấ ề ể ướ ả ấ ơ ể ệ ồ nh t, đ n gi n nh t đ u có th  b ố   c vào ca dao. Vi c tìm hi u ngu n g c

ể ượ ượ ư ộ ươ ệ ể ủ c a bi u t ng đ c xem nh  m t ph ể ng ti n đ  tìm hi u ca dao. B i l ở ẽ

ả ữ ượ ụ ớ trong so sánh, tác gi ụ  dân gian đã su d ng nh ng hình t ng đó v i m c đích

ế ặ ằ ỏ ố ư gì?. Câu h i đó đ t ra nh m giúp chúng ta đ n đích cu i cùng là tâm t , tình

ủ ượ ư ế ể ệ ệ ả c m c a nhân dân ta đ c th  hi n nh  th  nào qua bi n pháp so sánh.

ể ượ ạ 2. Phân lo i bi u t ng.

ể ộ ộ ể ủ Có th  nói, đ  b c l ử ụ    cho tâm tình c a mình thì nhân dân ta đã s  d ng

ộ ệ ố ượ ự ệ ạ m t h  th ng hình t ng đa d ng. Hi n th c khách quan chính là môi tr ươ   ng

ế ớ ấ ỡ ề ể ế ề ệ màu m  cho th  gi i  y phát tri n. Cũng đã có nhi u bài vi t v  vi c phân

ể ượ ạ lo i bi u t ng.

ạ ủ ể ả ễ Đi n hình là cách phân lo i c a tác gi ễ    Nguy n Xuân Kính và Nguy n

ệ ị ọ Th  Ng c Đi p.

ế ớ ệ ượ ự .

a. Th  gi

i các hi n t ng thiên nhiên, t nhiên

ệ ượ ự ∙ Các hi n t ng t nhiên (trăng, sao, mây, gió,…)

ể ượ ữ ả ộ ề ế ớ ∙ Nh ng hình  nh bi u t ng thu c v  th  gi ự ậ i th c v t.

ể ượ ữ ả ộ ề ế ớ ộ ∙ Nh ng hình  nh bi u t ng thu c v  th  gi ậ i đ ng v t

ế ớ ậ ạ

b. Th  gi

ể i các v t th  nhân t o.

ồ ∙ Các đ  dùng cá nhân.

ụ ụ ạ ∙ Các d ng c  sinh ho t gia đình.

ụ ả ụ ấ ∙ Các d ng c  s n xu t.

ế ế ∙ Các công trình ki n thi t.

ừ ệ ố ủ ể ượ ị ạ Bên c nh đó, t ồ  vi c xác đ nh ngu n g c c a bi u t ng mà chúng ta có

nhóm phân lo i.ạ

ể ượ ữ ả ộ ề ế ớ ườ

c. Nh ng hình  nh bi u t

ng thu c v  th  gi i con ng i.

ể ượ ữ ừ ụ ậ ủ ườ ệ ∙ Nh ng bi u t ấ ng xu t phát t phong t c t p quán c a n i Vi t nam

ể ượ ữ ừ ệ ố ∙ Nh ng bi u t ấ ng xu t phát t ọ  văn h c Vi t Nam và Trung Qu c.

ậ ơ ể ườ ộ ∙ B  ph n c  th  ng i.

ể ố ể ế ườ ∙ Đi n tích, đi n c  liên quan đ n tên ng i.

ữ ủ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

17          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ể ấ ạ ả Có th  th y, đây là cách phân lo i có kh  năng bao quát cao. Tuy nhiên,

ư ế ữ ữ ạ ụ   dù cho chúng ta có nh ng cách phân lo i nh  th  nào đi chăng n a thì m c

ẹ ủ ằ ặ ố ệ đích cu i cùng cũng là nh m tìm ra cái hay, cái đ p c a ca dao, đ c bi t trong

ệ bi n pháp so sánh.

ươ Ậ Ệ Ch ng 2 Ệ : BI N PHÁP NGH  THU T SO SÁNH

TRONG CA DAO

ữ ố ươ A. Th ng kê nh ng bài ca dao có trong ch ấ ọ ng trình các c p h c

ử ụ ố ệ ậ ệ I. Th ng kê ca dao có s  d ng bi n pháp ngh  thu t so sánh trong

phân môn t p đ c ậ ọ ở ể ọ  ti u h c

ự ấ ố ệ 1. Th ng kê theo s  xu t hi n trong sách giáo khoa

ệ ậ ế • Ti ng Vi t 3, t p 1, trang 97.

ệ ậ ế • Ti ng Vi t 5, t p 1, trang 168,169.

ủ ề ủ ố 2.  Th ng kê theo ch  đ  c a ca dao.

ế ẹ ả ệ ậ • C nh đ p non sông ( Ti ng Vi t 3, t p 1, trang 97)

ườ ứ ệ − Đ ng vô x  Ngh  quanh quanh

ướ ọ ồ ư ế Non xanh n c bi c nh  tranh h a đ ..

ế ề ả ấ ộ ệ ậ • Ca dao v  lao đ ng s n xu t (Ti ng Vi t 5, t p 1, trang 168,169):

ồ ổ ư ­ Cày đ ng đang bu i ban tr a

ư ư ồ ộ M  hôi thánh thót nh  m a ru ng cày.

ơ ư ầ ơ Ai i b ng bát c m đ y

ộ ạ ẻ ầ ơ ắ D o th m m t h t, đ ng cay muôn ph n. .

ữ ủ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

18          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ử ụ ố ệ ệ ậ II. Th ng kê cao dao có s  d ng bi n pháp ngh  thu t so sánh trong

ươ ữ ở ch ng trình môn Ng  văn THCS

ự ấ ố ệ 1. Th ng kê theo s  xu t hi n trong sách giáo khoa

ữ ậ ∙ Ng  văn 7, t p 2, trang 35, 37, 38

ủ ề ủ ố 2. Th ng kê theo ch  đ  c a ca dao

ữ ề ả ∙ Ca dao, dân ca nh ng câu hát v  tình c m gia đình

ữ ậ ( Ng  văn 7, t p 1,trang 35, 37)

ấ ờ ư ­ Công cha nh  núi ng t tr i,

ẹ ư ướ ở Nghĩa m  nh  n c ể  ngoài bi n Đông.

ể ộ Núi cao bi n r ng mênh mông,

ơ ữ Cù lao chín ch  ghi lòng con i!

ộ ạ

− Ngó lên nu c l

t mái nhà,

ộ ạ ấ ớ Bao nhiêu nu c l t nh  ông bà b y nhiêu.

ả ườ

− Anh em nào ph i ng

i xa,

ẹ ộ Cùng chung bác m , m t nhà cùng thân.

ư ể Yêu nhau nh  th  tay chân,

ầ ậ Anh em hòa thu n, hai tay vui v y.

−

Ơ ặ ắ ơ n cha n ng l m ai i,

ẹ ằ ư ờ Nghĩa m  b ng tr i, chín tháng c u mang.

ư ễ ọ ồ

− Cây khô ch a d  m c ch i,

ẹ ư ễ ở ờ ớ Bác m  ch a d đ i v i ta;

ổ Non xanh bao tu i mà già

ở ươ ạ ầ ế B i vì s ng tuy t hóa ra b c đ u.

ườ ố

− Con ng

i có c , có ông,

ủ ữ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

19          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ư ư ồ ộ Nh  cây có c i, nh  sông có ngu n.

ớ ư − Anh em nh  chân v i tay

ỡ ầ ở ọ Rách lành đùm b c, d  hay đ  đ n.

ớ ế

− Lên non m i bi

t non cao

ớ ế Nuôi con m i bi ẹ ầ t công lao m  th y

ư

− Ân cha lành cao nh  núi Thái,

ẹ ề ự ứ ể ơ Đ c m  hi n sâu t a bi n kh i,

ộ ờ ọ Dù cho dâng tr n m t đ i,

ả ế ườ Cũng không tr  h t ân ng i sinh ta.

− Cây xanh thì lá cũng xanh

ẹ ề ể ứ Cha m  hi n lành đ  đ c cho con.

ẹ ơ

−Có cha có m  thì h n

ẹ ư ứ Không cha không m  nh  đàn đ t dây

ỏ ư Còn cha gót đ  nh  son,

ế ấ Đ n khi cha m t gót con đen sì.

ư Con có cha nh  nhà có nóc

ọ ứ ư Con không cha nh  nòng n c đ t đuôi.

ẹ

−  Con ho lòng m  tan tành,

ẹ ư ố ướ Con s t lòng m  nh  bình n c sôi.

ế ố ượ ừ

−  Đ  ai đ m đ

c lá r ng

ế ố ượ ấ ầ ờ Đ  ai đ m đ c m y t ng tr i cao

ế ố ượ Đ  ai đ m đ c vì sao

ủ ữ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

20          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ế ố ượ ẹ Đ  ai đ m đ c công lao m  già.

ủ ấ

−  Đêm nay con ng  gi c tròn

ố ờ ẹ ọ ủ M  là ng n gió c a con su t đ i.

ữ ề ươ ấ ướ ườ ∙ Nh ng câu hát v  tình yêu quê h ng, đ t n c, con ng i

ườ ứ ế

− Đ ng vô x  Hu  quanh quanh

ướ ư ế ọ Non xanh n ồ c bi c nh  tranh h a đ .

ứ ế Ai vô x  Hu  thì vô…

ứ ồ ồ

− Đ ng bên ni đ ng, ngó bên tê đ ng, mênh mông bát ngát,

ứ ồ ồ Đ ng bên tê đ ng, ngó bên ni đ ng, bát ngát mênh mông

ư ẽ ồ ồ Thân em nh  ch n lúa đ ng đ ng,

ơ ướ ấ ắ ọ Ph t ph  d ồ i ng n n ng h ng ban mai.

ướ ạ ồ − Sông Đ ng Nai n c trong l i mát

ườ ễ ệ ắ Đ ng Hi p Hòa l m cát d  đi

ư ệ Gái Hi p Hòa xinh nh  hoa thiên lý

ệ Trai Hi p Hòa chí khí hiên ngang.

ư

− Xem kìa Yên Thái nh  kia,

ế ượ ướ Gi ng sâu chín tr ng, n c thì trong xanh.

ợ ưở ầ ế Đ u ch  B ầ i đi m c m canh,

ườ ẻ ạ ư ọ Ng i đi k  l ồ i nh  tranh h a đ .

ế ổ ợ C ng ch  có mi u vua cha

ườ ứ Đ ng cái chính x  lên chùa Thiên Niên.

