1
ơ
MỞ ĐẦU
1. Giới thiệu luận án
Luận án "Tác động của công tác quản lý tài chính đến chất
lượng giáo dục đại học - Nghiên cứu điển hình tại các trường đại học
thuộc Bộ Công Thương" được thực hiện với mục đích phân tích và tìm
kiếm các minh chứng của tác động của quản lý tài chính đến chất lượng
GDĐH, từ đó có thông tin phản hồi về chất lượng GDĐH tại các trường
đại học được chọn làm nghiên cứu và đề xuất một số giải pháp hoàn
thiện công tác quản lý tài chính tại trường đại học nhằm nâng cao chất
lượng giáo dục. Luận án được trình bày trong 216 trang (bao gồm cả tài
liệu tham khảo và các phụ lục), trong đó chương 1 (22 trang), chương 2
(35 trang), chương 3 (58 trang), chương 4 (28 trang). Luận án đã phân tích
và xác định được tác động của quản lý tài chính đến chất lượng GDĐH
qua các số liệu thống kê và điều tra khảo sát tại 08 trường đại học thuộc
BCT và đề xuất một số giải pháp ở cấp vĩ mô và vi mô nhằm hoàn thiện
công tác quản lý tài chính tại các trường đại học với việc nâng cao chất
lượng giáo dục.
2. Lý do nghiên cứu
GDĐH Việt Nam hiện nay đang gặp phải một trong những khó
khăn lớn nhất là chất lượng và tài chính. Các nhà hoạch định chính sách
đang đặt câu hỏi liệu ngân quỹ nhà nước nên đóng góp bao nhiêu cho
GDĐH, việc đầu tư tài chính của các trường vào các yếu tố ảnh hưởng
đến chất lượng đã đầy đủ và kịp thời chưa ? những đầu tư của các
trường vào các yếu tố này đã đáp ứng được yêu cầu khách hàng chưa ?
và đặc biệt là nó có làm gia tăng chất lượng không ?
Nhằm tìm kiếm các minh chứng để làm rõ một số khía cạnh nêu
trên, một nghiên cứu về tác động của quản lý tài chính đến chất lượng
giáo dục đại học là việc làm cần thiết, từ đó đưa ra những khuyến nghị
cho quá trình hoàn thiện quản lý tài chính nhằm mục tiêu nâng cao chất
lượng giáo dục đại học trong giai đoạn tiếp theo. Với mong muốn giải
2
quyết vấn đề nêu trên, đề tài nghiên cứu "Tác động của công tác quản
lý tài chính đến chất lượng giáo dục đại học - Nghiên cứu điển hình
tại các trường đại học thuộc Bộ Công Thương" đã được chọn làm
luận án tiến sĩ.
3. Mục tiêu, đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
Mục tiêu của luận án:
- Tìm hiểu nội hàm của quản lý tài chính trong GDĐH và ảnh
hưởng của nó tới chất lượng giáo dục; những điều kiện cần có để công
tác quản lý tài chính có thể ảnh hưởng tích cực tới chất GDĐH.
- Tìm kiếm các minh chứng về tác động của quản lý tài chính đến
chất lượng GDĐH và sự cải tiến chất lượng giáo dục trong các trường
đại học thuộc BCT.
- Cung cấp các phản hồi cho các trường đại học để thay đổi các
hoạt động quản lý tài chính nhằm hướng tới nâng cao chất lượng giáo
dục và đề xuất một số giải pháp hoàn thiện công tác quản lý tài chính tại
các trường đại học nhằm nâng cao chất lượng giáo dục.
Đối tượng nghiên cứu: Tác động của quản lý tài chính và chất
lượng giáo dục đại học.
Phạm vi nghiên cứu: Tác động của quản lý tài chính tới chất
lượng giáo dục đại học thông qua cơ cấu đầu tư cho các yếu tố đảm bảo
chất lượng. Nghiên cứu không đánh giá phương thức quản lý tài chính
trong các trường đại học.
