TRƯỜNG ĐẠI HỌC
KIỂM SÁT HÀ NỘI
CHƯƠNG TRÌNH
TĂNG CƯỜNG PHÁP
LUẬT VÀ TƯ PHÁP
LIÊN MINH
CHÂU ÂU
CHƯƠNG TRÌNH PHÁT TRIỂN
LIÊN HỢP QUỐC
TÀI LIỆU
KỸ NĂNG TRANH TỤNG NÂNG CAO
CỦA KIỂM SÁT VIÊN TẠI PHIÊN TÒA
SƠ THẨM HÌNH SỰ
(TÀI LIỆU DÀNH CHO HỌC VIÊN)
1
Hà Nội, 2021
Nhóm chuyên gia dự án
2
Tài liệu này là sản phẩm thuộc chương trình “Dự án phát triển chương trình đào tạo về kĩ
năng tranh tụng đối với Kiểm sát viên” do Chương trình Tăng cường Pháp luật & Tư pháp tại
Việt Nam (EU JULE) tổ chức thực hiện. Chương trình được tài trợ bởi Liên minh Châu Âu
(EU) cùng với sự đóng góp tài chính từ Chương trình phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) & Quỹ
Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF) phối hợp thực hiện với Bộ Tư pháp Việt Nam và Trường
Đại học Kiểm sát Hà Nội (HPU).
NHÓM CHUYÊN GIA
1. TS. KSVCC. Vũ Văn Mộc – Nguyên Phó vụ trưởng Vụ Pháp chế và quản lý khoa học, VKSNDTC;
Chuyên gia tư vấn của UNDP
2. TS. KSVCC. Trần Ngọc Hương – Nguyên Phó vụ trưởng Vụ Thực hành quyền công tố và kiểm sát
điều tra án tham nhũng, chức vụ, VKSNDTC; Chuyên gia tư vấn của UNDP
3. ThS. KSVCC. Đinh Khắc Tiến – Nguyên Phó vụ trưởng Vụ phó Vụ Thực hành quyền công tố và
kiểm sát xét xử hình sự, VKSNDTC; Chuyên gia tư vấn của UNDP
4. Luật sư Herbert D. Bowman – Chuyên gia tư vấn của UNDP
HỖ TRỢ CHUYÊN MÔN
1. TS. Bùi Thị Hạnh – Trưởng khoa, Khoa Pháp luật hình sự & Kiểm sát hình sự, ĐHKSHN.
2. TS. Nguyễn Thị Lộc – Trưởng phòng, Phòng khoa học và Hợp tác quốc tế, ĐHKSHN.
3. Ths. Đặng Văn Thực – Phó trưởng khoa, Khoa Pháp luật hình sự & Kiểm sát hình sự, ĐHKSHN.
4. Ths. Nguyễn Quý Khuyến – Phó trưởng bộ môn Luật Tố tụng hình sự & Thi hành án hình sự,
ĐHKSHN.
5. Ths. Nguyễn Thị Lan Anh – Phó trưởng bộ môn Thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư
pháp, ĐHKSHN.
6. Ths. Lê Xuân Lục – Giảng viên Khoa Pháp luật hình sự & Kiểm sát hình sự, ĐHKSHN.
HỖ TRỢ BIÊN TẬP & BIÊN DỊCH
1. Ths. Hoàng Thị Bích Ngọc – Giảng viên Khoa Pháp luật hình sự & Kiểm sát hình sự, ĐHKSHN.
2. Ths. Hoàng Hải Yến – Phó trưởng khoa, Khoa Pháp luật hình sự & Kiểm sát hình sự, ĐHKSHN.
I. MỤC TIÊU BÀI HỌC
3
CHUYÊN ĐỀ 1:
NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ TRANH TỤNG TRONG
TỐ TỤNG HÌNH SỰ VÀ VIỆC BẢO VỆ QUYỀN, LỢI ÍCH HỢP PHÁP
MỤC LỤC
CHUYÊN ĐỀ 1:
NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ TRANH TỤNG
TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ VÀ VIỆC BẢO VỆ QUYỀN, LỢI
ÍCH HỢP PHÁP CỦA NGƯỜI THAM GIA TỐ TỤNG THUỘC
NHÓM YẾU THẾ
CHUYÊN ĐỀ 2:
NÂNG CAO KỸ NĂNG THU THẬP CHỨNG CỨ CỦA KIỂM
SÁT VIÊN TRONG GIẢI QUYẾT VỤ ÁN HÌNH SỰ
CHUYÊN ĐỀ 3:
KỸ NĂNG XÉT HỎI CỦA KIỂM SÁT VIÊN TẠI PHIÊN TÒA
SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ CÓ SỰ THAM GIA CỦA NHÓM
YẾU THẾ
CHUYÊN ĐỀ 4:
KỸ NĂNG TRANH LUẬN CỦA KIỂM SÁT VIÊN TẠI
PHIÊN TÒA SƠ THẨM HÌNH SỰ
Chuyên đề được chia thành hai phần cơ bản: Phần lý luận chung về tranh
tụng và phần về thực định của pháp luật Việt Nam.