ủ ữ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

21          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ử ụ ố ệ ậ ệ III. Th ng kê ca dao có s  d ng bi n pháp ngh  thu t so sánh trong

ươ ữ ch ng trình môn Ng  văn THPT

ự ấ ố ệ 1. Th ng kê theo s  xu t hi n trong sách giáo khoa

ữ ậ ∙ Ng  văn 10, t p 1, trang 82, 83

ủ ề ủ ố 2. Th ng kê theo ch  đ  c a ca dao

ươ

a. Cao dao than thân, yêu th

ng tình nghĩa

ữ ươ ữ ậ a.1. Nh ng câu ca dao có trong ch ng trình( Ng  văn 10, t p 1,

trang 82,83)

ư ấ ụ

− Thân em nh  t m l a đào

ợ ế ấ ơ ữ Ph t ph  gi a ch  bi t vào tay ai.

ư ủ ấ

− Thân em nh  c   u gai

ắ ộ ỏ Ru t trong thì tr ng v  ngoài thì đen.

ơ ế Ai ử i n m th  mà xem !

ế ớ ế ằ ọ N m ra, m i bi t r ng em ng t bùi.

ế ử

− Trèo lên cây kh  n a ngày,

ế ơ Ai làm chua xót lòng này, kh i !

ặ ờ ặ ớ M t trăng sánh v i m t tr i,

ằ ằ ớ Sao Hôm sánh v i sao Mai ch ng ch ng.

ơ ớ Mình i! có nh  ta chăng ?

ượ ữ ờ ờ ư Ta nh  sao V t ch  trăng gi a tr i.

ộ ố ủ ề a.2.M t s  bài ca dao có cũng chung ch  đ

ư ạ ư −  Thân em nh  h t m a sa

ạ ạ ố H t vào đài các, h t ra lu ng cày.

ư ạ ư

− Thân em nh  h t m a rào

ạ ơ ế ạ ố ườ H t r i xu ng gi ng,  h t vào v n hoa.

ữ ủ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

22          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ư ể ằ

− Thân em nh  th  trăng r m

ủ ầ Mây đen có ph  khôn l n giá trong

ư ể

− Thân em nh  th  cánh bèo,

ượ ượ ề ướ Ng c xuôi, xuôi ng c theo chi u n c trôi.

ế ế ẹ

− Thi p than cha m  thi p nghèo,

ư ế ậ ế Thi p than ph n thi p nh  bèo trôi sông.

ơ ươ ế ồ

− Chàng

i! Th ng thi p m  côi,

ạ ướ ư ế Nh  bèo c n n c bi ằ t trôi đ ng nào.

ị ư

− Thân ch  nh  cánh hoa sen,

ư ẳ ọ ượ Chúng em nh  bèo b t ch ng chen đ c vào.

ầ ố

− Đem thân vào ch n cát l m,

ư ầ ấ Cho thân l m láp nh  m m hoa sen.

ộ ườ ấ − Nhát trông th y bóng m t ng i,

ứ ư ệ ườ Răng đen nh ng nh t, mi ng c ư i nh  hoa.

ươ

− Em th

ắ ng ai con m t lim dim,

ư ể ồ Chân di thát th u nh  chim tha m i.

ươ ả

− Th

ng nhau nên ph i đi tìm,

ư ạ ớ ộ Nh  nhau m t lúc nh  chim l c đàn.

ư ể

− Tìm em nh  th  tìm chim,

ể ắ ể Chim ăn b  B c đi tìm b  Đông

ủ ữ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

23          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

−

Ướ ư c gì có cánh nh  chim,

ệ ấ ườ ươ Bay cao, li ng th p đi tìm ng i th ng.

ờ ồ

− Bây gi

em đã có ch ng,

ư ư ắ ồ Nh  chim vào l ng, nh  cá c n câu.

ờ ắ ặ

− Tình c  b t g p mình đây,

ặ ướ ư ặ ồ ư Nh  cá g p n c, nh  mây g p r ng.

ữ ờ ư

− Em nh  con cá gi a v i,

ượ ậ ờ Ai nhanh tay thì đ c, ai ch m l i thì thôi.

ư ượ

− Em nh  cá l

ầ ầ n đ u c u,

ề ấ ướ ườ Anh v  l y l i, ng ấ ồ i câu m t r i

−

Ướ ạ c gì cho g o bén sang

Cho trăng bén gió, cho nàng bén anh.

ầ ớ ữ − Nh  ai em nh ng khóc th m

ướ ắ ầ ư ư Hai hàng n ầ c m t đ m đ m nh  m a.

ươ ẳ ế ầ

− Th

ng anh ch ng bi t m n răng,

ữ ử ư C  l ứ ơ ơ ử  l ờ , l ng l ng nh  sao băng gi a tr i

ư ề ỏ

− Anh v  em n  dám đ a

ướ ư ư ướ ầ ắ Hai hàng n c m t nh  m a t đ m

ề ế

− Ai làm cho b n xa thuy n,

ữ ủ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

24          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ề ạ ộ Cho trăng xa cu i, cho b n hi n xa ta.

ư ượ

− Đôi ta nh  t

ớ ng m i tô,

ư ư ớ ớ ọ Nh  trăng m i m c, nh  đèn m i khêu.

ờ ặ

− Bây gi

ta g p nhau đây,

ờ ư ư ạ ặ Nh  con cá c n g p ngày tr i m a.

ư ư

− Anh trông em nh  cá trông m a,

ưở ư ồ Ngày trông đêm t ư ng nh  đò đ a trông n m.

ươ ả ế

− Anh th

ng em th m thi t vô cùng,

ế ẹ ớ Bi ằ t cha v i m  có b ng lòng hay không?

ư ế ầ

− Năng m a thì gi ng năng đ y,

ạ ẹ ầ ươ Anh năng đi l i m  th y năng th ng.

ư ướ ộ

− Đôi ta nh  n

c m t dòng,

ộ ộ ư ư ộ ồ Nh  cây m t c i, nh  sông m t ngu n.

ờ ặ

− Bây gi

ta g p nhau đây,

ặ ướ ư ặ ồ ư Nh  cá g p n c, nh  mây g p r ng.

ắ ồ

− Đôi ta g n bó dài đ ng,

ặ ướ ư ư ồ ặ Nh  cá g p n c, nh  r ng g p mây

ư ướ ớ ớ

− Anh v i em nh  n

c v i non,

ướ ế Non xanh n c bi c duyên còn dài lâu.

ữ ủ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

25          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ư ướ

− Tình anh nh  n

c dâng cao,

ẩ ươ ư ả ụ Tình em nh  d i l a đào t m h ng

ớ ơ

− Nghĩa chàng nh  mãi chàng

i,

ớ Nh  chàng nh  n ư ướ ồ ơ ạ ầ c h  v i l i đ y.

ư ướ ề

− Anh nh  bát n

ể ạ c nóng đ  m n thuy n,

ướ ộ ờ ư ề Bát n c ch a ngu i, l i nguy n đã phai.

ư ắ − Đôi ta nh  r n thìu điu,

ặ ướ ướ ả N c ch y m c n ấ c, ta dìu l y nhau.

ấ ớ

− Ch  chê em x u em đen,

ư ướ ụ ạ Em nh  n c đ c đánh phèn l i trong.

ơ ươ ế ồ

− Chàng

i! Th ng thi p m  côi,

ạ ướ ư ế Nh  bèo c n n c bi ằ t trôi đ ng nào.

ư ế ầ ư − Mi ng tr u nh  trúc nh  trông,

ư ớ ớ ở ư ồ Nh  hoa m i n  nh  r ng m i thêu.

ế ặ ầ ằ

− Mi ng tr u ăn n ng b ng chì,

ế ấ ề ơ ồ Ăn r i em bi t l y gì đ n  n.

ế ặ ầ ộ −   G p nhau ăn m t mi ng tr u,

ướ ừ ổ ơ Còn h n đám c i m  trâu ăn m ng.

ủ ữ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

26          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ữ ụ ạ ẩ ả ể   B.  Phân  lo i  nh ng hình   nh  so  sánh  mang  ý  nghĩa  n  d ,  bi u

ượ t ng.

ể ấ ừ ả ả ộ ề   Có th  th y, ca dao mang n i dung ph n ánh bao quát. V a có c  chi u

ư ữ ủ ề ệ ề ẫ ồ ộ r ng l n chi u sâu. Đi u này nh  làm tâm h n c a nh ng ngh  sĩ dân gian

ở ộ ế ớ ử ể m  r ng cách c a đ  chào đón th  gi i thiên nhiên ùa vào. Đó là lí do làm cho

ữ ượ ượ ố ượ ủ ẩ ụ ể ượ ở nh ng hình t ng đ c xem là đ i t ng c a  n d  và bi u t ng tr  nên đa

ả ạ ắ ề ệ ệ ậ ộ ạ d ng, giàu màu s c. V  l ố   i so sánh là m t bi n pháp ngh  thu t truy n th ng

ượ ử ụ ả ớ ớ ộ ộ đ ạ c nhân dân ta s  d ng v i m t ph m vi hình  nh khá r ng l n trong ca

ượ ấ ướ ớ ầ ẻ ữ dao. Nh ng hình t ng  y đã b c vào ca dao v i đ y v  duyên dáng mà l ạ   i

ữ ả ừ ề ắ ộ ấ r t sâu s c v  ý nghĩa. Trong t ng ng  c nh khác nhau thì n i dung, ý nghĩa

ừ ượ ề toát ra t hình t ạ   ậ ng đó cũng khác nhau. Vì v y có nhi u cách phân lo i

ữ ượ nh ng hình t ng này.

ạ ủ ượ ả ễ Tuy nhiên, em xin m n cách phân lo i c a tác gi Nguy n Xuân Kính

ể ệ ễ ạ ằ ọ ị ơ ở và Nguy n Th  Ng c Đi p đ  làm c  s  phân lo i. em cho r ng đây là cách

ả ạ ấ ặ ệ ợ phân lo i có kh  năng bao quát nh t và đ c bi ớ ề t phù h p v i đ  tài. Và trong

ủ ủ ệ ệ ệ ả ạ ạ ậ ph m vi c a tài li u kh o sát, ph m vi c a bi n pháp ngh  thu t so sánh em

ạ ọ ượ ể ượ ụ ẩ đã  ch n nhóm phân lo i hình t ng mang ý nghĩa  n d , bi u t ng th ườ   ng

ệ ấ ấ xuyên xu t hi n nh t.

ể ệ ự ạ ớ ố ệ ố   V i cách phân lo i này, em mu n th  hi n s  phong phú trong h  th ng

ạ ủ ư ự ể ả ỗ ượ hình  nh cũng nh  s  phong phú trong ý nghĩa bi u đ t c a m i hình t ng.