4. Phƣơng pháp nghiên cứu
Nghiên cứu được tiến hành dựa trên việc kết hợp giữa nghiên cứu
định tính và nghiên cứu định lượng. Nghiên cứu định tính được sử dụng
ở giai đoạn đầu khi phân tích xác định tác động của quản lý tài chính tới
chất lượng GDĐH thông các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng GDĐH
tại các trường đại học và tìm kiếm các minh chứng về mối quan hệ của
các yếu tố này. Nghiên cứu định lượng được sử dụng cung cấp các
thông tin phản hồi của GV, SV cho các trường đại học về kết quả của
3
hoạt động tài chính cho các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng giáo dục,
và của người sử dụng lao động về chất lượng giáo dục thông qua phân
tích kết quả khảo sát và phân tích hồi quy.
5 . Khung nghiên cứu
Nghiên cứu dựa trên khung lý thuyết của Mailcolm Prowle và Eric
Morgan (2005), nghiên cứu của B.Paulsen và C.Smart (2001) về quản lý,
kiểm soát tài chính, chất lượng trong GDĐH và sử dụng bộ thang đo
trong mô hình quản lý chất lượng EFQM, thang đo trong bộ tiêu chuẩn
AUN-QA (ASEAN University Network - Quality Assurance) và bộ tiêu
chuẩn đánh giá chất lượng GDĐH của Bộ GD&ĐT.
6. Những đóng góp của luận án mới
6.1. Về mặt lý luận
Luận án đã xác định được quản lý tài chính trong GDĐH không tác
động trực tiếp đến chất lượng GDĐH mà tác động đến chất lượng GDĐH
thông qua các yếu tố đảm bảo chất lượng (chương trình đào tạo, đội ngũ
giảng viên, cơ sở vật chất, học liệu phục vụ dạy học và quản lý hoạt động
đào tạo). Đồng thời luận án xây dựng được hai phương thức đánh giá chất
lượng GDĐH là dựa trên chỉ số cải tiến chất lượng (tỷ lệ sinh viên tăng ở
mức khá, giỏi và giảm ở mức trung bình, yếu qua từng năm; tỷ lệ giảng
viên và cán bộ quản lý giáo dục đạt trình độ đào tạo cao hơn; đầu tư nhiều
hơn vào cơ sở vật chất, trang thiết bị đào tạo) và chỉ số năng lực, phẩm
chất đạo đức của sinh viên.
6.2. Những đề xuất rút ra từ kết quả nghiên cứu
Trên cơ sở phân tích, đánh giá thực trạng quản lý tài chính và chất
lượng giáo dục tại các trường đại học thuộc Bộ Công Thương trên hai
giác độ: mức đầu tư tài chính cho các yếu tố đảm bảo chất lượng và chất
lượng giáo dục đại học, luận án đã chỉ rõ những hạn chế trong công tác
quản lý tài chính hướng tới nâng cao chất lượng ở các trường đại học
như: (i) nguồn tài chính của các trường đại học có xu hướng ngày càng
phụ thuộc vào quy mô tuyển sinh; (ii) cơ cấu sử dụng nguồn lực tài chính
4
cho các yếu tố đảm bảo chất lượng giáo dục không đồng đều; (iii) các
đơn vị chủ quản chưa có những cơ chế tài chính đặc thù cho các trường
đại học. Để đáp ứng được yêu cầu nâng cao chất lượng giáo dục, luận án
đề xuất một số giải pháp như: (1) Tăng cường tính trách nhiệm giải trình
theo hướng cho phép các thành viên bên ngoài am hiểu về quản lý tài
chính tham gia tập thể lãnh đạo trường. (2) Xoá cơ chế chủ quản, tách
bạch giữa quản lý nhà nước và quản lý chuyên môn. (3) Ban hành văn
bản phân cấp quản lý trên nguyên tắc giao quyền tự chủ toàn diện, triệt để
trên mọi lĩnh vực từ công tác tổ chức quản lý bộ máy, tuyển dụng lao
động đến lĩnh vực tài chính và kế hoạch đầu tư… cho các trường đại học.