1. Phần lý luận chung về tranh tụng:
- Chuyên đề làm rõ về mặt lý luận khái niệm tranh tụng trong tố tụng hình
sự;
- Chuyên đề giới thiệu sơ lược về lịch sử hình thành mô hình tố tụng tranh
tụng trên thế giới và tư tưởng cũng như nhận thức về tranh tụng trong tố tụng
hình sự Việt Nam trong thời kỳ đổi mới hiện nay;
- Xác định và làm rõ phạm vi tranh tụng trong tố tụng hình sự;
- Làm rõ các chức năng và các chủ thể thực hiện các chức năng đó trong tố
tụng hình sự, trong đó Tòa án không có trách nhiệm chứng minh tội phạm mà là
trọng tài, điều kiểm phiên tòa sao cho các bên đối tụng tranh tụng bình đẳng,
không bên nào lấn át bên nào;
- Các bên đối tụng phải được bình đẳng về mặt pháp lý, phải là chủ thể ngang
nhau trong quá trình giải quyết vụ án hình sự;
- Chuyên đề cũng chỉ rõ vai trò, tầm quan trọng của hồ sơ vụ án trong mô
hình tố tụng hình sự tranh tụng và mô hình tố tụng hình sự thẩm vấn;
- Chỉ rõ những mặt ưu điểm và nhược điểm của mô hình tố tụng hình sự
tranh trụng là những bài học, kinh nghiệm trong việc áp dụng mô hình tố tụng
này.
2. Pháp luật thực định về nguyên tắc tranh tụng trong tố tụng hình sự Việt
Nam và việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của nhóm người yếu thế trong tố
tụng hình sự Việt Nam
- Phân tích rõ những điểm tích cực, hạn chế của nguyên tắc “Tranh tụng
trong xét xử được bảo đảm” qui định tại Điều 26 BLTTHS/2015;
- Chuyên đề chỉ ra những qui định của pháp luật có liên quan, hỗ trợ thực
hiện nguyên tắc tranh tụng của BLTTHS/2015; qui định của ngành Kiểm sát về
việc nâng cao chất lượng tranh tụng của Kiểm sát viên khi thực hành quyền
công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động tố tụng hình sự.
II. NỘI DUNG BÀI HỌC
1. Khái niện, phạm vi, chủ thể, chức năng cơ bản trong tố tụng hình sự
tranh tụng
1.1. Khái niệm tranh tụng trong tố tụng hình sự
Tranh tụng trong tố tụng hình sự là một khái niệm đã xuất hiện từ lâu và
được áp dụng rộng rãi ở nhiều nước trên thế giới. Sự ra đời và phát triển của
khái niệm tranh tụng trong tố tụng gắn liền với sự hình thành và phát triển của
các tư tưởng dân chủ, tiến bộ trong lịch sử tư tưởng nhân loại.
4
CHUYÊN ĐỀ 1:
NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ TRANH TỤNG TRONG
TỐ TỤNG HÌNH SỰ VÀ VIỆC BẢO VỆ QUYỀN, LỢI ÍCH HỢP PHÁP
Ở nước ta, khái niệm tranh tụng mới được chính thức đề cập đến trong các
nghị quyết của Đảng trong những năm gần đây, như Nghị quyết số 08/NQ-TW
ngày 02/01/2002 và Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị
và “nguyên tắc tranh tụng trong xét xử được bảo đảm” cũng được thể hiện trong
một số văn bản pháp luật, như Hiến pháp năm 2013; Bộ luật tố tụng hình sự
năm 2015; Bộ luật tố tụng dân sự 2015;…. Đây là những quy định mới, nổi bật
của luật tố tụng, là căn cứ pháp lý quan trọng để đảm bảo quyền con người,
quyền công dân, nhất là của người bị buộc tội, của nhón người yếu thế trong
hoạt động tố tụng của nước ta trong thời kỳ đổi mới.
Có nhiều cách tiếp cận khác nhau nên có nhiều quan điểm khác nhau về tranh
tụng trong tố tụng hình sự. Mặc dù vậy, các quan điểm đều phản ánh đầy đủ bản
chất cốt lõi của tranh tụng đó là sự “cọ xát chứng cứ”, là “tranh luận bình đẳng”
giữa các bên đối tụng (buộc tội-Công tố và bên bào chữa-bị cáo, người bào
chữa), Tòa án (Hội đồng xét xử) là cơ quan phán xét, trọng tài. Phán quyết của
Tòa án dựa trên cơ sở kết quả tranh tụng giữa bên buộc tội và bên gỡ tội.
Tác giả đưa ra quan điểm cá nhân về khái niệm tranh tụng như sau: Tranh
tụng là hoạt động dân chủ, bình đẳng giữa các chủ thể tố tụng có chức năng
buộc tội và chức năng bào chữa trong quá trình khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử.
Hoạt động này được bắt đầu kể từ khi xuất hiện chức năng buộc tội và chức
năng bào chữa cho đến khi vụ án được kết thúc việc xét xử. Tòa án giữ vai trò
trọng tài khi xét xử, ra phán quyết dựa trên kết quả kiểm tra, đánh giá chứng cứ
và kết quả tranh tụng công khai tại phiên tòa.
Hiện nay, ở nước ta khái niệm tranh tụng được hiểu theo hai khía cạnh: Một
là, tranh tụng được hiểu với nghĩa rộng như một mô hình tố tụng hình sự, hai là
tranh tụng được hiểu theo nghĩa hẹp như một nguyên tắc trong tố tụng hình sự.
1.2. Phạm vi tranh tụng
Về bản chất, tranh tụng là quá trình kiểm tra chéo chứng cứ, là quá trình trình
bày những quan điểm, lập luận về chứng cứ giữa bên buộc tội và bên bào chữa
nhằm xác định sự thật khách quan của vụ án. Vậy, quá trình tranh tụng này bắt
đầu từ khi nào và kết thúc khi nào, có đồng nhất với quá trình tố tụng hình sự
không, hiện đang còn nhiều quan điểm khác nhau.
Quan điểm thứ nhất cho rằng, quá trình tranh tụng bắt đầu không chỉ từ giai
đoạn khởi tố vụ án mà cả các giai đoạn trước khởi tố (giai đoạn xác minh tin
báo, tố giác tội phạm…) và giai đoạn này sẽ kết thúc khi vụ án được xét xử xong
(xét xử sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm), thậm chí quá trình này
5