ể ấ ượ ờ ồ ạ ủ ạ ả ầ ồ Đ ng th i, đ  th y đ c tâm h n nh y c m đ y sáng t o c a nhân dân ta.

ệ ố ế ớ ự ộ ả I. H  th ng hình  nh so sánh thu c th  gi i t nhiên.

ệ ố ệ ượ ự ụ ậ ườ 1. H  th ng các hi n t ng t ể  nhiên, v t th  vũ tr , môi tr ị   ng đ a

lý.

ế ớ ự ệ ượ ữ ự Th  gi i t nhiên ngoài nh ng hi n t ng t nhiên thì nhân dân ta còn

ữ ệ ệ ậ ậ ể dùng bi n pháp ngh  thu t so sánh đ  giãi bày lòng mình vào nh ng v t th ể

ụ ườ ữ ả ị vũ tr hay môi tr ng đ a lí. Thông qua kh o sát nh ng câu ca dao có trong

ủ ữ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

27          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ủ ề ở ữ ấ ọ ậ các c p h c, và nh ng câu ca dao có cùng chung ch  đ ấ    trên, em nh n th y

ượ ộ ố có m t s  hình t ể ng đi n hình:

ấ ệ ố ầ Hình t ngượ

M aư Trăng Sao Tr iờ N cướ Sông Núi S  l n xu t hi n 8 6 5 6 17 5 7

ể ượ ụ ư ể ậ ờ ồ Nhóm bi u t ệ   ng này g m: trăng, sao, tr i (v t th  vũ tr ), m a (hi n

ượ ự ướ ườ t ng t nhiên), sông, n c, núi (môi tr ị ng đ a lí).

ể ủ ậ ượ ứ ố ạ Không ai có th  ph  nh n đ ẽ ủ c s c s ng m nh m  c a thiên nhiên trong

ừ ữ ượ ế ớ ế ỏ ượ ca dao. T  nh ng hình t ng nh  bé, y u ữ t đ n nh ng hình t ớ ng l n lao

ề ượ ư ủ ằ ả vĩnh h ng đ u đ ể ể ệ c đ a vào ca dao đ  th  hi n tâm tình c a tác gi dân gian.

ệ ượ ữ ụ ữ ể ậ ự ườ Nh ng v t th  vũ tr , nh ng hi n t ng t nhiên hay môi tr ị ng đ a lí là

ứ ố ấ ầ ủ ữ ớ ộ ố nh ng th  v n r t g n gũi v i cu c s ng c a nhân dân ta. Và l ẽ ấ ế   t y u, t

ẽ ượ ử ắ ự ủ chũng s  đ c nhân dân ta g i g m tâm s  c a mình.

ể ượ ệ ề ề ấ ơ Nhìn chung nhóm bi u t ng này xu t hi n khá nhi u và nhi u h n c ả

ướ ư là “m a, n c”.

ữ ế ể ậ ụ ưở ữ ế Nói đ n nh ng v t th  vũ tr thì ta liên t ớ   ng ngay đ n nh ng cái l n

ứ ượ ữ ư ằ ầ lao, vĩnh h ng. X a nay, b u tr i, ánh trăng, vì sao là nh ng th  đ ờ c miêu t ả

ư ế ạ ướ ữ ế ớ ự v i s  lãng m n, quy n rũ. Th  nh ng, khi b ả   c vào ca dao nh ng hình  nh

ở ứ ố ồ ơ ượ ư ữ ể này tr nên có h n và có s c s ng h n vì đ ố   c bi u tr ng cho nh ng đ i

ượ t ng khác nhau.

ể ượ ả ỗ Có khi đó là hình  nh bi u t ớ ng cho tình yêu, n i nh .

ơ ớ Mình i có nh  ta chăng,

ủ ữ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

28          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ượ ữ ờ ờ ư Ta nh  sao v t ch  trăng gi a tr i.

ở ư ể ả “Trăng, sao” đây là hình  nh bi u tr ng cho đôi trai gái khi yêu.Ví mình

ư ữ ủ ầ ể ặ ỗ ờ ớ ớ   nh  nh ng cá th  tinh tú c a b u tr i thì tình yêu và n i nh  kia sâu n ng, l n

ệ ủ ặ ấ ỳ lao vô cùng. M t khác, nhìn theo chu k  xu t hi n c a “trăng, sao”, chúng ta

ự ậ ắ ả còn nh n ra s  sâu s c trong tình c m mà cô gái có.

ư ể ả ả ạ ạ ủ   Hay đó còn là hình  nh bi u tr ng cho tr ng thái tâm tr ng tình c m c a

ả tác gi dân gian.

ươ ẳ ế ầ Th ng anh ch ng bi t m n răng,

ử ữ ư ờ C  l ứ ơ ơ ử  l , l ng l ng nh  sao băng gi a tr i.

ậ ự ủ ộ ế Tâm tình c a cô gái th t t nhiên mà xúc đ ng bi t bao. Trong cái bao la

ệ ủ ự ệ ờ ấ ạ ả ơ ủ c a tr i đ t là s  hi n di n c a “sao băng”, nó đem l ạ   i c m giác cô đ n, l c

ế ợ ạ ườ ẽ lõng và l nh l o đ n r n ng i.

ượ ệ ấ ườ ề ả ắ ớ Hình t ng “trăng sao” xu t hi n th ng g n li n v i khung c nh mênh

ư ở ủ ầ ờ ờ ượ ư ộ ả mông c a “b u tr i”. Nh ng đây, “tr i” đ ộ   c xem nh  m t hoàn c nh, m t

ườ ỏ ư ộ ự ậ ườ môi tr ể ng đ  bày t tâm s . Nh  m t quy lu t, khi con ng i mang tâm

ọ ườ ứ ữ ạ ộ ớ ấ ơ tr ng, đ ng gi a cái bao la r ng l n h  th ỏ ng th y mình nh  bé, cô đ n. Vì

ế ỗ ồ ồ ơ ơ ơ ơ th , n i bu n càng bu n h n, cô đ n càng cô đ n h n.

ế ầ ướ ữ ơ Đã có bi t bao l n “trăng, sao” b c vào nh ng trang th  thì cũng có

ầ ấ ầ ượ ế ỗ ồ ỉ ng n  y l n “trăng, sao” đ c nói đ n không ch  có n i bu n mà còn có c ả

ề ượ ể ỏ ề ni m vui. Trong tình yêu, “trăng” cũng đ c dùng đ  bày t ạ  ni m h nh phúc.

ư ượ Đôi ta nh  t ớ ng m i tô,

ư ư ọ ớ ớ Nh  trăng m i m c, nh  đèn m i khêu.

ượ ự ươ ư ể ớ ọ ẻ ứ ố Hình t ng “trăng m i m c” bi u tr ng cho s  t i tr , s c s ng tràn

ề ủ ừ ớ ở tr  c a tình yêu v a ch m n .

ạ ể ượ ơ ướ ủ ề ả Đôi khi “trăng” l i là bi u t ng cho ni m m c c a tác gi dân gian:

Ướ ạ c gì cho g o bén sàng,

Cho trăng bén gió, cho nàng bén anh.

ủ ữ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

29          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ộ ề ế ớ ự ầ ớ ữ ả ườ Ph n l n, nh ng hình  nh thu c v  th  gi i t nhiên th ớ   ề ng đi li n v i

ượ ể ượ ữ ự ớ s  l n lao nên đ ể ẩ ụ c dùng đ   n d , bi u t ả ng cho nh ng c m xúc trong tình

ệ ượ ụ ữ ữ ể ề ậ ắ ớ ự yêu. G n li n v i nh ng v t th  vũ tr  đó là nh ng hi n t ng t nhiên mà

ệ ượ ề ệ ấ ư xu t hi n nhi u trong so sánh là hi n t ng “m a”.

ứ ộ ứ ộ ư ư ể ả Có khi, “m a” là hình  nh bi u tr ng cho m c đ . Đó là m c đ  cho tâm

ạ tr ng :

ư ề ỏ ­    Anh v  em n  dám đ a,

ướ ư ư ướ ầ ắ Hai hàng n c m t nh  m a t đ m.

ữ ầ ớ ­    Nh  ai em nh ng khóc th m,

ướ ắ ầ ư ư Hai hàng n ầ c m t đ m đ m nh  m a.

ằ ủ ư ọ ườ ộ ỉ ự ấ ả Hay “m a” còn ch  s  v t v , nh c nh n c a ng i lao đ ng.

ư ổ ồ Cày đ ng đang bu i ban tr a,

ư ư ồ ộ M  hôi thánh thót nh  m a ru ng cày.

ế ế ớ ượ ư Và nh  đã bi t, quá trình hình thành th  gi i hình t ng là quá trình tác

ừ ệ ế ớ ự ự ủ ộ đ ng t hi n th c khách quan vào th  gi i quan c a nhân dân ta. Qua s  quan

ừ ự ế ờ ố ữ ậ sát t th c t đ i s ng mà nhân dân ta đã có nh ng khám phá th t m i l ớ ạ   .

ừ ệ ượ ư ạ ượ ướ Cũng t đó mà hi n t ng “m a” l c b i đ ể   ớ c vào ca dao v i ý nghĩa bi u

ư ườ ổ ấ ạ ụ ữ ớ ữ tr ng cho ng i ph  n  v i nh ng đau kh , b t h nh.

ư ạ ư ­  Thân em nh  h t m a rào,

ạ ơ ế ạ ố ườ H t r i xu ng gi ng, h t vào v n hoa.

ư ạ ư ­  Thân em nh  h t m a sa,

ạ ồ ạ H t vào đài các h t ra ngoài đ ng.

ư ả ạ ả ậ ượ ự ẩ Qua hình  nh h t m a, chúng ta c m nh n đ ủ   c s  h m hiu, may r i

ộ ờ ủ ườ ụ ữ ư trong cu c đ i c a ng i ph  n  ngày x a.

ặ ệ ườ ườ ữ ặ Trong tình yêu, đ c bi t là ng i con trai th ở ự   ng hay g p nh ng tr  l c

mà

ủ ữ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

30          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ư ể ủ ấ ượ ở ự ầ gia đình c a cô gái là tr  l c đ u tiên. Nh  hi u th u đ c tâm tình đó

ượ ượ ể ợ ạ ư ứ cô gái đã m n hình t ng “m a” đ  g i l ấ ầ   i cách th c mà chàng trai r t c n

ườ ố ế n u mu n có ng i yêu.

ư ế ầ Năng m a thì gi ng năng đ y,

ạ ẹ ầ ươ Anh năng đi l i m  th y năng th ng.