(4) Cho phép các trường được vay vốn ngân hàng thương mại, nguồn hỗ
trợ tài chính của các tổ chức phi chính phủ với lãi suất ưu đãi, xoá bỏ các
khâu quản lý trung gian. (5) Xây dựng cơ chế yêu cầu áp dụng tiêu chuẩn
quản lý chất lượng ISO vào trong các trường đại học. (6) Xây dựng
khung bảo đảm trách nhiệm xã hội của các trường đại học.
CHƢƠNG 1
TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ TÁC ĐỘNG CỦA QUẢN LÝ
TÀI CHÍNH ĐẾN CHẤT LƢỢNG GDĐH
1.1. Các nghiên cứu liên quan đến đề tài
1.1.1. Yếu tố chất lượng và ảnh hưởng đến chất lượng GDĐH
Hiện nay đang tồn tại nhiều khái niệm về chất lượng khác nhau,
do đó có các tiêu chí đánh giá chất lượng giáo dục khác nhau. Với quan
điểm tiếp cận thị trường, nghiên cứu sẽ tiếp cận yếu tố chất lượng giáo
dục đại học theo hai nhóm năng lực và phẩm chất đạo đức của sinh
viên. Dựa trên cách tiếp cận này sẽ giúp nghiên cứu đánh giá tác động
của hiệu quả quản lý tài chính tới chất lượng giáo dục sát với thực tế
hơn, độ tin cậy của kết quả nghiên cứu sẽ tốt hơn.
5
1.1.2. Ảnh hưởng của quản lý tài chính đến chất lượng GDĐH
- Tiếp cận theo cơ chế quản lý: Cơ chế quản tài chính của chính
phủ chủ yếu tập trung vào điều tiết nguồn tài chính do nhà nước cấp
dưới hình thức tài trợ trực tiếp từ chính phủ cho các yếu tố ảnh hưởng
đến chất lượng giáo dục như đầu tư cơ sở hạ tầng, trả lương cho giảng
viên và nhân viên quản lý; trong trường hợp không có trợ cấp, chi phí
cho hoạt động GDĐH sẽ là quá cao đối với các trường.
- Tiếp cận theo cơ cấu sử dụng nguồn tài chính: Việc sử dụng
nguồn lực tài chính tập trung vào vấn đề phải có khung pháp lý rõ ràng,
minh bạch về quản lý tài chính trong GDĐH, quy định rõ tỷ lệ đầu tư
tối thiểu hàng năm/tổng thu cho các yếu tố đảm bảo chất lượng; đưa mô
hình kiểm soát tài chính trong trường học sát với mô hình kiểm soát các
công ty phi lợi nhuận; coi chênh lệch thu chi của các trường học là lợi
nhuận công, phân bố lợi nhuận công cho tất cả các SV (học bổng), GV
(thu nhập) trong trường được hưởng thụ.
- Tiếp cận theo hướng kiểm soát chi nguồn lực tài chính: Quản lý
tài chính trong giáo dục cũng phụ thuộc chủ yếu vào chất lượng và đào
tạo nhân viên, do vậy các nhà trường nếu muốn có chi phí thấp nhất mà
tạo ra sản phẩm có chất lượng cao nhất thì đặc biệt phải coi trọng đến
sử dụng các nguồn lực sao có hiệu quả nhất, tùy thuộc vào từng thời
gian và điều kiện yêu cầu của ngành nghề đào tạo; các máy móc phục
vụ đào tạo phải hiện đại, tương đương với hoạt động sản xuất ngoài thị
trường.
1.1.3. Các nghiên cứu điển hình ở Việt Nam
Đã có nhiều công trình nghiên cứu về tài chính trong giáo dục đại
học nhưng chỉ tập trung chủ yếu mới phân tích ở khía cạnh cơ chế tài
chính cho GDĐH hay đánh giá cơ chế quản lý tài chính trong GDĐH,
chưa làm rõ được quản lý tài chính có ảnh hưởng gì đến chất lượng giáo
dục ? Điều này dẫn đến chưa đủ những luận cứ khoa học cho việc đề