ệ ượ ộ ố ấ ầ ư ớ Hi n t ư   ng “m a” thì r t g n gũi v i chúng ta trong cu c s ng nh ng

ậ ỡ ượ ạ ủ ệ ượ ệ ấ chúng ta th t ng  ngàng khi đ c nhìn th y di n m o c a hi n t ng đó qua

ủ ả ệ ượ ầ ộ ự tâm tình c a tác gi ơ  dân gian. Nó không đ n thu n là m t hi n t ng t nhiên

ườ ạ ấ ả ỷ ể ẻ ề ạ ở ữ n a mà tr  thành ng ữ   i b n tri k  đ  chia s  nh ng v t v , ni m h nh phúc

ộ ặ ỉ ự ư ủ ỗ ồ hay n i bu n. Trong so sánh, tuy ch  d a trên m t đ c tr ng c a đ i t ố ượ   ng

ư ằ ượ nh ng đ ng sau các hình t ng

ự ứ ự ữ ả ạ ị ự ứ ự   gi n d  là s  ch a đ ng nh ng ý nghĩa đa d ng, đó cũng là s  ch a đ ng

ế ứ ế ạ ả ủ ườ ố ớ ự ậ cái nhìn h t s c tinh t và nh y c m c a con ng i đ i v i s  v t.

ế ườ ể ị ượ Nói đ n môi tr ng đ a lí  thì chúng ta hi u ngay  đ c  đó là: “sông,

ướ ắ ặ ữ ư ả n c ,núi non,…”.Nh ng b t g p trong nh ng hình  nh so sánh, “sông” và

ướ ườ ượ ế ừ ượ “n c” th ng xuyên đ c nói đ n. Ý nghĩa toát lên t nhóm hình t ng này

ể ệ ệ ậ ạ ớ ượ cũng th t đa d ng. Ngoài vi c th  hi n cái l n lao thì nhóm hình t ng này

ậ ả ữ ề ắ ớ ế   luôn g n li n v i nh ng cung b c c m xúc trong tình yêu. Ngoài ra, khi k t

ế ố ớ ượ ể ạ ợ h p v i các y u t ữ  khác nh ng hình t ư   ng này cũng t o ra ý nghĩa bi u tr ng

ắ ậ th t sâu s c.

ướ ế ề ớ “Sông” và “n c” luôn đi li n v i nhau. Vì th , trong tình yêu, “sông –

ướ ư ể ề ề ạ ặ ắ n c” cũng đã cùng nhau bi u tr ng cho ni m h nh phúc g n bó b n ch t:

ư ướ ộ Đôi ta nh  n c m t dòng,

ộ ộ ư ư ồ ộ Nh  cây m t c i, nh  sông m t ngu n.

ướ ướ ư ể ề ạ Tr ế c   h t,   “n c”   bi u   tr ng   cho   ni m   h nh   phúc.   Thông   qua   so

ướ ư ề ể ề ậ sánh“n ạ   c” cũng bi u tr ng cho nhi u cung b c khác nhau trong ni m h nh

phúc  y.ấ

ữ ủ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

31          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ướ ượ ặ ặ ườ ộ ướ Khi đã yêu thì ố c mu n đ c g p m t ng i yêu là m t ố   c mu n

ườ ự th ng tr c.

ờ ặ ­    Bây gi ta g p nhau đây,

ặ ướ ư ặ ồ ư Nh  cá g p n c, nh  mây g p r ng.

ắ ồ ­    Đôi ta g n bó dài đ ng,

ặ ướ ư ư ồ ặ Nh  cá g p n c, nh  r ng g p mây.

ự ế ợ ữ ễ ầ ướ S  k t h p nhu n nhuy n gi a “cá”­ “n ư ữ c” cũng nh  gi a “cá – n ướ   c”

ư ắ ặ ồ ề   ể ớ v i “r ng – mây” đã làm cho ý nghĩa bi u tr ng thêm sâu s c. M t khác, ni m

ư ủ ắ ả ự ư ấ ạ h nh phúc đó nh  có đ  màu s c, có c  cái t nhiên, ch t phác nh ng cũng có

cái duyên dáng, trang tr ng.ọ

ứ ấ ườ ướ ữ ấ ồ ệ ượ “N c non”, nh ng th  r t tr ng t n, b t di t, đ ể ể ệ   c dùng đ  th  hi n

ờ ủ ề ề ắ l ệ i th  nguy n, tâm nguy n g n bó c a đôi trai gái.

ư ướ ớ ớ Anh v i em nh  n c v i non,

ướ ế Non xanh n c bi c duyên còn dài lâu.

ướ ư ạ ậ “N c” cũng có khi dâng tràn nh ng cũng có khi khô h n. Vì v y, ngoài

ừ ư ệ ể ả ớ ở ướ ượ vi c bi u tr ng cho tình yêu v a ch m n , hình  nh “n c” còn đ ọ   c ch n

ự ử ự ế ổ ủ ư ể ờ làm bi u tr ng cho s  th  thách, cho s  bi n đ i c a tình đ i.

ữ ế ươ ơ ọ Trong tình yêu, n u có nh ng h ữ   ng th m trái ng t thì cũng có nh ng

ươ ư ượ ữ ắ ồ ạ h ế ng n ng trái đ ng. Vì th , nh ng trái tim nh  đ c rung lên vì h nh phúc

ủ ỗ ự ấ ớ ố thì trái tim  y cũng nhói bu t vì s  bào mòn c a n i nh :

ớ ơ Nghĩa chàng nh  mãi chàng i,

ớ Nh  chàng nh  n ư ướ ồ ơ ạ ầ c h  v i l i đ y.

ướ ồ ơ ạ ầ ư ể ẳ ỗ ớ ả Hình  nh “n c h  v i l i đ y” bi u tr ng cho n i nh  day d ng, âm ỉ

ậ ữ ư ủ ả ộ ỗ mãi trong lòng c a nhân v t tr  tình. Trong cùng m t hình  nh nh ng m i tâm

ư ể ề ệ ạ ắ ộ ớ ề   tr ng là m t ý nghĩa bi u tr ng. M i ngày nào còn th  nguy n g n bó b n

ặ ớ ổ ch t v i nhau mà sau gi ờ ạ  l i mau chóng đ i thay.

ướ ề ư Anh nh  bát n ể ạ c nóng đ  m n thuy n,

ướ ộ ờ ư ề Bát n c ch a ngu i, l i nguy n đã phai.

ủ ữ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

32          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ự ổ ả ở ượ ỗ Ph i chăng s   đ i thay  đó là b i  chàng trai  không v t qua n i th ử

thách?

ư ắ Đôi ta nh  r n thìu điu,

ặ ướ ướ ả N c ch y m c n ấ c, ta dìu l y nhau.

ứ ư ữ ể ậ Vì v y “n ướ ở c” đây là bi u tr ng cho nh ng thách th c mà đôi trai gái

ả ặ khi yêu ph i g p.

ộ ố ề ế ể ấ Trong cu c s ng, n u có bao nhiêu đi u đ  nói thì cũng có b y nhiêu

ể ề ướ ữ ử ư ể ả ỉ đi u   đ   “n c”   bi u   tr ng.   Không   ch   là   nh ng   c m   xúc,   th   thách   hay

ổ ở ữ ướ ỏ ẩ nh ng thay đ i tình yêu mà “n ứ ể c” còn là th  đ  cô gái bày t ấ    ph m ch t

ủ c a mình :

ấ ớ Ch  chê em x u em đen,

ư ướ ụ ạ Em nh  n c đ c đánh phèn l i trong.

ướ ụ ủ ư ể ặ ắ ộ ả Hình  nh “n c đ c” m t m t bi u tr ng cho nhan s c bên ngoài c a cô

ứ ự ặ ơ ế ủ ề ấ ẩ gái, m t khác là n i ch a đ ng bi ề t bao ph m ch t, ni m tin c a cô v  nhân

ẩ ủ ph m c a mình.

ặ ướ ư ủ ể ậ ẩ M t khác, “n ữ   ố c” còn là bi u tr ng cho s  ph n h m hiu c a nh ng

ộ ờ ạ ồ cu c đ i m  côi l c lõng.

ơ ươ ế ồ Chàng i! Th ng thi p m  côi,

ạ ướ ư ế Nh  bèo c n n c bi ằ t trôi đ ng nào.

ủ ự ể ệ ả ướ Ph n ánh s  phong phú trong bi u hi n c a “sông n c” nhân dân ta

ộ ộ ờ ả ườ ủ ồ đ ng th i cũng b c l kh  năng quan sát tinh t ộ ố   ng c a mình trong cu c s ng

hàng ngày.

ủ ữ ữ ắ ặ ỉ ớ   Ch  có khi n m v ng nh ng đ c tính c a thiên nhiên thì nhân dân ta m i

ể ư ữ ượ ư ữ ể ạ có th  đ a vào nh ng hình t ng này nh ng ý nghĩa bi u tr ng đa d ng nh ư

v y.ậ

ả ậ ự ư ả ặ Nhìn chung, tác gi ấ ủ    dân gian đã th t s  phát huy đ c tr ng b n ch t c a

ế ớ ượ ề ộ so sánh. Trong th  gi i hình t ư   ng thu c v  thiên nhiên, nhân dân ta đã đ a

ữ ủ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

33          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ấ ả ủ ữ ữ ệ ố vào   đó   t ằ   t   c   nh ng   tâm   tình,   nh ng   kinh   nghi m   s ng   c a   mình.   B ng

ể ượ ữ ệ ạ nh ng bi u t ậ ng ngh  thu t đa d ng.

ệ ố ế ớ ự ậ ộ ả 2.H  th ng hình  nh so sánh thu c th  gi i th c v t.

ố ầ Hình t ngượ

Hoa Bèo Sen ấ   S  l n xu t hi nệ 8 9 5

ươ ộ ệ ố ọ ớ ề Khác v i n  văn ch ử ụ ng bác h c, ca dao ta s  d ng m t h  th ng hình

ượ ậ ậ ử ấ ạ ả ố t ng r t dân dã. Th t v y, chúng ta hãy th  nhìn l ướ   i b ng th ng kê. B c

ữ ề ả ứ vào ca dao, không ph i là nh ng th  cao sang, quy n quý hay c  đi n ổ ể ướ ệ c l

ị ầ ả ấ ả ộ mà đó là m t hình  nh r t gi n d , g n gũi. Trong nhóm này, “hoa” là hình

ượ ượ ế ề ấ t ng đ c nói đ n nhi u nh t.

ấ ả ạ ộ ộ M t dòng sông dài ngun ngút, m t cánh bèo trôi d t lênh đênh. T t c  đã

ạ ữ ứ ả ạ ậ ả ồ ồ đem l i ngu n c m h ng vô t n cho cho nh ng tâm h n nh y c m. Th ế

ư ứ ả ườ ệ nh ng c m h ng chung mà ng ử i ngh  sĩ dân gian g i vào cánh “bèo” là s ự

ấ ậ ẩ th p kém, nghèo khó, là thân ph n h m hiu.

ủ ề ể ấ ườ ụ ữ ậ Đ  nói v  thân ph n b p bênh c a ng ư i ph  n  ngày x a, cánh bèo đã

ớ ấ ả ự ủ ệ ị hi n lên v i t ạ t c  s  vô đ nh, l c loài c a mình.

ư ể Thân em nh  th  cánh bèo,

ượ ượ ề ướ Ng c xuôi, xuôi ng c theo chi u n c trôi.

Hay:

ế ẹ ế Thi p than cha m  thi p nghèo,

ư ế ậ ế Thi p than ph n thi p nh  bèo trôi sông.

ươ ự ấ ồ Cùng có nét t ạ ng đ ng là s  th p kém, l c lõng nên “cánh bèo” cũng

ượ ữ ư ể ườ đ c bi u tr ng cho nh ng ng ồ i m  côi.

ơ ươ ế ồ Chàng i! Th ng thi p m  côi,

ạ ướ ư ế Nh  bèo c n n c bi ằ t trôi đ ng nào.

ủ ữ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

34          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ặ ướ ư ị Trên m t n ộ   c “bèo” đã lênh đênh vô đ nh nh ng dù sao đó cũng là cu c

ư ướ ẽ ạ ồ ố s ng chính. Nh ng khi n ậ   ậ ấ c c n r i thì thân ph n  y s  ra sao?. Vì v y,

ạ ướ ổ ơ ơ ế ộ ư ể “cánh bèo c n n ự c” là bi u tr ng cho s  đau kh , b  v  đ n t t cùng.

ủ ả ứ ề ả ậ ườ Trên dòng ch y chung c a c m h ng v  thân ph n con ng i qua hình

ả ượ ở ẽ ố ậ ắ nh “cánh bèo” thì “sen” cũng đ ế c nh c đ n. B i l ớ , đ i l p v i ý nghĩa v ề

ự ủ ế ủ ự ấ s  th p kém c a bèo là s  thanh khi t, cao quý c a “sen”:

ị ư Thân ch  nh  cánh hoa sen,

ư ẳ ọ ượ Chúng em nh  bèo b t ch ng chen đ c vào.

ư ự ườ ự ế Nh ng cũng có khi d a vào ý nghĩa th ự ng tr c là s  thanh khi t thì

ượ ể ỉ ự ố “sen” cũng đ c so sánh đ  ch  s  oen .

ầ ố Đem thân vào ch n cát l m,

ư ầ ấ Cho thân l m láp nh  m m hoa sen.

ế ề ườ ắ ặ Nhìn chung, vi t v  “cánh bèo, hoa sen” ta th ng b t g p hai ý nghĩa

ố ậ ư ư ế ể ả ượ ề bi u tr ng đ i l p nhau. Th  nh ng c  hai hình t ộ   ng này đ u có chung m t

ể ườ ượ ớ ườ ự ậ ụ ữ đi m là th ng đ c so sánh v i ng ữ i ph  n . Dù là nh ng th c v t sông

ướ ế ớ ố ư ở n ỏ c, v n nh  bé, y u t nh ng “bèo, sen” cũng đã tr ữ  thành nh ng hình

ượ ủ ộ ỗ ườ ế ậ t ộ ng quen thu c mà xúc đ ng trong lòng c a m i ng i khi ti p nh n ca

dao.

ầ ớ ườ ể ườ ượ Ph n l n, “hoa” th ư ng bi u tr ng cho ng i con gái, “hoa” đ c so

ẹ ề ớ sánh đi li n v i cái đ p:

ộ ấ Nhát trông th y bóng m t ng ườ i

ư ứ ệ ườ Răng đen nh ng nh t, mi ng c ư i nh  hoa

ượ ướ ề Trong tình yêu, hoa còn là hình t ậ   ớ ng luôn đi li n v i “b m”. Vì v y,

ể ượ ướ ả ườ ườ “hoa ­ b m” là hình  nh bi u t ng cho ng i con trai và ng i con gái.

ư ở Em nh  hoa n  trên cành,

ướ ượ ư Anh nh  con b m l n vành trên hoa.

ượ ắ ượ Khi đôi trai gái đ c g n bó bên nhau hoa cũng đ ể   c dùng làm bi u

ượ t ẩ ụ ng  n d :

ữ ủ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

35          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ớ ộ ư Mình v i ta nh  con m t nhà,

ư ư ắ ộ ộ Nh  áo m t m c nh  hoa m t chùm

ệ ố ế ớ ộ ậ ộ ả 1. H  th ng hình  nh so sánh thu c th  gi i đ ng v t.

ố ầ Hình t ngượ

Cá Chim B mướ ấ   S  l n xu t hi nệ 8 6 4

ỉ ế ớ ự ậ ế ớ ộ ậ ấ Không ch  th  gi i th c v t mà th  gi i đ ng v t cũng là mãnh đ t phì

ườ ủ ế ề ấ ồ ơ nhiêu cho v n cây tâm h n c a thi sĩ đ m hoa k t trái. Nhi u nh t trong

ượ nhóm hình t ng này là “chim” và “cá”.

ườ ự ầ ộ Cánh “chim” th ng t ế   ờ  do tung bay trên b u tr i cao r ng bao la. Vì th ,

ư ở ấ ướ ộ ố ơ ủ cánh chim nh  ch  l y ề ộ c m  c a nhân dân ta v  m t cu c s ng thanh bình,

ạ h nh phúc.

ặ ệ ứ ề ượ Trong ca dao, đ c bi t là ca dao v  tình yêu đôi l a, hình t ng “chim”

ở ấ ữ ữ ề ậ ả ồ ỗ đã ch  l y nh ng cung b c tình c m, nh ng n i bu n, ni m vui mà bao trái

ấ ủ ằ tim yêu h ng  p .

ượ ề ế ề ạ ớ “Cánh chim” cũng đ c nói đ n v i ni m vui và ni m h nh phúc :

ấ Sao cho trong  m ngoài êm,

ư ư ề ầ ế Nh  thuy n có b n, nh  chim có b y

ể ượ ế ầ ả ề ạ N u “chim có b y” là hình  nh bi u t ng cho ni m vui, h nh phúc thì

ẩ ụ ể ượ ạ ự ớ ỗ ồ “chim l c đàn” là  n d , bi u t ng cho n i bu n, cho s  nh  mong xa cách.

ươ ả Th ng nhau nên ph i đi tìm,

ư ạ ớ ộ Nh  nhau m t lúc nh  chim l c đàn.

ượ ướ ữ ỉ ượ Hình t ng “chim” b c vào ca dao không ch  là nh ng hình t ơ   ng đ n

ế ợ ể ạ ư ể ế ớ ộ ẽ l mà nó còn k t h p v i các y u khác đ  t o ra m t ý nghiã bi u tr ng phù

ự ươ ự ệ ộ ư ồ ợ h p. So sánh là m t bi n pháp d a trên s  t ng đ ng, nh ng so sánh cũng

ữ ủ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

36          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ự ươ ể ạ ế ồ ự d a vào s  t ự ố ậ ng đ ng đó đ  t o ra s  đ i l p. Đó là lí do bi n hình t ượ   ng

ẩ ụ ườ ụ ữ ư ồ ả “chim” thành hình  nh  n d  cho ng i ph  n  đã có ch ng ngày x a.

ờ ồ Bây gi em đã có ch ng,

ư ư ắ ồ Nh  chim vào l ng, nh  cá c n câu.

ư ả ồ ượ ấ ả ự Hình  nh so sánh “chim vào l ng” nh  đã nói lên đ t c  s  tù túng c t

ấ ự ượ ủ ả ộ ầ ờ ộ ớ m t t do. Cánh chim không còn đ c làm ch  c  m t b u tr i r ng l n thì

ư ủ cũng nh  cô gái không còn có đ ượ ự ự c s  t ộ ố  do trong cu c s ng c a mình.

ớ ặ ư ế ị V i đ c tr ng là công khai hai v  nên so sánh đã giúp ta xác đ nh chính

ố ượ ượ ủ ư ể ế ị ượ xác đ i t ng đ c nói đ n, xác đ nh ý nghĩa bi u tr ng c a hình t ng.

ư ườ ụ ẩ ả ườ Cũng nh  “cánh chim” th ng là hình  nh  n d  cho ng ư   i con gái. Nh ng

ề ổ ệ ả ọ ơ cái quan tr ng h n trong bi n pháp này không ph i là ý nghĩa b  n i đó mà là

ữ ả ắ ậ ượ nh ng màu s c tình c m bên trong. Vì v y, “cá” cũng đ ế c nói đ n và th ườ   ng

ụ ả ườ ả ộ ư ẩ ẩ là hình  nh  n d  cho ng i con gái. Nh ng  n sau ý nghĩa đó là c  m t th ế

ớ ứ ạ ủ ồ ườ ữ ệ ệ ạ gi i tâm h n ph c t p c a ng i ngh  sĩ. Trong ph m vi tài li u, nh ng hình

ả ượ ề ề nh so sánh dùng hình t ng “cá” cũng khá nhi u. Đi u này làm cho hình

ượ ấ ở ộ t ng “cá” tr  nên r t quen thu c trong ca dao.

ế ườ ưở ườ Nói đ n “cá” thì chúng ta th ng liên t ế ng ngay đ n môi tr ố ng s ng,

ướ ả ướ ế ợ đó là “n c”.  Trong ca dao, hình  nh “cá, n ể ể   ớ c” k t h p v i nhau đ  bi u

ủ ư ạ ự ắ tr ng cho h nh phúc, cho s  g n bó lâu dài c a đôi trai gái.

ờ ắ ặ Tình c  b t g p mình đây,

ặ ướ ư ặ ồ ư Nh  cá g p n c, nh  mây g p r ng.

Hay:

ắ ồ Đôi ta g n bó dài đ ng,

ặ ướ ư ư ồ ặ Nh  cá g p n c, nh  r ng g p mây.

ế ườ ể ườ ẫ N u nói “cá” th ư ng bi u tr ng cho ng ư ủ   i con gái thôi thì v n ch a đ .

ở ẽ ả ỉ ườ ư B i l trong so sánh “cá” còn là hình  nh ch  ng ớ ặ i con gái v i đ c tr ng là

ổ ủ ố ượ đ i t ng săn đu i c a các chàng trai.

ữ ờ ư Em nh  con cá gi a v i,

ủ ữ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

37          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ượ ậ ờ Ai nhanh tay thì đ c, ai ch m l i thì thôi.

ề ổ ứ ề ắ   ớ Rõ ràng “cá” không h  khô c ng v i ý nghĩa b  n i mà chúng ta còn b t

ủ ả ứ ề ậ ơ ặ ở g p đây bóng dáng c a c m h ng v  thân ph n. Con cá r i vào tay ai thì

ừ ỳ ườ ắ ờ ủ ư ộ ộ ẫ v n còn tu  thu c vào t ng ng ậ   i b t cũng nh  cu c đ i c a cô gái v y.

ậ ư ệ ạ Chính vì v y, ng ườ ắ ượ i b t đ ắ   c thì mãn nguy n, h nh phúc nh ng ai không b t

ượ đ ế ẽ c thì ti c r  vô cùng

ượ ư Em nh  cá l ầ ầ n đ u c u,

ề ấ ướ ườ ấ ồ Anh v  l y l i, ng i câu m t r i.

ữ ủ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

38          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ươ Ch ng 3

Ị Ủ Ệ Ý NGHĨA, GIÁ TR  C A BI N PHÁP

Ậ Ệ NGH  THU T SO SÁNH TRONG CA DAO.

ị ạ 1. Giá tr  t o hình.

ư ế ươ ượ Nh  chúng ta đã bi ế t, nói đ n văn ch ế ng là nói đ n tính hình t ng.

ể ố ượ ữ ở ư ủ ườ ệ ấ ế Mu n hi u đ c nh ng trăn tr , tâm t c a ng i ngh  sĩ thì nh t thi ả   t ph i

ệ ố ượ ặ ệ ở ệ thông qua h  th ng hình t ng. Trong ca dao, đ c bi bi n pháp ngh t ệ

ậ ượ ậ ộ ữ ệ ạ ị thu t so sánh, tính hình t ng đã t o nên nh ng giá tr  ngh  thu t đ c đáo.

ố ượ ữ ế ố ạ ộ So sánh là cách đ i chi u gi a hai đ i t ng khác lo i, m t bên là th ế

ớ ự ệ ừ ộ ố ạ ộ gi i hi n th c mà nhân dân ta rút ra t cu c s ng và m t bên là tâm tr ng, tình

ườ ự ự ưở ươ ể ồ ủ ả c m c a con ng i. D a trên s  liên t ng t ng đ ng đ  nhân dân ta có th ể

ề ắ ả ạ ộ ồ ớ   ủ ph n ánh m t cách sâu s c tâm tr ng c a mình. Đi u này cũng đ ng nghĩa v i

ộ ệ ố ự ệ ả ứ ố   vi c nhân dân ta đã xây d ng m t h  th ng hình  nh bên ngoài mà s c s ng

ả ạ ề ệ ố ủ c a hình  nh đó l ụ ủ   i là đi u mà nhân dân ta mu n giãi bày. Nhi m v  c a

ự ữ ể ể ả ả ộ ủ   chúng ta là d a trên nh ng hình  nh đó đ  tìm hi u n i dung ph n ánh c a

ề ớ ặ ư ờ ị ạ ấ ậ ấ v n đ . V i đ c tr ng đó, bao gi cũng v y, so sánh có giá tr  t o hình r t cao

. Ví d :ụ

ươ ồ ạ Th ng ai r i l ớ i nh  ai,

ồ ườ ượ ặ ớ ồ ư M t bu n r i r i nh  khoai m i tr ng.

Ở ớ ươ ủ ậ ữ ượ ử ỗ  đây, n i nh  th ng c a nhân v t tr tình đ ả   c g i vào hình  nh

ự ệ ớ ồ ộ ố ủ “khoai m i tr ng”. D a vào kinh nghi m rút ra đ ượ ừ c t ỗ    cu c s ng c a m i

ả ả ậ ượ ứ ấ ồ ỗ ng ườ ể ừ i đ  t hình  nh này ta c m nh n đ c n i bu n ch t ch a trong lòng

ả ư ố ấ ừ ượ ữ ả ủ c a tác gi dân gian.Tâm t , tình c m là nh ng cái v n r t tr u t ng, khó

ủ ể ặ ả nói ho c không th  nói.Thông qua hình  nh bên ngoài đó mà tâm tình c a nhân

ệ ậ ụ ể dân ta hi n lên th t c  th .

ậ ụ ể ữ ữ ệ ệ ể ớ ệ   Có th  nói, cùng v i nh ng bi n pháp ngh  thu t c  th  là nh ng bi n

ậ ừ ấ ờ ệ pháp ngh  thu t tu t ị ạ  thì so sánh có giá tr  t o hình r t cao. Bao gi so sánh

ủ ữ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

39          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ộ ặ ỉ ố ế ế ế ể ố ớ cũng công khai hai v  khi đ i chi u và ch  đ i chi u v i m t đ c đi m nào đó

ệ ượ ố ượ ượ ủ ự ậ c a s  v t hi n t ng. Đó là lí do làm cho đ i t ng đ ự ậ   c so sánh (s  v t

ệ ượ ậ ở ễ ả ấ ụ ể ữ ệ ễ ậ hi n t ng) hi n lên r t c  th , chân th t b i d  c m nh n, d  có nh ng tác

ự ưở ủ ườ ư ộ ử ở ộ đ ng vào s  liên t ng c a con  ng i. Và nh  m t chìa khoá m  cánh c a bí

ữ ả ậ ộ ạ ự ể ệ ắ m t, nh ng hình  nh sóng đ ng đó đã mang l ộ   i s  bi u hi n sâu s c cho n i

dung tình c m.ả

ớ ề ươ ị ạ ủ ọ So v i n n văn ch ng bác h c, thì giá tr  t o hình c a so sánh trong ca

ặ ệ dao có gì đ c bi t không?

ữ ừ ừ ể ể ắ ả ộ Có th  nói, đ  ph n ánh nh ng n i dung v a phong phú, v a sâu s c thì

ự ự ậ ủ ứ ệ ả ạ   so sánh đã th c s  ch ng minh kh  năng ngh  thu t c a mình. Hàng lo t

ừ ế ớ ự ữ ầ ả ộ ư nh ng hình  nh g n gũi, quen thu c th  th  gi i t ấ    nhiên nh  ùa vào ôm l y

ạ ườ tâm tr ng con ng i.

ộ ệ ố ế ứ ề ệ ấ ả Đi u đó đã làm xu t hi n m t h  th ng hình  nh h t s c thân quen. Đây

ố ể ề ể ầ ắ ọ ơ ơ là nhân t quan tr ng đ  góp ph n hi u sâu s c h n, chính xác h n v  tình

ế ớ ủ ơ ượ ả c m c a nhân dân ta. Hay nói khác h n, th  gi i hình t ng trong ca dao là

ế ớ ụ ể ạ ớ ộ ố ườ ế ớ th  gi i c  th , không xa l v i cu c s ng con ng i. Th  gi i đó đã không

ế ứ ự ừ ữ ả ả ạ ạ ng ng ph n ánh nh ng tình c m h t s c t ộ  nhiên, m c m c mà l ắ   i sâu s c

ộ ệ ủ c a nhân dân lao đ ng Vi t Nam.

ươ ặ ệ ữ ơ ị Còn trong văn ch ọ ng bác h c, đ c bi ặ   t là th . Vì nh ng quy đ nh ch t

ườ ầ ế ớ ượ ượ ằ ẽ ố ớ ch  đ i v i ng i c m bút nên th  gi i hình t ng đ c n m trong khuôn

ấ ị ổ kh  nh t đ nh.

ệ ơ ữ ả ượ ượ ặ Đ c bi t h n, nh ng hình  nh đ c dùng làm hình t ặ   ng mang n ng

ấ ướ ệ ổ ể ề ẻ tính ch t , c  đi n. Chính đi u đó làm nên v  uyên bác, hàn lâm cho c l

ơ ư ư ạ ế ớ ạ ự th  x a. Nh ng trái l i th  gi i đó đôi khi mang l ể i s  khó hi u cho ng ườ   i

ẽ ấ ế ể ậ ặ ặ ề ư ti p nh n ho c hi u nh ng  không c n k  v n đ .

ử ụ ữ ậ ả ả   Th t ra trong ca dao, so sánh không ph i không s  d ng nh ng hình  nh

ướ ệ ổ ể ẫ ở ữ ụ ồ , c  đi n. V n còn c l đó nh ng: r ng – mây, trúc – mai, loan – ph ng,

ủ ữ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

40          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ư ượ ử ụ ế ợ ữ ớ … nh ng chúng luôn đ ả   c s  d ng trong tiêu chí k t h p v i nh ng hình  nh

ữ ầ ả ả ị hay nh ng tình  c m g n gũi, gi n d  khác.

ể ấ ế ả ướ ủ ạ ố Vì th , có th  th y qua ca dao, tình c m, c mu n, tâm tr ng c a nhân

ế ớ ệ ộ ắ ộ ư ộ ứ dân ta hi n lên nh  m t b c tranh, m t th  gi i màu s c, sóng đ ng. Thiên

ứ ố ạ ả ư ồ ượ ủ ế nhiên, ngo i c nh nh  có h n, có s c s ng vì đ c nói ti ng nói c a con

ườ ượ ứ ủ ữ ậ ậ ổ ị ườ ng i, đ c đ p nh ng nh p đ p th n th c c a trái tim khi con ng ỗ   i có n i

ề ặ ồ bu n ho c ni m vui.

ự ự ạ ỉ ộ ủ ắ ữ   ư Ch  m t vài câu ca dao ng n ng i nh ng so sánh đã th c s  t o ra nh ng

hình t ngượ

ể ệ ị ạ ờ ộ ỉ ạ hoàn ch nh nh  giá tr  t o hình mà n i dung th  hi n thì l i không h ề

ả ạ ể ệ ậ ồ ả ơ đ n gi n. V  l ậ   i, thiên nhiên là ngu n nguyên li u vô t n đ  nhân dân ta v n

ụ d ng khi so sánh.

ệ ế ượ Chính vì th , hi n lên trong ca dao là kho tàng hình t ng phong phú.

ề ầ ượ ể ệ ầ ạ ả Đi u đó ph n nào nói lên đ ẽ ủ   c nhu c u bi u hi n tình c m m nh m  c a

nhân dân ta.

ạ ị ạ ớ ỉ Tóm l i, giá tr  t o hình không ch  riêng trong ca dao m i có cũng nh ư

ớ ạ ỉ ượ ư ị ở ượ ể không ch  so sánh m i t o đ c giá tr  này. Nh ng đây nó đ ệ   c bi u hi n

ấ ụ ể ấ ộ ấ rõ nh t, c  th  nh t, sinh đ ng nh t.

ứ ậ ị 2. Giá tr  nh n th c.

ườ ộ ấ ề ệ ậ ố ấ ỳ B t k  ng i ngh  sĩ nào cũng v y, khi mu n nói lên m t v n đ  gì thì

ạ ấ ườ ế ể ể ể ừ ậ ẻ ớ l i r t mong ng i ti p nh n có th  hi u nó đ  t ề    đó chia s  v i anh ta ni m

ề ặ ằ ỗ ồ ườ vui ho c n i bu n. Ca dao ta cũng không n m ngoài đi u đó. Dù ng i ngh ệ

ử ụ ữ ệ ệ ậ ở sĩ dân gian có s  d ng bi n pháp ngh  thu t nào đi chăng n a thì ẫ    đó v n

ầ ướ ấ ố ượ ườ ồ ả th m nhu n c mu n giãi bày đ c lòng mình và có ng ớ   i đ ng c m v i

ư ộ ữ ả ậ ờ ụ ể   ỗ n i lòng đó. Và nh  m t quy lu t, trong so sánh, nh  nh ng hình  nh c  th ,

ở ị ạ ệ ể ầ ộ ầ g n gũi giá tr  t o hình mà vi c tìm hi u n i dung ca dao thêm ph n phong

ạ ứ ậ ắ ị ề phú. Chính đi u đó đã mang l i giá tr  nh n th c sâu s c.

ủ ữ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

41          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ư ươ ệ ậ ộ ở Nh  đã trình bày, văn ch ứ ng là m t hình th c ngh  thu t mà đó đòi

ả ư ườ ệ ỏ h i cao kh  năng t ủ  duy c a ng i ngh  sĩ. Ca dao ta cũng không ngo i l ạ ệ   .

ượ ứ ủ ằ ầ ầ ả ờ Cũng đ c ra đ i nh m đáp  ng cho nhu c u tinh th n, tình c m c a con

ườ ọ ạ ư ữ ế ệ ẩ ỗ ng i. Và vì th , dù là nh ng ngh  sĩ dân gian nh ng m i tác ph m h  t o ra

ự ở ữ ữ ở ề ộ ấ ề ứ ề d u ch a đ ng ả  đó nh ng tình c m, nh ng trăn tr v  m t v n đ  gì đó

ộ ố ặ ệ ữ ệ trong cu c s ng. Đ c bi ỗ t qua bi n pháp so sánh, m i câu ca dao là nh ng giá

ậ ớ ị ứ tr  nh n th c to l n.

ướ ứ ủ ế ườ ệ ể Tr ậ c h t, đó là nh n th c c a ng i ngh  sĩ. Tuy ai cũng có th  sáng

ử ụ ư ữ ệ tác ca dao nh ng qua nh ng câu ca dao s  d ng bi n pháp so sánh, chúng ta có

ạ ể ả ạ ế ủ ộ ị d p nhìn l i kh  năng sáng t o, hi u bi t c a dân t c.

ấ ữ ề ề ặ ả ầ ố Ca dao v n n ng ch t tr  tình, thiên v  tình c m. Đi u đó đã ph n nào lí

ả ữ ọ ệ ỏ gi ệ i cho nh ng âm đi u ng t ngào, êm ả ở ca dao. Vi c bày t ả  tình c m là

ố ớ ủ ế ố ượ ể ậ ch  y u vàthiên nhiên đ i v i nhân dân ta là đ i t ạ   ng tin c y đ  trút c n

ự ủ ầ b u tâm s  c a mình.

ụ ệ ể ậ ấ Có th  nói, ca dao ta đã v n d ng r t thành công bi n pháp so sánh. Đ ể

ượ ề ạ ấ ề ễ ộ ị làm đ c đi u này so sánh đã mang l ạ   i r t nhi u giá tr  cho n i dung di n đ t

ệ ử ụ ạ ộ ươ ủ c a ca dao. Vi c s  d ng so sánh trong ca dao đã t o nên m t ph ứ   ng th c

ể ạ ữ ư ủ ễ ắ ạ ặ ọ di n đ t ng n g n, súc tích làm thành đ c tr ng c a th  lo i tr  tình dân gian

này.

ừ ư ư ự ệ ể Nh  nhà văn hi n th c Nga A.P. Sêkhôp đã t ng đ a ra quan đi m ngh ệ

ệ ủ ế ữ ề ệ ệ ắ ậ ặ thu t đ c bi t c a mình: “Bi ậ   t nói ng n v  nh ng chuy n dài; Ngh  thu t

ế ể ự ệ ệ ề ậ ọ ạ vi t là ngh  thu t rút g n”. Đ  th c hi n đi u này thì l ả   ề ơ i không h  đ n gi n.

ế ư ượ Th  nh ng trong ca dao, so sánh đã làm đ ề c đi u đó.

ứ ằ ấ ả ợ ơ   ả B ng b c tranh thiên nhiên mà hình  nh so sánh g i ra tuy r t gi n đ n,

ề ắ ọ ừ ư ở ế ớ ấ ng n g n v  ngôn t ẩ  nh ng  n sâu ả ộ  đó là c  m t th  gi ẫ   i vô cùng h p d n.

ư ề ể ả ơ ạ ấ Tuy nói ít nh ng l ạ ượ i đ c hi u nhi u, nói gi n đ n mà l ấ i th m r t sâu. Tu ỳ

ả ưở ủ ỗ ườ ủ vào kh  năng liên t ng c a m i ng i mà ý nghĩa c a câu ca dao s  đ ẽ ượ   c

ấ ị ạ khai thác sâu c n nh t đ nh.

ủ ữ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

42          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ậ ủ ộ ộ ệ ậ ọ Tóm l iạ , là m t b  ph n c a văn h c ngh  thu t nói chung, ca dao mang

ữ ứ ậ ắ ớ ị ỉ nh ng giá tr  nh n th c sâu s c. Rõ ràng không ch  có so sánh m i có giá tr ị

ở ẽ ấ ỳ ộ ệ ệ ậ ậ ượ ứ nh n th c. B i l b t k  m t bi n pháp ngh  thu t nào cũng đ c dùng đ ẻ

ễ ả ộ ể ế ề ề di n t ư   ầ  m t đi u gì đó, đi u mà chúng ta c n khám phá, tìm hi u. Th  nh ng

ở ữ ượ ớ so sánh, vì gi a cái so sánh và cái đ c so sánh luôn song hành v i nhau.

ố ượ ề ạ ị ớ ạ ạ Đi u đó cũng có nghĩa là ph m vi đ i t ng đã b  gi i h n l ặ   i. Đây là đ c

ể ỗ ể ể ẳ ọ ộ   đi m quan tr ng đ  m i chúng ta có th  đi th ng, đi nhanh, đi sâu vào n i

ượ ễ ế ạ ươ ộ ố dung đ c di n đ t. N u văn ch ề ờ   ng là m t “cu n sách giáo khoa v  đ i

ề ả ố ườ ố s ng” thì ca dao là “cu n sách giáo khoa v  tình c m con ng ố i”. Cu n sách

ấ ế ớ ớ ườ ở ỹ ườ y đ n v i bao l p ng i và tr ụ ẩ  thành công c  th m m  giúp ng ế   i ti p

ứ ượ ậ ủ ữ ả ộ ọ ị ậ nh n nh n th c đ ố   c nh ng giá tr  tình c m quý báu c a dân t c. Đ c cu n

ấ ồ ườ ở ộ ả ổ ờ sách  y tâm h n con ng i thêm bay b ng, m  r ng chân tr i tình c m.

ị ẩ ỹ. 3. Giá tr  th m m

ế ớ ự ệ ằ ạ ế ớ ấ B ng vi c khám phá th  gi i t nhiên, đem l i cho th  gi ạ   ệ i  y di n m o

ế ớ ự ậ ớ ế ớ ườ ư m i, sát nh p th  gi i t ớ  nhiên v i th  gi ả i tình c m con ng ề   i nh ng đi u

ậ ủ ẹ ệ ả ộ ượ đó ph i tuân theo quy lu t c a cái đ p. Là m t bi n pháp đ c nhân dân ta s ử

ườ ể ệ ệ ẹ ụ d ng th ộ ng xuyên trong vi c th  hi n n i dung ca dao thì cái đ p ( giá tr ị

ẩ ớ ỹ ượ ị th m m ) cũng là giá tr  to l n mà so sánh có đ c.

ấ ằ ể ế ế ẹ ậ ẩ ỹ ư   Có th  nh n th y r ng, nói đ n giá tri th m m  là nói đ n cái đ p nh ng

ươ ạ ộ ự ệ ậ ớ ọ ỉ không ch  văn ch ễ   ẹ ng ngh  thu t m i có cái đ p. M i ho t đ ng th c ti n

ậ ườ ề ẩ ậ ả ấ ủ v t ch t c a con ng ậ   ỹ i đ u có ý nghĩa th m m . Tuy v y, ph i công nh n

ệ ẹ ậ ấ ệ ệ ấ ậ ằ r ng cái đ p trong ngh  thu t là t p trung nh t, mãnh li ể t nh t, bi u hi n rõ

ấ ủ ỹ ủ ườ ớ ự ệ ệ ẩ nh t c a quan h  th m m  c a con ng ộ   i v i hi n th c. Ca dao cũng là m t

ầ ủ ờ ố ứ ệ ậ ả   hình th c ngh  thu t mà trong đ i s ng tinh th n c a nhân dân ta ca dao đ m

ươ ị ẩ ể ệ ề ẹ ọ ỹ đ ụ ng tr ng trách bi u hi n và truy n th  giá tr  th m m , trong đó cái đ p là

trung tâm.

ỹ ượ ộ ộ ằ ệ ầ ị ẩ Giá   tr  th m m  đ c b c l ề   ả  b ng vi c làm tho  mãn nhu c u v  lí

ưở ỹ ướ ơ ự ỹ ủ ệ t ẩ ng th m m , c m , s  hoàn thi n hoàn m  c a con ng ườ ướ i tr c th ế

ủ ữ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

43          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ớ ế ớ ữ ệ ị ẩ ỹ ượ gi i. Trong th  gi ủ i tr  tình c a ca dao Vi t Nam, giá tr  th m m  đ ể   c bi u

ể ộ ệ ệ ấ ỏ ủ ả ườ hi n rõ nh t là vi c bi u l , bày t tình c m c a con ng ụ ể ơ   i. Hay c  th  h n

ệ ể ạ ườ ệ đó là vi c bi u hi n tâm tr ng con ng i.

ữ ườ ể ế ậ ạ Chúng ta – nh ng ng ả   i tìm hi u ca dao, ti p nh n tâm tr ng, tình c m

ị ẩ ủ ế ế ậ ắ ỹ ớ   đó c a nhân dân cũng có nghĩa là ti p nh n giá tr  th m m  sâu s c. Đ n v i

ị ẩ ể ế ả ộ ộ ỹ ề   giá tr  th m m  đó nó có th  đem đ n cho ta m t khoái c m hay m t ni m

ộ ẽ ế ẹ ấ ộ ọ ế ả xúc đ ng. Vì m t l , n u đã g i là cái đ p thì nh t thi ự   t nó ph i chân th c,

ự ế ủ ả ộ ộ ườ sinh đ ng, có kh  năng tác đ ng tr c ti p vào các giác quan c a con ng i.

ụ ượ ệ ấ ỳ ộ ệ ệ ặ Đó cũng là nhi m v  đ ậ   c đ t ra cho b t k  m t bi n pháp ngh  thu t

ượ ử ụ ể nào đ c s  d ng – so sánh là tiêu bi u.

ơ ả ủ ụ ể ư ặ ả ộ ữ   Dùng đ c tr ng c  b n c a mình là c  th  hoá m t cách hình  nh nh ng

ừ ủ ạ ả tâm tr ng c a nhân dân ta, so sánh đã không ng ng giúp tác gi dân gian th ể

ệ ả ướ ố ủ ự ậ ệ ượ ả ỗ hi n tình c m, c mu n c a mình. M i hình  nh, s  v t, hi n t ng t ừ ế   th

ướ ể ỗ gi ớ ự i t nhiên b ệ   ả c vào ca dao làm thành hình  nh so sánh là m i bi u hi n

ủ ạ ả ườ khác nhau c a tr ng thái tình c m con ng i.

ứ ầ ậ ằ ạ ậ ẩ ỹ Chúng ta c n nh n ra r ng, t o hình, nh n th c, th m m  là ba giá tr ị

ệ ộ ố ệ ặ   ủ c a bi n pháp so sánh. Chúng luôn tác đ ng vào nhau và có m i quan h  ch t

ơ ở ể ề ả ẽ ớ ự ị ị ch  v i nhau. Giá tr  này làm n n t ng, c  s  đ  xây d ng giá tr  kia. Gía tr ị

ụ ể ẩ ỹ ệ ạ ượ th m m  có th  phát huy tác d ng mãnh li t khi so sánh đ t đ ậ   ị c giá tr  nh n

ứ th c cao và ng ượ ạ c l i.

ư ứ ậ ố ượ ị ạ ể Nh ng mu n nh n th c đ c thì giá tr  t o hình cũng không th  xem

ả ạ ẹ ở ứ ượ ị ạ ậ ể nh . V  l ộ i,  m t khi so sánh, giá tr  t o hình và nh n th c đ ệ   c bi u hi n

ề ạ ỹ ầ ị ẩ ậ t p trung, rõ nét thì đi u đó cũng mang l i giá tr  th m m  đ y ý nghĩa.

ể ử ụ ề ệ ệ ậ Nhìn chung, ca dao ta có th  s  d ng nhi u bi n pháp ngh  thu t nào đó

ế ứ ứ ầ ả ộ ọ ể đ  đáp  ng nhu c u tình c m m t cách h t s c cô đ ng, tinh t ế ụ ể ư   , c  th  nh ng

ử ụ ể ỏ ứ ệ ậ ạ ệ   không th  b  qua so sánh. Đây là hình th c ngh  thu t khi s  d ng đ t hi u

ờ ự ậ ả ấ ụ ữ ả ầ ộ qu  r t cao.   Nh  s  v n d ng nh ng hình  nh g n gũi, quen thu c mà so

ủ ữ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

44          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ả ướ ạ ọ ơ sánh đã giúp tác gi dân gian nói lên ủ   c m , khát v ng h nh phúc,… c a

ộ ệ mình m t cách mãnh li t.

ế ớ ự ư ượ ậ ự ẹ ầ ơ ơ Qua đó th  gi i t nhiên nh  đ c g n gũi h n, đ p h n và th t s  hoà

ậ ườ ơ ượ ề ạ ớ nh p v i con ng i h n. Làm đ c đi u này, so sánh đã đem l ớ   ị i gía tr  to l n

ỹ ị ẩ – giá tr  th m m .

Ậ Ế K T LU N

ế ế ả ố ừ ớ ồ ừ N u ai đã t ng không bi ỏ ơ   t nh  khi ph i s ng xa quê, t ng ru ng b  n i

ắ ố ủ ư ừ ẻ ế ấ ẳ chôn nhau c t r n c a mình mà không th y ti c thì h n k  đó ch a t ng đ ượ   c

ớ ự ấ ế ế ế ộ ớ ớ ti p xúc v i ca dao dân t c. Đ n v i ca dao là đ n v i s   m áp nghĩa tình,

ỷ ệ ồ ừ ồ ữ ộ ừ ỹ ớ nh ng k  ni m vui bu n t đ ng ru ng, t ế  lu  tre làng, đ n v i con ng ườ   i

ữ ủ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

45          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ệ ế ớ ấ ầ ồ Vi t Nam c n cù chân ch t mà có th  gi i tâm h n vô cùng phong phú. Có

ư ộ ứ ư ể ữ ấ ả ữ ệ th  nói, ca dao nh  m t b c tranh l u gi t c  nh ng kinh nghi m làm ăn, t

ấ ệ ể ẽ ứ ủ ề ả ạ ộ ấ   tâm tr ng, tình c m c a dân t c ta. Có nhi u ch t li u đ  v  lên b c tranh  y

ấ ệ ể ệ ệ ậ mà bi n pháp ngh  thu t so sánh là ch t li u tiêu bi u.

ể ỏ ể ệ ệ ậ Tìm hi u bi n pháp ngh  thu t so sánh, chúng ta không th  b  qua h ệ

ế ấ ạ ố ạ ẩ ụ ể ỏ ữ ả th ng k t c u đa d ng l ể   i càng không th  b  qua nh ng hình  nh  n d , bi u

ượ ở ẽ ế ố ủ ọ t ng phong phú. B i l , đây là hai y u t ệ    quan tr ng c a so sánh trong vi c

ả ể ệ ủ ữ ữ ở giúp tác gi dân gian th  hi n nh ng trăn tr , nh ng tâm tình c a mình tr ướ   c

ộ ờ ộ ố cu c s ng hay cu c đ i.

ữ ệ ễ ế ậ ớ ừ N u chúng ta d  dàng nh n ra bi n pháp này v i nh ng t quan h  c ệ ụ

ể ẫ ở ứ ẳ ừ ỉ ệ ặ th  thì v n còn đó hình th c so sánh ch ng có t ch  quan h  nào. M t khác,

ố ượ ữ ế ố ờ so sánh là cách đ i chi u gi a hai đ i t ạ ng khác lo i, và bao gi ậ    cũng v y,

ữ ả ừ ự ế ộ ố ẫ ượ nh ng hình  nh mà nhân dân ta rút ra t cu c s ng v n đ th c t c đi vào ca

ệ ượ ữ ả ấ ự ề dao làm hình  nh so sánh nhi u nh t. Đó là nh ng hi n t ng t ữ    nhiên, nh ng

ụ ể ườ ậ ắ ỏ ị ậ v t th  vũ tr , môi tr ặ ớ ờ ố   ng đ a lý hay cây c , loài v t g n ch t v i đ i s ng

ườ ữ ạ ả ướ ệ ổ ể ầ ủ c a con ng i. Bên c nh đó là nh ng hình  nh , c  đi n góp ph n làm c l

ẻ ầ ọ nên v  trang tr ng mà g n gũi cho ca dao.

ữ ư ệ ệ ậ Cũng nh  nh ng bi n pháp ngh  thu t khác, nghĩa là so sánh cũng mang

ụ ư ừ ượ ệ ở ề ớ ự ụ ể ầ ư nhi m v  đ a cái tr u t ng tr  v  v i s  c  th , g n gũi. Nh ng cái riêng

ế ệ ế ậ ả ố ủ c a so sánh là vi c công khai hai v  khi đ i chi u. Chính vì v y, hình  nh đã

ạ ụ ể ơ ắ ả ạ ắ ụ ể c  th  thì l i càng c  th  h n, tình c m đã sâu s c thì l ơ   i càng sâu s c h n.

ỉ ượ ỗ ộ ặ ư ế ớ ả M i hình  nh tuy ch  đ ả   ự c nói đ n v i m t đ c tr ng nào đó nh ng đó là b n

ả ấ ợ ườ ừ ệ ớ ch t, là hoà h p v i tình c m con ng i. Cũng t ọ ự  đây, vi c ch n l a cho mình

ủ ố ượ ộ ộ ể ạ ế ạ ả ườ m t thu c tính c a đ i t ng đã đ  l i kh  năng sáng t o đ n tinh t ng và

ự ủ ự ệ đã đi sâu vào s  khám phá hi n th c c a nhân dân ta.

ệ ế ệ ậ ớ ị Đ n v i “Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao”, chúng ta có d p tìm

ấ ủ ứ ể ả ộ ườ hi u m t th  tình c m thiêng liêng nh t c a con ng ị i. Có d p nhìn l ạ ự  i s

ệ ủ ạ ồ ườ ộ phong phú mà sáng t o trong tâm h n, trí tu  c a ng i dân lao đ ng Vi ệ   t

ữ ủ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

46          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55

ệ ệ ậ Bi n pháp ngh  thu t so sánh trong ca dao ở ươ  ch ng trình THPT

ơ ờ ế ể ệ ồ ộ ư Nam ngày x a. H n bao gi h t, vi c tìm hi u tâm h n dân t c trong ca dao

ể ở ư ể ể ể ậ ả ộ nh  tìm hi u m t quy n sách quý đ  có th  m  mang và c m nh n.

ư ộ ạ ướ ẻ ầ ị Ca dao ta nh  m t m ch n ọ   ự c ng m mà làm nên s  trong tr o, v  ng t

ạ ướ ấ ổ ạ ừ ể ngào cho m ch n c  y, so sánh đã không ng ng thay hình đ i d ng đ  làm

ậ ủ ụ ệ ệ tròn nhi m v  ngh  thu t c a mình.

ủ ữ ớ ạ ị SVTH: Ph m Th  Bích Th y

47          L p: ĐHSP Ng  Văn – K55